|

ديالكتيك سياه

كتاب كم‌حجم «سياه؛ درخشش يك نار-رنگ» مجموعه بيست‌و‌يك قطعه كوتاه است كه آلن بديو درباره رنگ سياه نوشته است. اين قطعات شامل خاطرات دوران كودكي و جواني، تأملات فلسفي و اشارات متنوع به اشعار و آثار ادبي و رخدادهاي تاريخي و سياسي است. مترجم فارسي در معرفي كتاب آورده: «كتاب حاضر در ميان كتاب‌هاي كوچكي كه از آلن بديو در سال‌هاي اخير منتشر شده منحصر‌به‌فرد است- نه همچون «در ستايش تئاتر»، «در ستايش عشق» يا «چه بايد كرد؟» متن پياده‌شده مصاحبه‌اي با اوست و نه همچون «زخم‌مان چندان تازه نيست» يا «زندگي حقيقي» متن پياده‌شده سمينارها يا درس‌گفتارهايش. اين كتاب از ابتدا به قصد خوانده‌شدن نوشته شده است. اين خصلت مكتوب متن امكان فرمي از نوشتن و فكركردن را در اختيار بديو گذاشته كه تا آنجا كه من اطلاع دارم، در آثار او بي‌سابقه است: قطعه‌نويسي. (صفحه 9) بديو ابتدا چند خاطره از دوران كودكي و جواني خود در مواجهه با رنگ سياه نقل مي‌كند و سپس به توضيح سياه به‌عنوان يك نا-رنگ مي‌پردازد. اولين خاطره درباره دوره سخت سربازي و «سياه نظامي» است كه در آن «هيچ چيزي سياه نبود الا شب‌هاي زمستان»؛ و البته رنگ سياه زغالي كه سوخت بخاري خوابگاه پادگان سربازان بوده و آوازي كه يك سرباز مثل لالايي مي‌خوانده و سربازان ديگر با آن به خواب مي‌رفتند: «سياه سياه است، ديگر هيچ اميدي در كار نيست». در قطعه «دوات» بديو،‌ از مالارمه «شاعر بزرگ سياه» نقل مي‌كند كه «كاغذهاي خالي كه در سپيدي خودشان پناه جسته‌اند» دشمني‌اند كه بايد شكست‌شان داد. او پديدارشدن جمله‌اي «مفهوم و شايد خوش‌ساخت» بر كاغذ سفيد را شبيه «معجزه» مي‌داند: «در كلنجار كودك با قلم، جامدادي، مركب سركش، كاغذ، الهام شديد، لكه‌هاي تصادفي مركب، عامليت حرف و كثيف‌كاري ابزارش، ظرافت پيچيده و اساسي نوشتن رفته‌رفته پديدار مي‌شود: سياه بايد فقط روي سفيد باشد اما نه خيلي زياد! وقتي به ميزان درست و مهارشده و منظم باشد، فرصت رستگاري را فراهم مي‌سازد. اما وقتي بيش‌از‌حد باشد، وقتي خارج از كنترل و آشفته باشد، پهلو به جهنم مي‌زند» (ص 31).
در بخش دوم كتاب، بديو به توضيح نا-رنگ سياه مي‌پردازد؛ به‌عنوان متضاد سفيد كه مجموع همه رنگ‌هاست. سياه خلأ مطلق رنگ‌هاست و سفيدي تمام آنها. او از ديالكتيك سیاه‌وسفید نتيجه‌گيري مي‌كند كه سياه، نور يا سفيدي را نفي نمي‌كند اما بيان‌كننده نوعي غياب و مجهول است: «سياه غياب نور است و بنابراين غياب هر طول موجي در تجزيه آنچه سياه نفي مي‌كند... سياه نه نور را نفي مي‌كند و نه رنگ‌ها را. سياه غياب محض آنهاست. سياه نفي منفعل است و صرفا نشانگر غياب نقطه مقابلش؛ يعني نور» (ص 42). بديو ميان تاريكي رسمي كه توقف اجباري جنب‌و‌جوش روز است و تاريكي مصنوعا ايجادشده، تمايز قائل مي‌شود. به باور بديو تقابل سياه-سفيد، به‌رغم قدرت و اقتدار ديالكتيكي‌اش اين واقعيت را پنهان مي‌سازد كه هر دو طرف اين تقابل به يك ميزان آنچه رنگ‌و‌بوي متكثر جهان مرئي را تشكيل مي‌دهد، نفي مي‌كنند. از نظر بديو اين امر توضيح مي‌دهد كه «چرا ما غربي‌هاي رو‌به‌زوال بديهي مي‌انگاريم كه سیاه‌ رنگ مرگ و ماتم است، درحالي‌كه نزد چيني‌ها كه قديمي‌تر از ما هستند و بيشتر از ما دوام خواهند داشت، سفيد رنگ مرگ و ماتم است»(ص 43).
