گفتوگو با دکتر داوود هرمیداس باوند
مذاکره بر اساس مقتضیات روز باشد
سمیه متقی / عکس: عباس کوثری

نوع و نحوه روابط ایران و آمریکا موضوعی است که هر از گاه بر اساس شرایطی که در عرصه بینالملل ایجاد میشود مورد توجه قرار میگیرد. این روزها نیز پس از صحبتهای هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه سابق آمریکا مبنی بر تمایل کاخ سفید در انجام مذاکرات با ایران، شایعات و خبرهایی در این زمینه منتشر شد تا جایی که خبر شروع چنین مذاکراتی نیز مطرح شده که البته با تکذیب دو طرف رو به رو شد، اما بحث نه تنها در همین جا باقی نماند بلکه روز به روز بر احتمال چنین رخدادی افزوده شد. حوادث هفتههای اخیر پیرامون چنین رویکردی، موضوع گفتوگوی «شرق» با دکترداوود هرمیداس باوند، استاد حقوق بینالملل و روابط بینالملل است. او درباره نقاط مثبت و منفی این مذاکرات احتمالی معتقد است: «شرایط و اوضاع بینالمللی و منطقهای و همچنین شرایط درون کشور دیکته میکند چه خطمشیای باید اتخاذ شود و همین است که ایجاب میکند چه تصمیمی در این زمینه گرفته شود دیر یا زود شرایط این مساله را مشخص میکند»
اخیرا خبری از مذاکره ایران با آمریکا به صورت غیررسمی مطرح شده است. فضای حاکم بر جامعه بینالملل برای چنین مذاکرهای را چگونه ارزیابی میکنید؟ با توجه به این که هیلاری کلینتون در اظهارات اخیر خود از علاقه آمریکا در برقراری این روابط نیز سخن گفته است؟
در دور اول ریاستجمهوری باراکاوباما، وی مایل بود مستقیما وارد مذاکره با ایران شود و در پس آن اگر یادتان باشد در همان ابتدا نامهای هم برای رهبری فرستاد. اما به دلایلی، مذاکراتی در این زمینه در چهارسال اول صورت نگرفت. بر همین اساس آقای اوباما مجبور شد چنین مذاکراتی را از طریق گروه 1+5 پیگیری کند؛ در دور دوم ابتدا تمایلات بر این مذاکرات در مقالهای در نیویورک تایمز پدیدار شد و پس از آن هم چنانچه اشاره کردید خانم کلینتون در اظهارات خود رسما به این مذاکرات ابراز علاقه نشان داد. پس بحث مذاکره به شکلی جا افتاده است. از این سو ما باید این چنین تصوری داشته باشیم که مذاکره همواره اولین گام است و اولین گزینه در هر تصمیمگیری مرتبط با سیاست خارجی است. به تاریخ هم اگر نگاهی بیندازید، از ابتدای آن و حتی در دوران باستان وقتی طرفین در پس جنگ قدرتی برابر داشته و ادامه جنگ را مضر میدیدند به مذاکره روی میآوردند یا وقتی دو قدرت در سطحی برابر از موقعیت بودند پای میز مذاکره مینشستند و پس از آن در حکومتهای قرون وسطی و عصر جدید نیز روند به همین شکل بوده است و شامل چنین تصمیمهای اتخاذ شدهای بودهایم. اگر به ماده 33 منشور سازمان ملل توجه کنید نیز موید همین سخن است و متن آن به این شرح است: طرفین هر اختلاف که ادامه آن محتمل است حفظ صلح و امنیت بینالملل را به خطر اندازد باید قبل از هر چیز از طریق مذاکره، میانجیگری، سازش، داوری، رسیدگی قضایی و توسل به موسسات و ترتیبات منطقهای یا سایر وسایل مسالمت آمیز بنا به انتخاب خود، راه حل آن را جستوجو نماید.
باید توجه کنید بر اساس این ماده هم مذاکره اولین گام در رویارویی دو کشور است و این مقوله هیچگاه به معنای تسلیم شدن نیست، جریانی روانی در افکار عمومی وجود دارد که موفقیت و برتری را در رویکردهای غیر دوستانه، مقابله و جنگ میبینند و نشستن پای میز مذاکره را نشان ضعف و تسلیم شدن میپندارد که این جریان نیز باید از بین برود.
