قنات‌هایی که تهران گم کرد

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: تهران برای آبیاری درختانش آب کم دارد، اما هنوز از زیر خیابان‌هایش قنات‌هایی می‌گذرد که بعضی ۷۰۰ سال قدمت دارند. آب برخی از آنها وارد فاضلاب می‌شود و مسیر بعضی دیگر در نقشه‌های شهری مشخص نیست. قنات‌هایی که روزگاری شکل محله‌ها و کوچه‌های تهران را تعیین می‌کردند، حالا گاهی هنگام حفاری مترو یا ساخت یک ساختمان خودشان را نشان می‌دهند. در این میان هنوز معلوم نیست چه مقدار آب زیر پای تهران جریان دارد و چرا شهری که برای تأمین آب هزینه‌های سنگین می‌کند، شناخت دقیقی از منابع قدیمی خود ندارد.

صاحب یک ساختمان در تهران از لوله بزرگی که در پارکینگ طبقه منفی دو کشیده شده، ناراضی است. لوله از یک سر ساختمان تا سر دیگر امتداد دارد و به نظر او ظاهر پارکینگ را خراب کرده است. اما این لوله یک قنات را نجات داده است. هنگام ساخت ساختمان به مسیر قنات برخورد کرده‌اند و به‌جای مسدودکردن آن، راهی برای عبور آب ساخته‌اند. آب پس از گذشتن از ساختمان وارد حوض‌های حیاط می‌شود و دوباره به مسیر خود برمی‌گردد. سمیرا عابدی، پژوهشگر منظر شهری این ساختمان را نمونه‌ای از برخورد متفاوت با قنات می‌داند. او در نشست «قنات؛ فرصتی برای بازآفریدن» می‌پرسد چرا مهندسی که می‌تواند ساختمانی بزرگ طراحی کند، نتواند راه عبور یک قنات را هم حفظ کند؟ پرسش او درباره یک ساختمان نیست. تهران سال‌هاست برای ساخت خیابان و بزرگراه و تونل زیرزمین خود را می‌شکافد. در بعضی پروژه‌ها قنات مانعی بوده که باید از سر راه برداشته می‌شد. حالا در شرایطی که خشک‌شدن درختان و کمبود آب به یکی از مشکلات پایتخت تبدیل شده، باز هم بخشی از این منابع قدیمی ناشناخته مانده‌اند. در نشست «هفت‌شهر» که در خانه آفرینش‌ها برگزار شد، عابدی و احمد مالکی، پژوهشگر باسابقه قنات‌های تهران، همراه چند کارشناس دیگر، از سرنوشت این آب‌ها گفتند؛ از مسیرهایی که هنوز نقشه دقیقی ندارند تا قنات‌هایی که می‌توانند دوباره در تأمین آب و زندگی محله‌ها نقش داشته باشند.

کوچه‌هایی که آب ساخت

تهران پیش از آنکه خیابان کریم‌خان و بازار و ساختمان‌های امروزی‌اش را داشته باشد، قنات داشت. عابدی می‌گوید یکی از قنات‌های محدوده تاریخی شهر، حدود ۷۰۰ سال قدمت دارد، مسیر آن از حوالی بهجت‌آباد آغاز می‌شده و پس از عبور از زیر زمین در محدوده کاخ گلستان به سطح می‌رسیده است. آب بعد از خروج از مظهر راه خود را روی شیب طبیعی زمین پیدا می‌کرد. جویبارها از میان محله‌ها می‌گذشتند و گذرها در کنار آنها شکل می‌گرفتند. به گفته عابدی، بخشی از شکل نامنظم کوچه‌های تهران قدیم حاصل همین مسیرهای آب بوده است. او برای نشان‌دادن این موضوع نقشه‌های تاریخی را کنار هم گذاشته است. در این نقشه‌ها می‌توان ارتباط قنات را با حوض‌های خانه‌ها و مدارس و سراهای بازار دید. آب از زیر زمین بیرون می‌آمد و به بخشی از زندگی مردم تبدیل می‌شد، در حیاط خانه‌ها جریان داشت و در سقاخانه‌ها و آب‌انبارها مورد استفاده قرار می‌گرفت. امروز از بسیاری از این فضاها فقط ساختمان باقی مانده است، برخی حوض‌ها خشک شده‌اند و حیاط تعدادی از سراها و تیمچه‌های بازار به انبار تبدیل شده است. عابدی می‌گوید در پژوهش خود با قدیمی‌های بازار تهران صحبت کرده و بارها خاطره آب‌فروشان را شنیده است؛ مردانی که بشکه‌هایشان را در محدوده‌ای نزدیک دانشکده هنر امروز پر می‌کردند و با اسب در محله‌ها می‌چرخیدند. این خاطره در روایت چند نفر تکرار شده بود. نگرانی او فقط از بین رفتن مسیر قنات‌ها نیست؛ بسیاری از کسانی که زندگی کنار این آب‌ها را به یاد دارند، سالخورده‌اند و خاطراتشان جایی ثبت نشده است. با رفتن آنها بخشی از تاریخ بازار هم از دست می‌رود.

