|

مسعود پدرام:

فرافكني يا گشايش

قبل از انقلاب دو گروه شريعتي را طرد مي‌كردند. يكي گروه‌هاي سنتي و قشري چون شريعتي اسلام منهاي روحانيت را طرح مي‌كرد، دايره وسيعي را دربر مي‌گرفتند. گروه ديگر هم روشنفكران غير‌‌مذهبي چون شريعتي از موضع دين صحبت مي‌كرد. بعد از انقلاب گروه ديگري نيز اضافه شدند. جريان موسوم به روشنفكري ديني نقد جدي به شريعتي داشت. اولين‌بار داريوش شايگان اين بحث را طرح كرد كه شريعتي مذهب را ايدئولوژيك كرد. چون اين جريان مي‌خواست جايگزين انديشه نو شود، نسبت به شريعتي تا اندازه‌اي بي‌مهر بود. در دهه 1360 بزرگداشت شريعتي پشت درهاي بسته برگزار مي‌شد كه افرادي مثل عزت‌الله سحابي، محمدي‌گرگاني، محمدمهدي جعفري، حبيب پيمان و اين تيپ‌ها صحبت مي‌كردند. با جداشدن برخي از انقلابيون از انقلاب، اين نقدها در قالب مجموعه‌اي درآمد كه گويي همه تقصيرها گردن شريعتي است. اين نقد درستي نبود. گرايش غالب روشنفكران به اين سمت رفت. فرافكني مشكل اساسي روشنفكري ماست كه عمدتا غير‌مسئول است.
يكي از بيشترين نقدها به شريعتي مربوط به بحث امت و امامت است كه مورد نقد خود من نيز هست. ولي شريعتي مباحث ديگري نيز داشت. نمي‌توان چند مورد خاص از مباحث او را نقد كرد و بر اساس آن تصويري ساخت كه نقش منفي در توسعه ايران ايفا كرده باشد. شريعتي در بحث دموكراسي به صورت راهبردي معتقد بود جامعه‌اي كه به مرحله‌اي از فرهنگ نرسيده، مشكل مي‌تواند با دموكراسي پيش برود و بايد به سمت دموكراسي رهبري شود. ولي از سوي ديگر نقد‌هاي مهمي به دموكراسي وارد كرده كه نظريه‌پردازان بزرگي همان نقدها را مطرح كرده‌اند. نظرات طرفداران دموكراسي مشاركتي شبيه شريعتي است. مي‌توان به اين بحث يا بحث امت و امامت انتقاد كرد. اما شريعتي بورژوازي را تحليل مي‌كرد و نظرات او در مورد عدالت اجتماعي بسيار اساسي بود. او بحثي دارد راجع به استخراج منابع فرهنگي كه عمدتا مباحث ديني است. شريعتي وقتي خود را نقد مي‌كند معمولا از نقد دروني و نقد ماركسي و هگلي استفاده مي‌كند كه زمينه‌مند است در تقابل با نقد انتزاعي كانتي. نمونه عمده بحث تشيع صفوي و علوي است.
شريعتي به مسائل ديگري هم پرداخت مثل تلفيق ماركس و وبر. آن زمان روشنفكري ايران گرايش چپ داشت و اين حرف‌ها خارج از متن بود ولي شريعتي مي‌گويد من طرفدار ماركس و وبر هستم و بر اين اساس تحليل خود را انجام مي‌دهد. اين كاري بود كه عينا مكتب فرانكفورت انجام ‌داد. او در جاي ديگري بحث عقلانيت ابزاري را مطرح مي‌كند.