بديو بهترين راه براي سنجش انسجام نمادين يك رنگ را پرچم‌ها مي‌داند، ‌به‌خصوص لحظه‌اي كه يك رنگ خاص كل يك پرچم را اشغال مي‌كند مثلا پرچم سفيد كه به علامت تسليم يا صلح در جنگ برافراشته مي‌شود، يا پرچم سياه دزدان دريايي و دزدان صحرايي يعني همان شبه‌نظاميان بين‌المللي «داعش». پرچم سياه هم نماد فاشيست‌ها بوده و هم آنارشيست‌ها. با‌اين‌حال بديو در مقابل رويكردي كه امروز رايج است، يعني يكي انگاشتن سرخ استالين با سياه هيتلر، بر ديالكتيك دروني سياه انگشت مي‌گذارد: «رنگ سياه در مقام نمادي تاريخي يا سياسي كاملا دونیم شده است... در مورد پرچم‌ها مي‌توانيم بگوييم دو پرچم وجود دارد: سياه-سياه نيهيليستي و سياه- سرخ كمونيستي. او در ادامه به توضيح رابطه سياه و سرخ در لباس مقام‌هاي كليسا و همچنين در رمان سرخ و سياه استاندال مي‌پردازد. بديو در بخش سوم كتاب به كاربرد رنگ سياه در سوگواري، سياه فتيش ‌و متانت بي‌تكلف لباس سياه اشاره مي‌كند. در قطعه «طنز سياه، يا سياه در برابر سياه»، او طنز سياه را نوعي جن‌گيري يا وسيله دفاعي در برابر لطمات سياه-سياه مي‌داند كه بر وجود فاني انسان سايه افكنده است: «سياه یک‌بار ديگر، به قولي، در هر دو سوي حصار هستي قرار دارد. در مقام سوگواري، ما را به گريه مي‌اندازد؛ در مقام طنز، مي‌خنداندمان. و ما را در مورد خود سوگواري هم
به خنده مي‌اندازد»(ص 68).
در بخش آخر كتاب بديو به كاربرد سياه در «فيزيك، زيست‌شناسي و انسان‌شناسي» مي‌پردازد و دو استعاره اساسي در كيهان‌شناسي معاصر يعني «ماده تاريك» و «سیاه‌چاله» را توضيح مي‌دهد: سياه در كيهان‌شناسي نه سياهي شب بلكه نامي است براي آنچه ناپديد شده است (سیاه‌چاله) و نامي است براي هر نوع ادراك ممكن و همچنين براي هر آنچه بايد وجود داشته باشد (ماده تاريك). در قطعه «سياهي پنهان گياهان» به اين نكته اشاره مي‌كند كه در قسمت زيرين و نامرئي زمين سبز و مجموعه متنوع رنگ‌هايش شبكه سياه ريشه‌ها نهفته است. در قطعه بعد به حيوانات سياه مي‌پردازد: «كلاغ‌ها كه تصور بر اين بوده موجوداتي شوم و بدشگون‌اند و درعين‌حال ملازمان جادويي پيشگويان؛ آينده‌بيناني امين و مورد اعتماد». سياه تيره و سفيد يكدست گاوهاي نرماندي، پنگوئن‌ها، سوسك‌هاي سياه، دلفين‌ها، كوسه‌ها، نهنگ‌ها و گورخرها. از نظر بديو رنگ سياه حيوانات نوعي سياه صلح‌آميز است‌: «اين تنها و تنها انسان است كه رنگ سياه كلاغ يا گربه را به چيزي شوم تبديل كرد. اين انسان است كه عليه سياه پرونده گشود» (ص 88). آخرين قطعه كتاب كه طولاني‌ترين آنها نيز هست، درباره «سياه‌پوستان» است كه از نظر او ابداعي بوده از سوي سفيدپوستان: «پس از ترسيم چهره‌اي اهريمني از گربه‌هاي سياه، قدرت‌هاي سياه و پليد شيطان، كلاغ‌ها، جادوگران با لباس ژنده سياه، تاريكي مرگ و سياهي روح، ما به اصطلاح سفيدان اروپاي غربي بايد دست به اين ابداع مي‌زديم كه اكثريت ساكنان آفريقا به‌روشني از «نژادي» پست‌اند كه بايد محكوم به بردگي و سپس كار اجباري در مستعمرات شوند، آن‌هم فقط به اين خاطر كه اين جمعيت انبوه «سياه» بودند». درحالي‌كه از نظر او در آن نظم كلي كه بشريت خواهان آن است، نه سفيد كمترين جايي دارد و نه سياه‌ و ويژگي عيني نوع بشر اين است كه هيچ رنگي ندارد.

