|

سياستِ فاشيسم

شرق: «سازوكار فاشیسم» نوشته جیسن استنلی با ترجمه بابک تختی اخيرا در نشر نگاه منتشر شده است. استنلي در بررسي سازوکار فاشیسم، تنها به حکومت‌های فاشیستی و نازیستی محدود نشده و سعي دارد نسبت فاشيسم را با جهان امروز پيدا كند، از اين‌رو كتاب استنلي بيش از آنكه بررسي تاريخِ فاشيسم باشد به اين مسئله مي‌پردازد كه چگونه فاشیسم و نازیسم هنوز زنده است؛ از هیتلر تا ترامپ، از اردوگاه آشویتس تا «مجرم»خواندن سیاه‌پوست‌ها، از یهودستیزی تا اسلام‌‌هراسی. به تعبيري مي‌توان گفت جيسن استنلي نسخه تازه‌اي از مفهوم فاشيسم به دست مي‌دهد كه در جهان معاصر ما وجود دارد. كتاب يك مقدمه دارد و در دَه فصل تدوين شده است كه عناوين اين فصل‌ها از اين قرارند: «گذشتۀ اسطوره‌ای»، «تبلیغات»، «روشنفکرستیزی»، «ناواقعیت»، «سلسله‌مراتب»، «قربانی‌شدگی»، «نظم و قانون»، «دلهرۀ جنسی»، «سدوم و عموره» و « ARBEIT MACHT FREI 137». در مقدمه كتاب، جیسن استنلی از سرگذشت خودش مي‌نويسد و تجربه‌اي كه از مواجهه با فاشيسم داشته است: «پدر و مادرم پناه‌جویانی بودند گریخته از اروپا که مرا با داستان‌های قهرمانانه ملتی پروراندند که نقشی بسزا در شکست ارتش هیتلر داشت و راه را برای شکوفایی بی‌سابقه لیبرال‌دموکراسی گشود. پدرم که در اواخر عمر به‌شدت از بیماری پارکینسون رنج می‌برد اصرار داشت از سواحل نرماندی دیدن کنیم. سر بر شانه همسرش، نامادری من، نهاده بود و گویی آرزوی دیرین زندگی خود را محقق می‌دید. سرانجام، پا به مکانی گذاشته بود که بسیاری از جوانان دلاور آمریکایی در آنجا جان خود را در نبرد با فاشیسم از دست دادند. با اینکه خانواده من این میراث آمریکا را ارج می‌گذاشت و به آن می‌بالید، به‌خوبی آگاه بود که دلاوری آمریکایی و ایده آزادی آمریکایی هرگز یکی نبوده است. چارلز لیندبرگ پیش از جنگ دوم جهانی، با پروازهای شجاعانه خود و نخستین پرواز انفرادی به آن سوی اقیانوس اطلس، مظهر رشادت آمریکایی بود که مرزهای فتح‌شده با تکنولوژی نوین را جشن می‌گرفت. او با نام و آوازه خود نقش مهمی در جنبش اولویت آمریکا بازی کرد که مخالف جنگ با آلمان نازی بود. در مقاله‌ای لیندبرگ چیزی برای آمریکا تجویز می‌کند که بی‌شباهت به نازیسم نیست: وقت آن است که از کشمکش دست بکشیم و سپر نژاد سفید را علم کنیم. هم‌پیمانی با نژادهای بیگانه ثمری جز مرگ برای ما ندارد». استنلي خاطره‌اي را تعريف مي‌كند از سال 1939، که پدر شش‌ساله‌اش از راه برلین همراه مادرش الیزه پس از ماه‌ها زندگی مخفی از آلمان نازی گریخته بود و در سوم اوت 1939 از راه دریا وارد نیویورک شد. «کشتی او از کنار مجسمه آزادی گذشت و در بندر پهلو گرفت. آلبوم عکس خانوادگی ما از دهه 20 و 30 قرن بیستم شش قطعه عکس را در آخرین صفحه خود جا داده که مجسمه آزادی رفته‌رفته شکل می‌گیرد و در آخرین عکس کاملا نمایان می‌شود» اما اين تنها چهره آمريكا نيست، استنلي به‌دنبال چهره فاشيسم در آمريكا مي‌گردد: «جنبش اولویت آمریکا چهره عریان گرایش فاشیستی آن دوران آمریکا بود. در دهه‌های 20 و 30 قرن بیستم، بسیاری از مردم آمریکا در مخالفت با مهاجرین، به‌ویژه مهاجرین غیراروپایی، با لیندبرگ هم‌عقیده بودند». بعد مي‌رسد به سال 2016، كه دونالد ترامپ با برگزیدن شعار اصلی خود «نخست آمریکا» به این تفکر جان تازه‌ای بخشید. در هفته نخستین ریاست‌جمهوری، دولت او بی‌وقفه به‌دنبال ممنوعیت مهاجران بود که شامل پناه‌جویان، خصوصا پناه‌جویان کشورهای عربی، می‌شد. ترامپ وعده داد که میلیون‌ها کارگر غیرقانونی غیرسفیدپوست آمریکای جنوبی و مرکزی را از کشور اخراج کند و تمام قوانینی را که برای فرزندان آنان حق‌وحقوقی قائل‌ می‌شود از میان بردارد. در سپتامبر 2017، دولت اعلام کرد که در سال 2018 تنها به 45 هزار نفر پناه‌جو اجازه ورود به کشور را می‌دهد. این کمترین حدی است که در تاریخ برای پناه‌جویان تعیین شده است. از منظر استنلي شعار ترامپ «نخست آمریکا» یادآور لیندبرگ است و دیگر فعالیت‌های انتخاباتی او نیز خبر از شور و اشتیاق نسبت به گذشته‌ای نامعلوم می‌دهد: «به آمریکا عظمت دوباره می‌بخشیم» اما دقیقا در چشم ستاد انتخاباتی ترامپ، چه زمانی آمریکا عظمت داشت؟ قرن نوزدهم که سیاهان در آمریکا برده بودند؟ یا زمان جیم کروا که سیاهان آمریکایی در جنوب کشور حق رأی نداشتند؟ در یک کلام، دورانی که آمریکا بیشترین همدلی را با فاشیسم داشت». استنلي درباره كتابش مي‌نويسد کانون توجه بر سیاست فاشیسم است، به‌ویژه به تاکتیک‌های فاشیستی به‌مثابه‌ مکانیسمی می‌پردازد که برای تسخیر قدرت به‌‌کار می‌رود. «آنچه در آلمان اتفاق افتاد تفاوت داشت با آنچه در ایتالیا رخ داد. سیاست فاشیستی ضرورتا به دولتی تماما فاشیستی منجر نمی‌شود، اما به‌هرحال خطرناک است». او معتقد است سیاست فاشیستی شامل استراتژی‌های مشخصی است: «ساختن گذشته‌ای اسطوره‌ای، تبلیغات، روشنفکرستیزی، ناواقعیت، سلسله‌مراتب، احساس قربانی‌شدگی، نظم و قانون، اشاعۀ دلهرۀ جنسی، توجه به مرکز کشور، لغو رفاه همگانی و وحدت اجتماعی». عارضه خطرناک سیاست فاشیستی از نظر استنلي اين است كه اين نوع سياست سعي دارد گروهي از مردم را غیرانسانی جلوه‌ دهد تا با طرد این گروه، مانع همدلی دیگر اقشار مردم با آنها شده و زمینه را برای اعمال رفتارهای غیرانسانی علیه‌شان فراهم می‌کند. از جمله این رفتارها می‌توان به ایجاد محدودیت در آزادی شهروندی، حبس دسته‌جمعی و در موارد حاد، حذف از طریق کشتارجمعی اشاره کرد. نسل‌کشی و اردوگاه‌های پاک‌سازی نژادی عموما به‌دنبال تاکتیک‌های سیاسی‌ای می‌آید که در این کتاب شرح داده شده. در آلمان نازی، روآندا و میانمار کنونی، پیش از آنکه دولت دست به نسل‌کشی بزند، قربانیان پاک‌سازی قومی برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها در شعار رهبران و رسانه‌ها مورد حملات شدید بودند. با چنین سابقه‌ای، تمام آمریکایی‌ها باید نگران باشند که دونالد ترامپ، چه زمانی که نامزد