نقد ايدئولوژيك‌كردن دين بحث درستي است ولي بايد اين مسئله را جهاني‌تر ببينيم. در آمريكاي‌لاتين هم كشيش‌ها در قالب الهيات رهايي‌بخش مبارزه مي‌كردند. ممكن است بگوييم آنها با ديكتاتورهاي نظامي آمريكاي‌لاتين مبارزه مي‌كنند اما وقتي در داخل ايران شريعتي همين كار را مي‌كند مورد نقد قرار مي‌گيرد. مسئله نه ايدئولوژيك‌كردن دين و درست و غلط‌بودن اين نقد بلكه برجسته‌كردن نحوه نگاه به انديشمندان دروني خودمان است. بحث كالايي‌شدن فرهنگ و استعمار شريعتي پهلو مي‌زند به مباحث مكتب فرانكفورت درباره صنعت فرهنگ. اين نمونه را ذكر كردم تا بگويم مطالبي هست كه مي‌توان روي آنها مكث كرد و در زمان خود نو بود. امروز وقتي ماركسيسم انسان‌گرا را مطالعه مي‌كنم يا به نظريات چپ در غرب نگاه مي‌كنم و تحولات پيش‌آمده و تلفيق ماركس و وبر را مي‌بينم، به اهميت بحث‌هاي شريعتي پي مي‌برم. البته اين به اين معني نيست که او كتاب زياد خوانده بود. فرديد هم در مورد او مي‌گفت تأمل نمي‌كرد. مي‌خواند و مي‌گذشت ولي به‌هرحال اين ايده‌ها از درون شريعتي بيرون آمد.
شريعتي را گذشته از اين نقدها مي‌توان بازسازي كرد. در جوامع علمي غرب هم معمولا اين كار را مي‌كنند. خيلي از مباحث ماركس قديمي شده و اشتباه از آب درآمده ولي همچنان ماركسيست‌ها كار او را بازسازي مي‌كنند. مي‌توان در مورد شريعتي نيز همين كار را كرد. مثلا بحث آزادي، برابري و عرفان كه من مي‌خواهم از دريچه ديگري به آن بنگرم. شريعتي يك عارف رمانتيك بود. در كويريات كاملا مشخص است. اگر بخواهيم تبارشناسي كنيم، جزء عرفاي آندلس و ابن‌عربي قرار نمي‌گيرد و بيشتر تحت‌تأثير عين‌القضات است. در مواردي كه وارد بحث عرفان مي‌شود به سمت مولوي و عين‌القضات مي‌رود. او عرفان را در انسان فطري مي‌بيند و مي‌گويد انسان طبيعت را برنمي‌تابد و تقلايي براي خروج از آن دارد و اين را منشأ عرفان مي‌داند كه در همه انسان‌هاست ولي در دوره جديد اين وجه از انسان كم‌رنگ مي‌شود. تعريفي مي‌كند و مي‌گويد عرفان تجلي التهاب فطرت انساني است كه خود را اينجا غريب مي‌يابد و با بيگانگان كه همه كائنات‌اند هم‌خانه. بازي است كه در قفس اسير مانده و بي‌تابانه خود را به در و ديوار مي‌كوبد و براي پرواز بي‌قراري مي‌كند و در هواي وطن مألوف خويش مي‌كوشد تا وجود خويش را نيز كه مايه اسارت اوست از ميان برگيرد. او گوهر عرفان را كه عشق است مطرح مي‌كند و مي‌گويد تمام مذاهب عرفاني روح اساسي‌شان عشق است و غايت خلقت عشق است.
اگر گوهر عرفان، آزادي و برابري را عشق بدانيم مي‌توانيم به‌جاي آن بگوييم عشق، آزادي و برابري. درواقع شريعتي اين دو ساحت آزادي‌خواهي و برابري‌طلبي را از طريق پيوند با عشق به‌هم نزديك مي‌كند چون در مباحث سياسي معمولا برابري و آزادي مقابل هم قرار مي‌گيرند. مثلا بحثي كه بخشي از فمينيست‌ها مطرح مي‌كنند، بحث عشق مادرانه است كه از خانواده بيرون مي‌آيد و وارد جامعه مي‌شود و تعريف ديگري از سياست ارائه مي‌دهند كه در آن جنگ و رقابت معني ندارد و جرياني قوي است يا بحث‌هاي مربوط به محيط زيست.