كتاب كم‌حجم «سياه؛ درخشش يك نار-رنگ» مجموعه بيست‌و‌يك قطعه كوتاه است كه آلن بديو درباره رنگ سياه نوشته است. اين قطعات شامل خاطرات دوران كودكي و جواني، تأملات فلسفي و اشارات متنوع به اشعار و آثار ادبي و رخدادهاي تاريخي و سياسي است. مترجم فارسي در معرفي كتاب آورده: «كتاب حاضر در ميان كتاب‌هاي كوچكي كه از آلن بديو در سال‌هاي اخير منتشر شده منحصر‌به‌فرد است- نه همچون «در ستايش تئاتر»، «در ستايش عشق» يا «چه بايد كرد؟» متن پياده‌شده مصاحبه‌اي با اوست و نه همچون «زخم‌مان چندان تازه نيست» يا «زندگي حقيقي» متن پياده‌شده سمينارها يا درس‌گفتارهايش. اين كتاب از ابتدا به قصد خوانده‌شدن نوشته شده است. اين خصلت مكتوب متن امكان فرمي از نوشتن و فكركردن را در اختيار بديو گذاشته كه تا آنجا كه من اطلاع دارم، در آثار او بي‌سابقه است: قطعه‌نويسي. (صفحه 9) بديو ابتدا چند خاطره از دوران كودكي و جواني خود در مواجهه با رنگ سياه نقل مي‌كند و سپس به توضيح سياه به‌عنوان يك نا-رنگ مي‌پردازد. اولين خاطره درباره دوره سخت سربازي و «سياه نظامي» است كه در آن «هيچ چيزي سياه نبود الا شب‌هاي زمستان»؛ و البته رنگ سياه زغالي كه سوخت بخاري خوابگاه پادگان سربازان بوده و آوازي كه يك سرباز مثل لالايي مي‌خوانده و سربازان ديگر با آن به خواب مي‌رفتند: «سياه سياه است، ديگر هيچ اميدي در كار نيست». در قطعه «دوات» بديو،‌ از مالارمه «شاعر بزرگ سياه» نقل مي‌كند كه «كاغذهاي خالي كه در سپيدي خودشان پناه جسته‌اند» دشمني‌اند كه بايد شكست‌شان داد. او پديدارشدن جمله‌اي «مفهوم و شايد خوش‌ساخت» بر كاغذ سفيد را شبيه «معجزه» مي‌داند: «در كلنجار كودك با قلم، جامدادي، مركب سركش، كاغذ، الهام شديد، لكه‌هاي تصادفي مركب، عامليت حرف و كثيف‌كاري ابزارش، ظرافت پيچيده و اساسي نوشتن رفته‌رفته پديدار مي‌شود: سياه بايد فقط روي سفيد باشد اما نه خيلي زياد! وقتي به ميزان درست و مهارشده و منظم باشد، فرصت رستگاري را فراهم مي‌سازد. اما وقتي بيش‌از‌حد باشد، وقتي خارج از كنترل و آشفته باشد، پهلو به جهنم مي‌زند» (ص 31).
در بخش دوم كتاب، بديو به توضيح نا-رنگ سياه مي‌پردازد؛ به‌عنوان متضاد سفيد كه مجموع همه رنگ‌هاست. سياه خلأ مطلق رنگ‌هاست و سفيدي تمام آنها. او از ديالكتيك سیاه‌وسفید نتيجه‌گيري مي‌كند كه سياه، نور يا سفيدي را نفي نمي‌كند اما بيان‌كننده نوعي غياب و مجهول است: «سياه غياب نور است و بنابراين غياب هر طول موجي در تجزيه آنچه سياه نفي مي‌كند... سياه نه نور را نفي مي‌كند و نه رنگ‌ها را. سياه غياب محض آنهاست. سياه نفي منفعل است و صرفا نشانگر غياب نقطه مقابلش؛ يعني نور» (ص 42). بديو ميان تاريكي رسمي كه توقف اجباري جنب‌و‌جوش روز است و تاريكي مصنوعا ايجادشده، تمايز قائل مي‌شود. به باور بديو تقابل سياه-سفيد، به‌رغم قدرت و اقتدار ديالكتيكي‌اش اين واقعيت را پنهان مي‌سازد كه هر دو طرف اين تقابل به يك ميزان آنچه رنگ‌و‌بوي متكثر جهان مرئي را تشكيل مي‌دهد، نفي مي‌كنند. از نظر بديو اين امر توضيح مي‌دهد كه «چرا ما غربي‌هاي رو‌به‌زوال بديهي مي‌انگاريم كه سیاه‌ رنگ مرگ و ماتم است، درحالي‌كه نزد چيني‌ها كه قديمي‌تر از ما هستند و بيشتر از ما دوام خواهند داشت، سفيد رنگ مرگ و ماتم است»(ص 43).