ریاست‌جمهوری بود و چه زمانی که انتخاب شد، آشکارا به مهاجران توهین می‌کرد. استنلي مي‌نويسد: «سیاست‌های فاشیستی از اقلیت‌ها انسانیت‌زدایی می‌کند، حتی اگر مشخصا دولت فاشیستی بر پا نشده باشد. بر اساس برخی نشانه‌ها، میانمار در حال گذار به سوی دموکراسی است. اما از پنج سال حمله شعاری بی‌رحمانه به مردم مسلمان روهینگیا چیزی حاصل نشد جز یکی از بدترین پاک‌سازی‌های قومی بعد از جنگ جهانی دوم». دست آخر استنلي مي‌نويسد كه فاشیسم امروزه شاید چهره سال‌های دهه 30 را نداشته باشد، اما بار دیگر پناه‌جویان در سراسر جهان آواره کوه و بیابان‌اند. کشورهایی دوباره به این تبلیغات فاشیستی متوسل شده‌اند و وانمود می‌کنند که به مملکت حمله شده و خارجی‌ها چه در داخل و چه در آن سوی مرزها تهدید و خطر به حساب می‌آیند. بیگانه‌هراسی به ساختار فاشیسم انسجام می‌بخشد. از سوی دیگر، با نگاهی متفاوت به آنها، می‌تواند همدلی میان مردم ایجاد کند.

شرق: «سازوكار فاشیسم» نوشته جیسن استنلی با ترجمه بابک تختی اخيرا در نشر نگاه منتشر شده است. استنلي در بررسي سازوکار فاشیسم، تنها به حکومت‌های فاشیستی و نازیستی محدود نشده و سعي دارد نسبت فاشيسم را با جهان امروز پيدا كند، از اين‌رو كتاب استنلي بيش از آنكه بررسي تاريخِ فاشيسم باشد به اين مسئله مي‌پردازد كه چگونه فاشیسم و نازیسم هنوز زنده است؛ از هیتلر تا ترامپ، از اردوگاه آشویتس تا «مجرم»خواندن سیاه‌پوست‌ها، از یهودستیزی تا اسلام‌‌هراسی. به تعبيري مي‌توان گفت جيسن استنلي نسخه تازه‌اي از مفهوم فاشيسم به دست مي‌دهد كه در جهان معاصر ما وجود دارد. كتاب يك مقدمه دارد و در دَه فصل تدوين شده است كه عناوين اين فصل‌ها از اين قرارند: «گذشتۀ اسطوره‌ای»، «تبلیغات»، «روشنفکرستیزی»، «ناواقعیت»، «سلسله‌مراتب»، «قربانی‌شدگی»، «نظم و قانون»، «دلهرۀ جنسی»، «سدوم و عموره» و « ARBEIT MACHT FREI 137». در مقدمه كتاب، جیسن استنلی از سرگذشت خودش مي‌نويسد و تجربه‌اي كه از مواجهه با فاشيسم داشته است: «پدر و مادرم پناه‌جویانی بودند گریخته از اروپا که مرا با داستان‌های قهرمانانه ملتی پروراندند که نقشی بسزا در شکست ارتش هیتلر داشت و راه را برای شکوفایی بی‌سابقه لیبرال‌دموکراسی گشود. پدرم که در اواخر عمر به‌شدت از بیماری پارکینسون رنج می‌برد اصرار داشت از سواحل نرماندی دیدن کنیم. سر بر شانه همسرش، نامادری من، نهاده بود و گویی آرزوی دیرین زندگی خود را محقق می‌دید. سرانجام، پا به مکانی گذاشته بود که بسیاری از جوانان دلاور آمریکایی در آنجا جان خود را در نبرد با فاشیسم از دست دادند. با اینکه خانواده من این میراث آمریکا را ارج می‌گذاشت و به آن می‌بالید، به‌خوبی آگاه بود که دلاوری آمریکایی و ایده آزادی آمریکایی هرگز یکی نبوده است. چارلز لیندبرگ پیش از جنگ دوم جهانی، با پروازهای شجاعانه خود و نخستین پرواز انفرادی به آن سوی اقیانوس اطلس، مظهر رشادت آمریکایی بود که مرزهای فتح‌شده با تکنولوژی نوین