ایران، بریکس و سازمان شانگهای

در شرایطی که ایران قربانی تجاوز آمریکا و محاصره دریایی است، شرکت رئیس‌جمهور ایران در دو نشست بین‌المللی سازمان همکاری شانگهای و بریکس حائز اهمیت بود.

این دو نشست فرصتی برای ایران فراهم کرد تا در شرایط دشوار کنونی، تبادل‌ نظرهایی را با قدرت‌های اصلی جنوب جهانی داشته باشد. یکی از نکات مثبت این دو نشست برای ایران، اعلامیه مشترک منتشره بعد از نشست سران سازمان همکاری شانگهای بود. در این نشست به صراحت «حملات نظامی علیه قلمرو جمهوری اسلامی ایران که موجب تلفات شمار زیادی از غیرنظامیان و خسارات مهم به اقتصاد کشور شده»، محکوم شده است. در این اعلامیه همچنین از تجاوز به ایران به‌عنوان «نقض اصول و هنجارهای حقوق بین‌الملل و منشور ملل متحد» سخن رفته و اعضای سازمان «شهادت تراژیک رهبر عالی ایران» را تسلیت گفته‌اند.

 در حالی که اعلامیه مشترک شانگهای در اول سپتامبر حاوی مواضع روشنی به سود ایران بود، امکان درج مطالب مشابهی در بیانیه مشترک بریکس در 12 سپتامبر فراهم نشد. از آنجا که اسناد پایانی این دو نشست با اجماع تدوین می‌شوند، ترکیب نشست سازمان شانگهای شامل چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران، قرقیزستان، بلاروس، تاجیکستان و ازبکستان امکان تدوین اعلامیه‌ای مناسب را داد. اما در نشست بریکس با توجه به ترکیب آن شامل برزیل، هند، چین، آفریقای جنوبی، روسیه، ایران، مصر، اتیوپی، امارات و اندونزی، امکان اجماع درباره موضوعات مربوط به ایران فراهم نشد. در بیانیه این نشست در ارتباط با ایران تنها از «تنش‌ها در خاورمیانه» ابراز «نگرانی عمیق» شد و از همه طرف‌ها خواسته شد تا «حداکثر خویشتن‌داری» را اعمال کنند. از حمله به تأسیسات هسته‌ای نیز ابراز نگرانی شد. به دلیل همین اختلاف نظرات، در نشست‌های قبلی سران بریکس نیز اغلب دشواری‌های مشابهی برای پرداختن به مسائل مرتبط با ایران در سند نهایی وجود داشته است. امارات یکی از موانع اصلی در این رابطه بوده است. سه تحول مهم دیگر نیز در حاشیه این دو نشست شایان توجه است:

1- در این دو نشست انجام‌نشدن ملاقات رسمی دوجانبه بین رؤسای جمهور ایران و چین جلب توجه کرد. در شرایطی که منطقه و کشور ما طی 15 ماه گذشته مورد تعرض و تجاوز آمریکا و اسرائیل بوده، انتظار این بود که رؤسای جمهور دو کشور از فرصت این دو نشست برای تبادل نظر استفاده کنند، خاصه آنکه در این دوره پرتنش تماس بین دو کشور در سطوح عالی بسیار اندک و محدود به یک سفر وزیر خارجه ایران به پکن و یک ملاقات در حاشیه نشست وزرای خارجه سازمان شانگهای در بیشکک در تیر گذشته بود. برخی از ناظران انجام‌نشدن ملاقات را به موضع چین در قبال وضعیت تنگه هرمز ربط داده‌اند. چین به‌عنوان کشوری که اقتصادش مبتنی بر صادرات است و نیز به‌عنوان کشوری که عضو کنوانسیون حقوق دریاهاست، برای آزادی دریانوردی بین‌المللی اهمیت بسیار زیادی قائل است و طی هفت ماه گذشته بارها مواضع خود درباره تنگه هرمز را اعلام کرده است.

2- انتشار اخباری بعد از نشست بریکس در مورد اعلام آمادگی چین برای میانجیگری بین ایران و آمریکا نیز جلب توجه کرد. این در حالی است که چنین اخباری دقیق نبود. رهبر چین در اشاره به جنگ آمریکا علیه ایران گفت: «کلیه طرف‌های مربوطه باید به مسیر یک حل سیاسی پایبند باشند و در جهت یک آتش‌بس جامع و دائمی تلاش کنند. ما باید به رفع علل ریشه‌ای توجه کنیم، اعتماد متقابل بین کشورهای منطقه را بازسازی کنیم و یک ساختار امنیتی جدید ایجاد کنیم... چین مایل است ضمن همکاری با اعضای بریکس نقش لازمه خود را در جهت تحقق صلح و آرامش در منطقه خلیج [فارس] خاورمیانه ایفا کند». ظاهرا این جمله اخیر را برخی به اعلام آمادگی چین برای میانجیگری بین ایران و آمریکا تعبیر کرده بودند؛ حال آنکه از این عبارات میانجیگری مستفاد نمی‌شود. ممکن است با توجه به مواضع این کشور، مقامات چینی و سایر طرف‌های ذی‌ربط، ازجمله ایران و آمریکا تمایلی به میانجیگری آن کشور  نداشته باشند.

3- آقای عراقچی در حاشیه نشست بریکس گفته است که «برخی کشورها مانع عضویت ایران در بانک توسعه نوین 

بریکس هستند». او اضافه کرده است که «در حال کار بر روی رفع موانع عضویت ایران در بانک توسعه نوین بریکس هستیم». بانک توسعه نوین یکی از سازوکارهای مفید و مؤثر در تأمین مالی اجرای پروژه‌ها در کشورهای عضو بانک است. مطابق سند تأسیسی بانک پنج عضو بنیان‌گذار بریکس (چین، روسیه، هند، برزیل و آفریقای جنوبی) همه کشورهای عضو سازمان ملل می‌توانند عضو این بانک شوند. شرایطی برای عضویت تعریف شده و در نهایت تصمیم درباره واجد شرایط بودن داوطلب موکول به تصویب چهار عضو از پنج عضو بنیان‌گذار و دوسوم توان رأی‌دهی اعضاست. اعضای بانک تاکنون به 15 کشور رسیده است. عضویت ایران در این بانک احتمالا به این دلیل با مشکل مواجه شده که بانک رابطه تنگاتنگی با نهادهای مالی بین‌المللی و بازار مالی آمریکا دارد و ممکن است اینجا نیز تحریم مشکل‌ساز شده باشد.