ایجاد روابط با ایالات متحده آمریکا چقدر بر موقعیت ایران تاثیر میگذارد آیا میتوان آن را نقطه مثبت در شرایط فعلی تلقی کرد (با نگاه بر تحریمها و فشارهای موجود)؟
این مذاکرات بستگی به مقتضیات و شرایط دارد و ضروری است در چنین برنامهای تحولات منطقه، مسایل داخلی و خارجی مد نظر قرار گیرد به ویژه، اگر ما بر این باور باشیم که پشت سر مذاکرات با گروه 1+5 آمریکا قرار دارد؛ بنابراین این مذاکرات را متاثر از این کشور بدانیم قطعا پای میز مذاکره با عامل اصلی بنشینیم بهتر به نتیجه میرسیم تا گروه متاثر از سیاستهای آمریکا. البته باید توجه داشته باشیم و این مقوله را نیز در نظر بگیریم که این اولین باری نیست که ما در طول تاریخ پس از انقلاب سر میز مذاکره با آمریکا میرویم. در جریاناتی که در افغانستان صورت گرفت و بر این اساس ناتو وارد خاک افغانستان شد، آمریکا و ایران برای ایجاد آرامش و تفاهم پای میز مذاکره رفتند؛ همچنین در جریان حوادث عراق و سقوط صدام نیز به همین شکل پیش رفت و ایران و آمریکا دست به مذاکره بر سر موقعیت و شرایط عراق زدند تا ثبات و امنیت را در منطقه ایجاد کنند؛ بر همین منوال اگر به گذشته دورترهم توجه کنیم در بیانیه الجزایر نیز ایران و آمریکا چنین روندی را در پیش گرفتند. با توجه به رویکرد صورت گرفته این برداشت حاصل میشود که ما در تاریخ گذشته خود هر جا شرایط ایجاب کرد دست به چنین اقدامی زدهایم. در شرایط فعلی هم شرایط بینالملل و منطقه ایجاب میکند به این گزینه توجه داشته باشیم و آنچه مصلحت و منافع ملی ماست را پیش بگیریم. همچنان که پیش از این گفتم، اگر بپذیریم آمریکا عامل اصلی و طرف واقعی ما است و در مذاکرات تاثیرگذارترین کشور است. باید بر اساس منافع مشترک و برای حل مشکلات، بحرانها و معضلات همچنین تعدیل فضای منطقه و بینالملل به سمت مذاکره برویم.
روی کار آمدن جان کری به عنوان وزیر امور خارجه دولت اوباما که استاد مذاکره و برقراری روابط است، گمانه زنیهای زیادی در پی داشت. به نظر شما این انتصاب چه میزان بر مذاکرات ایران و آمریکا میتواند تاثیرگذار باشد؟
جان کری که بهتازگی به عنوان وزیر امورخارجه منصوب شده است، مهمترین ویژگی وی این است که منش لیبرالی دارد. لیبرالها معتقد به استراتژی نرم افزاری هستند و رابطه خوبی با استراتژی سخت افزاری ندارند و ترجیحا از آن اجتناب میکنند. جان کری هم که مدتها رییس کمیسیون سیاست خارجه آمریکا بوده است این منش را کاملا نشان داده و از لحاظ شخصیتی به دنبال راه حل مسالمت آمیز است تا جنگ و درگیری، بنابراین ما باید این انتصاب را فرصت دانسته و پوینت مثبت به شمار آوریم. تا به بهترین شکل از آن بهره بگیریم.