بديو بهترين راه براي سنجش انسجام نمادين يك رنگ را پرچم‌ها مي‌داند، ‌به‌خصوص لحظه‌اي كه يك رنگ خاص كل يك پرچم را اشغال مي‌كند مثلا پرچم سفيد كه به علامت تسليم يا صلح در جنگ برافراشته مي‌شود، يا پرچم سياه دزدان دريايي و دزدان صحرايي يعني همان شبه‌نظاميان بين‌المللي «داعش». پرچم سياه هم نماد فاشيست‌ها بوده و هم آنارشيست‌ها. با‌اين‌حال بديو در مقابل رويكردي كه امروز رايج است، يعني يكي انگاشتن سرخ استالين با سياه هيتلر، بر ديالكتيك دروني سياه انگشت مي‌گذارد: «رنگ سياه در مقام نمادي تاريخي يا سياسي كاملا دونیم شده است... در مورد پرچم‌ها مي‌توانيم بگوييم دو پرچم وجود دارد: سياه-سياه نيهيليستي و سياه- سرخ كمونيستي. او در ادامه به توضيح رابطه سياه و سرخ در لباس مقام‌هاي كليسا و همچنين در رمان سرخ و سياه استاندال مي‌پردازد. بديو در بخش سوم كتاب به كاربرد رنگ سياه در سوگواري، سياه فتيش ‌و متانت بي‌تكلف لباس سياه اشاره مي‌كند. در قطعه «طنز سياه، يا سياه در برابر سياه»، او طنز سياه را نوعي جن‌گيري يا وسيله دفاعي در برابر لطمات سياه-سياه مي‌داند كه بر وجود فاني انسان سايه افكنده است: «سياه یک‌بار ديگر، به قولي، در هر دو سوي حصار هستي قرار دارد. در مقام سوگواري، ما را به گريه مي‌اندازد؛ در مقام طنز، مي‌خنداندمان. و ما را در مورد خود سوگواري هم
به خنده مي‌اندازد»(ص 68).
در بخش آخر كتاب بديو به كاربرد سياه در «فيزيك، زيست‌شناسي و انسان‌شناسي» مي‌پردازد و دو استعاره اساسي در كيهان‌شناسي معاصر يعني «ماده تاريك» و «سیاه‌چاله» را توضيح مي‌دهد: سياه در كيهان‌شناسي نه سياهي شب بلكه نامي است براي آنچه ناپديد شده است (سیاه‌چاله) و نامي است براي هر نوع ادراك ممكن و همچنين براي هر آنچه بايد وجود داشته باشد (ماده تاريك). در قطعه «سياهي پنهان گياهان» به اين نكته اشاره مي‌كند كه در قسمت زيرين و نامرئي زمين سبز و مجموعه متنوع رنگ‌هايش شبكه سياه ريشه‌ها نهفته است. در قطعه بعد به حيوانات سياه مي‌پردازد: «كلاغ‌ها كه تصور بر اين بوده موجوداتي شوم و بدشگون‌اند و درعين‌حال ملازمان جادويي پيشگويان؛ آينده‌بيناني امين و مورد اعتماد». سياه تيره و سفيد يكدست گاوهاي نرماندي، پنگوئن‌ها، سوسك‌هاي سياه، دلفين‌ها، كوسه‌ها، نهنگ‌ها و گورخرها. از نظر بديو رنگ سياه حيوانات نوعي سياه صلح‌آميز است‌: «اين تنها و تنها انسان است كه رنگ سياه كلاغ يا گربه را به چيزي شوم تبديل كرد. اين انسان است كه عليه سياه پرونده گشود» (ص 88). آخرين قطعه كتاب كه طولاني‌ترين آنها نيز هست، درباره «سياه‌پوستان» است كه از نظر او ابداعي بوده از سوي سفيدپوستان: «پس از ترسيم چهره‌اي اهريمني از گربه‌هاي سياه، قدرت‌هاي سياه و پليد شيطان، كلاغ‌ها، جادوگران با لباس ژنده سياه، تاريكي مرگ و سياهي روح، ما به اصطلاح سفيدان اروپاي غربي بايد دست به اين ابداع مي‌زديم كه اكثريت ساكنان آفريقا به‌روشني از «نژادي» پست‌اند كه بايد محكوم به بردگي و سپس كار اجباري در مستعمرات شوند، آن‌هم فقط به اين خاطر كه اين جمعيت انبوه «سياه» بودند». درحالي‌كه از نظر او در آن نظم كلي كه بشريت خواهان آن است، نه سفيد كمترين جايي دارد و نه سياه‌ و ويژگي عيني نوع بشر اين است كه هيچ رنگي ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.