قبل از انقلاب دو گروه شريعتي را طرد مي‌كردند. يكي گروه‌هاي سنتي و قشري چون شريعتي اسلام منهاي روحانيت را طرح مي‌كرد، دايره وسيعي را دربر مي‌گرفتند. گروه ديگر هم روشنفكران غير‌‌مذهبي چون شريعتي از موضع دين صحبت مي‌كرد. بعد از انقلاب گروه ديگري نيز اضافه شدند. جريان موسوم به روشنفكري ديني نقد جدي به شريعتي داشت. اولين‌بار داريوش شايگان اين بحث را طرح كرد كه شريعتي مذهب را ايدئولوژيك كرد. چون اين جريان مي‌خواست جايگزين انديشه نو شود، نسبت به شريعتي تا اندازه‌اي بي‌مهر بود. در دهه 1360 بزرگداشت شريعتي پشت درهاي بسته برگزار مي‌شد كه افرادي مثل عزت‌الله سحابي، محمدي‌گرگاني، محمدمهدي جعفري، حبيب پيمان و اين تيپ‌ها صحبت مي‌كردند. با جداشدن برخي از انقلابيون از انقلاب، اين نقدها در قالب مجموعه‌اي درآمد كه گويي همه تقصيرها گردن شريعتي است. اين نقد درستي نبود. گرايش غالب روشنفكران به اين سمت رفت. فرافكني مشكل اساسي روشنفكري ماست كه عمدتا غير‌مسئول است.
يكي از بيشترين نقدها به شريعتي مربوط به بحث امت و امامت است كه مورد نقد خود من نيز هست. ولي شريعتي مباحث ديگري نيز داشت. نمي‌توان چند مورد خاص از مباحث او را نقد كرد و بر اساس آن تصويري ساخت كه نقش منفي در توسعه ايران ايفا كرده باشد. شريعتي در بحث دموكراسي به صورت راهبردي معتقد بود جامعه‌اي كه به مرحله‌اي از فرهنگ نرسيده، مشكل مي‌تواند با دموكراسي پيش برود و بايد به سمت دموكراسي رهبري شود. ولي از سوي ديگر نقد‌هاي مهمي به دموكراسي وارد كرده كه نظريه‌پردازان بزرگي همان نقدها را مطرح كرده‌اند. نظرات طرفداران دموكراسي مشاركتي شبيه شريعتي است. مي‌توان به اين بحث يا بحث امت و امامت انتقاد كرد. اما شريعتي بورژوازي را تحليل مي‌كرد و نظرات او در مورد عدالت اجتماعي بسيار اساسي بود. او بحثي دارد راجع به استخراج منابع فرهنگي كه عمدتا مباحث ديني است. شريعتي وقتي خود را نقد مي‌كند معمولا از نقد دروني و نقد ماركسي و هگلي استفاده مي‌كند كه زمينه‌مند است در تقابل با نقد انتزاعي كانتي. نمونه عمده بحث تشيع صفوي و علوي است.
شريعتي به مسائل ديگري هم پرداخت مثل تلفيق ماركس و وبر. آن زمان روشنفكري ايران گرايش چپ داشت و اين حرف‌ها خارج از متن بود ولي شريعتي مي‌گويد من طرفدار ماركس و وبر هستم و بر اين اساس تحليل خود را انجام مي‌دهد. اين كاري بود كه عينا مكتب فرانكفورت انجام ‌داد. او در جاي ديگري بحث عقلانيت ابزاري را مطرح مي‌كند.