ایران در طول این 34 سال شرایط گوناگونی را در فضای بینالملل داشته است، در دوران سازندگی روابط با کشورهای حوزه خلیجفارس مقبول و مناسب بود و در دوران اصلاحات روابط با غرب، آیا شرایطی وجود داشته است که ما در مقوله آمریکا فرصت را از دست داده باشیم؟
من در سوالات پیشین به این مقوله اشاره کردهام ما طی این سالها هرگاه نیاز بود مذاکراتی با آمریکا داشته باشیم این اتفاق صورت گرفته پس بحث از دست دادن فرصت مطرح نیست. از سال 1980 بر اساس بیانیه الجزایر ما با آمریکا از طریق لاهه در حال مذاکره بودهایم و در کنفرانس بن و رم بر سر حل مشکل افغانستان پس از سقوط طالبان نیز حضور داشته و بر سر میز مذاکره با آمریکا نشستهایم. در زمان جنگ هم در حادثه مکفارلین از سوی دولت آمریکا هیاتی آمدند و همان زمان مذاکراتی مطرح شد و صورت گرفت. از آن زمان به بعد بخشی از مذاکرات ایران و آمریکا از طریق دیوان داوری سازمان ملل صورت میگیرد. درباره عراق هم که پیش از این اشاره کردم و سوابق و اطلاعات آن موجود است. پس بنابراین چنین برداشتی را نمیتوان از این روند داشته باشیم. فضای فعلی و شرایط امروز اقتصا میکند که برای آیندهای بهتر به ارزیابی منطقی بپردازیم و برای حل معضلات و تعدیل شرایط و خروج از بحران به مذاکره به عنوان یکی از اولین راهها یا حتی اولین راه نظر داشته باشیم.
آیا در فضای آمریکا هم همچون ایران موافقین و مخالفین این برقراری روابط در دو جبهه مخالف قرار گرفتهاند. مخالفین این مذاکرات در آمریکا چه گروههایی هستند؟
در کشور آمریکا من بر این باورم که گروههایی مخالف مذاکره مطرح نباشند. شاید بحث بر سر استراتژی سختافزاری است که در آن هم حامیان چنین برنامههایی معمولا ابتدا به راههای مسالمتآمیز توجه میکنند چنانچه تاکنون پس از گذشت چندین دوره جلسات مذاکره با 1+5 کسی با این مذاکرات مخالفت نکرده است. اما تفاوت در زمان پایان مذاکرات است که برخی معتقدند اگر مذاکرات به نتیجه نرسد باید از جنگ و مقابله یا همان استراتژی سخت افزاری استفاده کنیم. همیشه گزینه جنگ آخرین گزینه و آخرین احتمال مورد نظر است. حتی رادیکالترین افراد هم یکی از اولین راهها و گزینههایی که خواهان آن هستند استفاده از روشهای مسالمتآمیز است.
پس چگونه است که در ایران، همیشه عدهای حضور دارند که با اتخاذ چنین رویکردهایی مخالفت میکنند؟
اسراییل کشوری است که در سازمان ملل، توانسته رایزنیها و اثرگذاریهایی داشته باشد و این مساله که آمریکا از این کشور حمایت نکند، در فضای فعلی غیرممکن است. باید به این مسایل واقعبینانه نگاه کرد و اتفاقا با این واقع بینی، منافع ایران و کشورهای دیگر که مورد حمایت ایران هستند را تامین کرد.
پیشبینی شما از فضای ایجاد شده چیست؟ آیا ممکن است تا پایان دولت احمدینژاد برقراری روابط میسر شود؟
شرایط و اوضاع بینالمللی و منطقهای همچنین شرایط درون کشور دیکته میکند چه خطمشیای باید اتخاذ شود و همین است که ایجاب میکند چه تصمیمی در این زمینه گرفته شود دیر یا زود شرایط این مساله را مشخص میکند اما از جنبه دولت دهم، احمدینژاد به تنهايي تصمیمگیرنده نیست و سیاست خارجی در اختیار وی قرار ندارد. پس زمان این دولت یا دولتهای بعدی چندان حایز اهمیت نیست.
برای این که به بهترین نحو از شرایط موجود بهره ببریم رفتار دیپلماتیک ما چگونه بوده است؟
در نظامی که در جهان بر قرار است و ما هم از آن مستثنا نیستیم ارزیابی بر اساس منافع ملی است. کشور ما در شرایطی است که روز به روز بر تحریمها افزوده میشود. فشار اقتصادی در حال افزایش است، از سویی شرایط منطقه در حال تغییر و تحول است. بنابراین ارزیابی باید بر اساس شرایط و مقتضیات روز باشد. در کشور ما در حال حاضر شرایط اقتصادی خاصي پیش آمده البته اشکال مختلف مشکلات در روابط خارجی وجود دارد که همه باید از بین برود در تصمیمگیریها باید به دنبال بهبود اوضاع و آسیبهای مرتبط با آن بود بنابراین برای اعتلا به جایگاه مطلوب کشور باید مشكلات را زدود و با سعی در حل مشکلات و مسایل و با توجه به شرایطی که فراهم میشود. تصمیمگیری صحیح انجام دهیم.