احیای قنات با چند متر شلنگ

در یکی از تصاویری که عابدی از اقدامات شهرداری منطقه ۱۲ در سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد، آب قنات از یک میله‌چاه در محدوده بالای توپخانه پمپاژ می‌شود. شلنگی آب را به جوی خیابان می‌رساند و این اقدام به ‌عنوان احیای قنات معرفی شده است.

عابدی با اصل استفاده از آب مخالفتی ندارد؛ اتفاقا در شهری مانند تهران که فضای سبزش با کم‌آبی روبه‌رو است، این کار را ارزشمند می‌داند. اعتراض او به تعریف احیاست؛ اینکه آب را از زیر زمین بیرون بیاورند و به جوی بریزند و کار را تمام‌شده بدانند. به اعتقاد او، می‌توان دست‌کم در برخی محدوده‌ها آب را به مسیر تاریخی‌اش برگرداند، حوض‌های قدیمی را دوباره فعال کرد و گذرهایی ساخت که مردم در امتداد جریان آب با تاریخ محله آشنا شوند. بازار تهران یکی از مکان‌هایی است که عابدی برای چنین کاری پیشنهاد می‌کند؛ سراها و تیمچه‌هایی که دیگر رونق گذشته را ندارند و حیاط‌هایشان به انبار کالا تبدیل شده است. او معتقد است احیای آب در کنار تعریف فعالیت‌های تازه می‌تواند بخشی از این فضاها را دوباره محل رفت‌وآمد مردم کند.

نقشه‌ای که عمق ندارد

در تهران حتی مشخص نیست همه قنات‌های قدیمی از کجا عبور می‌کنند. عابدی می‌گوید یکی از کامل‌ترین نقشه‌های موجود را سازمان مدیریت بحران تهیه کرده است؛ نقشه‌ای که هدف اصلی آن، شناسایی خطرهای زیرزمینی بوده، نه ثبت و حفاظت از قنات‌ها. همین نقشه هم به گفته او خطاهای زیادی دارد.‌
احمد مالکی که بیش از ۵۰ سال درباره قنات‌های تهران کار کرده، مشکل دیگری را مطرح می‌کند. بسیاری از نقشه‌های قدیمی فقط مسیر افقی قنات‌ها را نشان می‌دهند. عمق مسیر مشخص نیست و تغییر ارتفاع آن در طول مسیر نیز به‌درستی ثبت نشده است. این اطلاعات برای حفاری مترو و تونل اهمیت زیادی دارد. ممکن است در نقشه مسیر قنات مشخص باشد اما هنگام حفاری معلوم شود آب در عمق دیگری جریان دارد.

مالکی از مطالعات انجام‌شده در بخش‌هایی از شمال تهران از محدوده حقانی تا تجریش یاد می‌کند و می‌گوید شناخت آب‌های زیرزمینی به بررسی دقیق موقعیت و عمق مسیرها نیاز دارد. او همچنین به دوره گسترش آب لوله‌کشی تهران اشاره می‌کند. به گفته مالکی از حدود دهه ۱۳۴۰ یکی از شرایط دریافت انشعاب این بود که منبع قدیمی تأمین آب کنار گذاشته شود. این تصمیم برای جلوگیری از آلودگی شبکه گرفته شده بود اما در عمل به کناررفتن بسیاری از قنات‌ها انجامید.

امروز بخشی از اطلاعات مسیر قنات‌ها هنوز در حافظه افراد باتجربه‌ای مانند مالکی باقی مانده است. اطلاعاتی که اگر ثبت نشوند، ممکن است همراه صاحبانشان از دست بروند.