نقد ايدئولوژيك‌كردن دين بحث درستي است ولي بايد اين مسئله را جهاني‌تر ببينيم. در آمريكاي‌لاتين هم كشيش‌ها در قالب الهيات رهايي‌بخش مبارزه مي‌كردند. ممكن است بگوييم آنها با ديكتاتورهاي نظامي آمريكاي‌لاتين مبارزه مي‌كنند اما وقتي در داخل ايران شريعتي همين كار را مي‌كند مورد نقد قرار مي‌گيرد. مسئله نه ايدئولوژيك‌كردن دين و درست و غلط‌بودن اين نقد بلكه برجسته‌كردن نحوه نگاه به انديشمندان دروني خودمان است. بحث كالايي‌شدن فرهنگ و استعمار شريعتي پهلو مي‌زند به مباحث مكتب فرانكفورت درباره صنعت فرهنگ. اين نمونه را ذكر كردم تا بگويم مطالبي هست كه مي‌توان روي آنها مكث كرد و در زمان خود نو بود. امروز وقتي ماركسيسم انسان‌گرا را مطالعه مي‌كنم يا به نظريات چپ در غرب نگاه مي‌كنم و تحولات پيش‌آمده و تلفيق ماركس و وبر را مي‌بينم، به اهميت بحث‌هاي شريعتي پي مي‌برم. البته اين به اين معني نيست که او كتاب زياد خوانده بود. فرديد هم در مورد او مي‌گفت تأمل نمي‌كرد. مي‌خواند و مي‌گذشت ولي به‌هرحال اين ايده‌ها از درون شريعتي بيرون آمد.
شريعتي را گذشته از اين نقدها مي‌توان بازسازي كرد. در جوامع علمي غرب هم معمولا اين كار را مي‌كنند. خيلي از مباحث ماركس قديمي شده و اشتباه از آب درآمده ولي همچنان ماركسيست‌ها كار او را بازسازي مي‌كنند. مي‌توان در مورد شريعتي نيز همين كار را كرد. مثلا بحث آزادي، برابري و عرفان كه من مي‌خواهم از دريچه ديگري به آن بنگرم. شريعتي يك عارف رمانتيك بود. در كويريات كاملا مشخص است. اگر بخواهيم تبارشناسي كنيم، جزء عرفاي آندلس و ابن‌عربي قرار نمي‌گيرد و بيشتر تحت‌تأثير عين‌القضات است. در مواردي كه وارد بحث عرفان مي‌شود به سمت مولوي و عين‌القضات مي‌رود. او عرفان را در انسان فطري مي‌بيند و مي‌گويد انسان طبيعت را برنمي‌تابد و تقلايي براي خروج از آن دارد و اين را منشأ عرفان مي‌داند كه در همه انسان‌هاست ولي در دوره جديد اين وجه از انسان كم‌رنگ مي‌شود. تعريفي مي‌كند و مي‌گويد عرفان تجلي التهاب فطرت انساني است كه خود را اينجا غريب مي‌يابد و با بيگانگان كه همه كائنات‌اند هم‌خانه. بازي است كه در قفس اسير مانده و بي‌تابانه خود را به در و ديوار مي‌كوبد و براي پرواز بي‌قراري مي‌كند و در هواي وطن مألوف خويش مي‌كوشد تا وجود خويش را نيز كه مايه اسارت اوست از ميان برگيرد. او گوهر عرفان را كه عشق است مطرح مي‌كند و مي‌گويد تمام مذاهب عرفاني روح اساسي‌شان عشق است و غايت خلقت عشق است.
اگر گوهر عرفان، آزادي و برابري را عشق بدانيم مي‌توانيم به‌جاي آن بگوييم عشق، آزادي و برابري. درواقع شريعتي اين دو ساحت آزادي‌خواهي و برابري‌طلبي را از طريق پيوند با عشق به‌هم نزديك مي‌كند چون در مباحث سياسي معمولا برابري و آزادي مقابل هم قرار مي‌گيرند. مثلا بحثي كه بخشي از فمينيست‌ها مطرح مي‌كنند، بحث عشق مادرانه است كه از خانواده بيرون مي‌آيد و وارد جامعه مي‌شود و تعريف ديگري از سياست ارائه مي‌دهند كه در آن جنگ و رقابت معني ندارد و جرياني قوي است يا بحث‌هاي مربوط به محيط زيست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.