نوع و نحوه روابط ایران و آمریکا موضوعی است که هر از گاه بر اساس شرایطی که در عرصه بینالملل ایجاد میشود مورد توجه قرار میگیرد. این روزها نیز پس از صحبتهای هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه سابق آمریکا مبنی بر تمایل کاخ سفید در انجام مذاکرات با ایران، شایعات و خبرهایی در این زمینه منتشر شد تا جایی که خبر شروع چنین مذاکراتی نیز مطرح شده که البته با تکذیب دو طرف رو به رو شد، اما بحث نه تنها در همین جا باقی نماند بلکه روز به روز بر احتمال چنین رخدادی افزوده شد. حوادث هفتههای اخیر پیرامون چنین رویکردی، موضوع گفتوگوی «شرق» با دکترداوود هرمیداس باوند، استاد حقوق بینالملل و روابط بینالملل است. او درباره نقاط مثبت و منفی این مذاکرات احتمالی معتقد است: «شرایط و اوضاع بینالمللی و منطقهای و همچنین شرایط درون کشور دیکته میکند چه خطمشیای باید اتخاذ شود و همین است که ایجاب میکند چه تصمیمی در این زمینه گرفته شود دیر یا زود شرایط این مساله را مشخص میکند»
اخیرا خبری از مذاکره ایران با آمریکا به صورت غیررسمی مطرح شده است. فضای حاکم بر جامعه بینالملل برای چنین مذاکرهای را چگونه ارزیابی میکنید؟ با توجه به این که هیلاری کلینتون در اظهارات اخیر خود از علاقه آمریکا در برقراری این روابط نیز سخن گفته است؟
در دور اول ریاستجمهوری باراکاوباما، وی مایل بود مستقیما وارد مذاکره با ایران شود و در پس آن اگر یادتان باشد در همان ابتدا نامهای هم برای رهبری فرستاد. اما به دلایلی، مذاکراتی در این زمینه در چهارسال اول صورت نگرفت. بر همین اساس آقای اوباما مجبور شد چنین مذاکراتی را از طریق گروه 1+5 پیگیری کند؛ در دور دوم ابتدا تمایلات بر این مذاکرات در مقالهای در نیویورک تایمز پدیدار شد و پس از آن هم چنانچه اشاره کردید خانم کلینتون در اظهارات خود رسما به این مذاکرات ابراز علاقه نشان داد. پس بحث مذاکره به شکلی جا افتاده است. از این سو ما باید این چنین تصوری داشته باشیم که مذاکره همواره اولین گام است و اولین گزینه در هر تصمیمگیری مرتبط با سیاست خارجی است. به تاریخ هم اگر نگاهی بیندازید، از ابتدای آن و حتی در دوران باستان وقتی طرفین در پس جنگ قدرتی برابر داشته و ادامه جنگ را مضر میدیدند به مذاکره روی میآوردند یا وقتی دو قدرت در سطحی برابر از موقعیت بودند پای میز مذاکره مینشستند و پس از آن در حکومتهای قرون وسطی و عصر جدید نیز روند به همین شکل بوده است و شامل چنین تصمیمهای اتخاذ شدهای بودهایم. اگر به ماده 33 منشور سازمان ملل توجه کنید نیز موید همین سخن است و متن آن به این شرح است: طرفین هر اختلاف که ادامه آن محتمل است حفظ صلح و امنیت بینالملل را به خطر اندازد باید قبل از هر چیز از طریق مذاکره، میانجیگری، سازش، داوری، رسیدگی قضایی و توسل به موسسات و ترتیبات منطقهای یا سایر وسایل مسالمت آمیز بنا به انتخاب خود، راه حل آن را جستوجو نماید.
باید توجه کنید بر اساس این ماده هم مذاکره اولین گام در رویارویی دو کشور است و این مقوله هیچگاه به معنای تسلیم شدن نیست، جریانی روانی در افکار عمومی وجود دارد که موفقیت و برتری را در رویکردهای غیر دوستانه، مقابله و جنگ میبینند و نشستن پای میز مذاکره را نشان ضعف و تسلیم شدن میپندارد که این جریان نیز باید از بین برود.