آب زیر خیابان می‌رود و شهر تشنه می‌ماند

بخشی از آب قنات‌های تهران وارد شبکه فاضلاب می‌شود. البته این آب لزوما از چرخه طبیعی خارج نمی‌شود و ممکن است دوباره به سفره‌های زیرزمینی یا جریان‌های پایین‌دست برسد. اما برای استفاده دوباره از آن باید هزینه کرد. در مقابل قنات‌هایی هم وجود دارند که هنوز آب آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد. عابدی از قناتی در محدوده جردن مثال می‌زند که آبش در استخری جمع می‌شود و از طریق شبکه لوله‌کشی مستقل به مصرف می‌رسد. حقابه‌داران آن همچنان برای نگهداری قنات هزینه می‌پردازند و در اداره آن مشارکت دارند.

حسنی از کارشناسان حاضر در نشست برای نشان‌دادن اهمیت حجم آب قنات‌ها مثالی مطرح کرد. به گفته او جریان مستمر ۸۰ لیتر آب در ثانیه طی یک سال معادل حدود دوونیم میلیون مترمکعب آب است. او همچنین از برآوردهایی سخن گفت که نشان می‌دهد میزان آبدهی قنات‌های کشور از حدود ۱۶ میلیارد مترمکعب در گذشته به نزدیک هشت میلیارد مترمکعب کاهش یافته است. این آمارها البته پاسخ نمی‌دهند که قنات‌های تهران امروز چه مقدار آب دارند. برای روشن‌شدن این موضوع باید تعداد قنات‌های زنده و میزان آبدهی و کیفیت آب هرکدام مشخص شود.

۴۰۰ قنات و میراثی که ثبت نشده است

حسنی در بخش دیگری از نشست از برآورد وجود حدود ۴۰۰ رشته قنات در تهران سخن گفت. به گفته او بسیاری از این قنات‌ها بیش از صد سال قدمت دارند اما ثبت و حفاظت از آنها متناسب با ارزش تاریخی‌شان پیش نرفته است.

در سال ۲۰۱۶ پرونده «قنات ایرانی» شامل ۱۱ قنات در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بااین‌حال قنات‌های تاریخی تهران هنوز جایگاه روشنی در برنامه‌های حفاظت میراث ندارند.

حسنی یادآوری کرد که تهران قدیم علاوه بر قنات صدها حمام و ده‌ها یخچال و آسیاب و سقاخانه داشته است. او از برآورد حدود ۴۰۰ حمام و ۸۰ یخچال و نزدیک به ۵۰ آسیاب سخن گفت که از بسیاری از آنها فقط بقایای محدودی مانده است. به اعتقاد او قرار نیست هر بنای آبی باقی‌مانده به موزه تبدیل شود. می‌توان برای این ساختمان‌ها کاربری تازه تعریف کرد تا ضمن حفظ ارزش تاریخی دوباره مورد استفاده قرار بگیرند.

از سوی دیگر نام برخی محله‌های قدیمی مانند سنگلج و آب‌منگل نیز یادگار رابطه تهران با آب است. نشانه‌هایی که هنوز در نام خیابان‌ها و محله‌ها باقی مانده‌اند هرچند بسیاری از ساکنان دیگر از پیشینه آنها خبر ندارند.

خانه‌ای برای قنات

در گذشته میراب‌ها و حقابه‌داران درباره نوبت استفاده از آب و هزینه نگهداری قنات تصمیم می‌گرفتند. اگر بخشی از مسیر خراب می‌شد همان کسانی که از آب استفاده می‌کردند، برای تعمیر آن همکاری می‌کردند. عابدی می‌گوید با گسترش تهران و افزایش نقش نهادهای دولتی این انجمن‌ها به‌تدریج از میان رفتند. امروز چندین دستگاه در مدیریت قنات‌ها مسئولیت دارند اما تداخل وظایف و نبود هماهنگی کار را دشوار کرده است.

پیشنهاد او تشکیل «خانه قنات» است. مکانی که حقابه‌داران و ساکنان محله و کارشناسان و مسئولان بتوانند درباره حفاظت و استفاده از قنات‌ها تصمیم بگیرند.

او تأکید می‌کند که چنین مشارکتی با دستور اداری ایجاد نمی‌شود. ابتدا باید مردم دوباره در تصمیم‌گیری حضور پیدا کنند و بعد به‌تدریج بخشی از مسئولیت مدیریت به آنها سپرده شود.