ایجاد روابط با ایالات متحده آمریکا چقدر بر موقعیت ایران تاثیر میگذارد آیا میتوان آن را نقطه مثبت در شرایط فعلی تلقی کرد (با نگاه بر تحریمها و فشارهای موجود)؟
این مذاکرات بستگی به مقتضیات و شرایط دارد و ضروری است در چنین برنامهای تحولات منطقه، مسایل داخلی و خارجی مد نظر قرار گیرد به ویژه، اگر ما بر این باور باشیم که پشت سر مذاکرات با گروه 1+5 آمریکا قرار دارد؛ بنابراین این مذاکرات را متاثر از این کشور بدانیم قطعا پای میز مذاکره با عامل اصلی بنشینیم بهتر به نتیجه میرسیم تا گروه متاثر از سیاستهای آمریکا. البته باید توجه داشته باشیم و این مقوله را نیز در نظر بگیریم که این اولین باری نیست که ما در طول تاریخ پس از انقلاب سر میز مذاکره با آمریکا میرویم. در جریاناتی که در افغانستان صورت گرفت و بر این اساس ناتو وارد خاک افغانستان شد، آمریکا و ایران برای ایجاد آرامش و تفاهم پای میز مذاکره رفتند؛ همچنین در جریان حوادث عراق و سقوط صدام نیز به همین شکل پیش رفت و ایران و آمریکا دست به مذاکره بر سر موقعیت و شرایط عراق زدند تا ثبات و امنیت را در منطقه ایجاد کنند؛ بر همین منوال اگر به گذشته دورترهم توجه کنیم در بیانیه الجزایر نیز ایران و آمریکا چنین روندی را در پیش گرفتند. با توجه به رویکرد صورت گرفته این برداشت حاصل میشود که ما در تاریخ گذشته خود هر جا شرایط ایجاب کرد دست به چنین اقدامی زدهایم. در شرایط فعلی هم شرایط بینالملل و منطقه ایجاب میکند به این گزینه توجه داشته باشیم و آنچه مصلحت و منافع ملی ماست را پیش بگیریم. همچنان که پیش از این گفتم، اگر بپذیریم آمریکا عامل اصلی و طرف واقعی ما است و در مذاکرات تاثیرگذارترین کشور است. باید بر اساس منافع مشترک و برای حل مشکلات، بحرانها و معضلات همچنین تعدیل فضای منطقه و بینالملل به سمت مذاکره برویم.
روی کار آمدن جان کری به عنوان وزیر امور خارجه دولت اوباما که استاد مذاکره و برقراری روابط است، گمانه زنیهای زیادی در پی داشت. به نظر شما این انتصاب چه میزان بر مذاکرات ایران و آمریکا میتواند تاثیرگذار باشد؟
جان کری که بهتازگی به عنوان وزیر امورخارجه منصوب شده است، مهمترین ویژگی وی این است که منش لیبرالی دارد. لیبرالها معتقد به استراتژی نرم افزاری هستند و رابطه خوبی با استراتژی سخت افزاری ندارند و ترجیحا از آن اجتناب میکنند. جان کری هم که مدتها رییس کمیسیون سیاست خارجه آمریکا بوده است این منش را کاملا نشان داده و از لحاظ شخصیتی به دنبال راه حل مسالمت آمیز است تا جنگ و درگیری، بنابراین ما باید این انتصاب را فرصت دانسته و پوینت مثبت به شمار آوریم. تا به بهترین شکل از آن بهره بگیریم.
ایران در طول این 34 سال شرایط گوناگونی را در فضای بینالملل داشته است، در دوران سازندگی روابط با کشورهای حوزه خلیجفارس مقبول و مناسب بود و در دوران اصلاحات روابط با غرب، آیا شرایطی وجود داشته است که ما در مقوله آمریکا فرصت را از دست داده باشیم؟
من در سوالات پیشین به این مقوله اشاره کردهام ما طی این سالها هرگاه نیاز بود مذاکراتی با آمریکا داشته باشیم این اتفاق صورت گرفته پس بحث از دست دادن فرصت مطرح نیست. از سال 1980 بر اساس بیانیه الجزایر ما با آمریکا از طریق لاهه در حال مذاکره بودهایم و در کنفرانس بن و رم بر سر حل مشکل افغانستان پس از سقوط طالبان نیز حضور داشته و بر سر میز مذاکره با آمریکا نشستهایم. در زمان جنگ هم در حادثه مکفارلین از سوی دولت آمریکا هیاتی آمدند و همان زمان مذاکراتی مطرح شد و صورت گرفت. از آن زمان به بعد بخشی از مذاکرات ایران و آمریکا از طریق دیوان داوری سازمان ملل صورت میگیرد. درباره عراق هم که پیش از این اشاره کردم و سوابق و اطلاعات آن موجود است. پس بنابراین چنین برداشتی را نمیتوان از این روند داشته باشیم. فضای فعلی و شرایط امروز اقتصا میکند که برای آیندهای بهتر به ارزیابی منطقی بپردازیم و برای حل معضلات و تعدیل شرایط و خروج از بحران به مذاکره به عنوان یکی از اولین راهها یا حتی اولین راه نظر داشته باشیم.
آیا در فضای آمریکا هم همچون ایران موافقین و مخالفین این برقراری روابط در دو جبهه مخالف قرار گرفتهاند. مخالفین این مذاکرات در آمریکا چه گروههایی هستند؟
در کشور آمریکا من بر این باورم که گروههایی مخالف مذاکره مطرح نباشند. شاید بحث بر سر استراتژی سختافزاری است که در آن هم حامیان چنین برنامههایی معمولا ابتدا به راههای مسالمتآمیز توجه میکنند چنانچه تاکنون پس از گذشت چندین دوره جلسات مذاکره با 1+5 کسی با این مذاکرات مخالفت نکرده است. اما تفاوت در زمان پایان مذاکرات است که برخی معتقدند اگر مذاکرات به نتیجه نرسد باید از جنگ و مقابله یا همان استراتژی سخت افزاری استفاده کنیم. همیشه گزینه جنگ آخرین گزینه و آخرین احتمال مورد نظر است. حتی رادیکالترین افراد هم یکی از اولین راهها و گزینههایی که خواهان آن هستند استفاده از روشهای مسالمتآمیز است.
پس چگونه است که در ایران، همیشه عدهای حضور دارند که با اتخاذ چنین رویکردهایی مخالفت میکنند؟
اسراییل کشوری است که در سازمان ملل، توانسته رایزنیها و اثرگذاریهایی داشته باشد و این مساله که آمریکا از این کشور حمایت نکند، در فضای فعلی غیرممکن است. باید به این مسایل واقعبینانه نگاه کرد و اتفاقا با این واقع بینی، منافع ایران و کشورهای دیگر که مورد حمایت ایران هستند را تامین کرد.
پیشبینی شما از فضای ایجاد شده چیست؟ آیا ممکن است تا پایان دولت احمدینژاد برقراری روابط میسر شود؟
شرایط و اوضاع بینالمللی و منطقهای همچنین شرایط درون کشور دیکته میکند چه خطمشیای باید اتخاذ شود و همین است که ایجاب میکند چه تصمیمی در این زمینه گرفته شود دیر یا زود شرایط این مساله را مشخص میکند اما از جنبه دولت دهم، احمدینژاد به تنهايي تصمیمگیرنده نیست و سیاست خارجی در اختیار وی قرار ندارد. پس زمان این دولت یا دولتهای بعدی چندان حایز اهمیت نیست.
برای این که به بهترین نحو از شرایط موجود بهره ببریم رفتار دیپلماتیک ما چگونه بوده است؟
در نظامی که در جهان بر قرار است و ما هم از آن مستثنا نیستیم ارزیابی بر اساس منافع ملی است. کشور ما در شرایطی است که روز به روز بر تحریمها افزوده میشود. فشار اقتصادی در حال افزایش است، از سویی شرایط منطقه در حال تغییر و تحول است. بنابراین ارزیابی باید بر اساس شرایط و مقتضیات روز باشد. در کشور ما در حال حاضر شرایط اقتصادی خاصي پیش آمده البته اشکال مختلف مشکلات در روابط خارجی وجود دارد که همه باید از بین برود در تصمیمگیریها باید به دنبال بهبود اوضاع و آسیبهای مرتبط با آن بود بنابراین برای اعتلا به جایگاه مطلوب کشور باید مشكلات را زدود و با سعی در حل مشکلات و مسایل و با توجه به شرایطی که فراهم میشود. تصمیمگیری صحیح انجام دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.