را جشن می‌گرفت. او با نام و آوازه خود نقش مهمی در جنبش اولویت آمریکا بازی کرد که مخالف جنگ با آلمان نازی بود. در مقاله‌ای لیندبرگ چیزی برای آمریکا تجویز می‌کند که بی‌شباهت به نازیسم نیست: وقت آن است که از کشمکش دست بکشیم و سپر نژاد سفید را علم کنیم. هم‌پیمانی با نژادهای بیگانه ثمری جز مرگ برای ما ندارد». استنلي خاطره‌اي را تعريف مي‌كند از سال 1939، که پدر شش‌ساله‌اش از راه برلین همراه مادرش الیزه پس از ماه‌ها زندگی مخفی از آلمان نازی گریخته بود و در سوم اوت 1939 از راه دریا وارد نیویورک شد. «کشتی او از کنار مجسمه آزادی گذشت و در بندر پهلو گرفت. آلبوم عکس خانوادگی ما از دهه 20 و 30 قرن بیستم شش قطعه عکس را در آخرین صفحه خود جا داده که مجسمه آزادی رفته‌رفته شکل می‌گیرد و در آخرین عکس کاملا نمایان می‌شود» اما اين تنها چهره آمريكا نيست، استنلي به‌دنبال چهره فاشيسم در آمريكا مي‌گردد: «جنبش اولویت آمریکا چهره عریان گرایش فاشیستی آن دوران آمریکا بود. در دهه‌های 20 و 30 قرن بیستم، بسیاری از مردم آمریکا در مخالفت با مهاجرین، به‌ویژه مهاجرین غیراروپایی، با لیندبرگ هم‌عقیده بودند». بعد مي‌رسد به سال 2016، كه دونالد ترامپ با برگزیدن شعار اصلی خود «نخست آمریکا» به این تفکر جان تازه‌ای بخشید. در هفته نخستین ریاست‌جمهوری، دولت او بی‌وقفه به‌دنبال ممنوعیت مهاجران بود که شامل پناه‌جویان، خصوصا پناه‌جویان کشورهای عربی، می‌شد. ترامپ وعده داد که میلیون‌ها کارگر غیرقانونی غیرسفیدپوست آمریکای جنوبی و مرکزی را از کشور اخراج کند و تمام قوانینی را که برای فرزندان آنان حق‌وحقوقی قائل‌ می‌شود از میان بردارد. در سپتامبر 2017، دولت اعلام کرد که در سال 2018 تنها به 45 هزار نفر پناه‌جو اجازه ورود به کشور را می‌دهد. این کمترین حدی است که در تاریخ برای پناه‌جویان تعیین شده است. از منظر استنلي شعار ترامپ «نخست آمریکا» یادآور لیندبرگ است و دیگر فعالیت‌های انتخاباتی او نیز خبر از شور و اشتیاق نسبت به گذشته‌ای نامعلوم می‌دهد: «به آمریکا عظمت دوباره می‌بخشیم» اما دقیقا در چشم ستاد انتخاباتی ترامپ، چه زمانی آمریکا عظمت داشت؟ قرن نوزدهم که سیاهان در آمریکا برده بودند؟ یا زمان جیم کروا که سیاهان آمریکایی در جنوب کشور حق رأی نداشتند؟ در یک کلام، دورانی که آمریکا بیشترین همدلی را با فاشیسم داشت». استنلي درباره كتابش مي‌نويسد کانون توجه بر سیاست فاشیسم است، به‌ویژه به تاکتیک‌های فاشیستی به‌مثابه‌ مکانیسمی می‌پردازد که برای تسخیر قدرت به‌‌کار می‌رود. «آنچه در آلمان اتفاق افتاد تفاوت داشت با آنچه در ایتالیا رخ داد. سیاست فاشیستی ضرورتا به دولتی تماما فاشیستی منجر نمی‌شود، اما به‌هرحال خطرناک است». او معتقد است سیاست فاشیستی شامل استراتژی‌های مشخصی است: «ساختن گذشته‌ای اسطوره‌ای، تبلیغات، روشنفکرستیزی، ناواقعیت، سلسله‌مراتب، احساس قربانی‌شدگی، نظم و قانون، اشاعۀ دلهرۀ جنسی، توجه به مرکز کشور، لغو رفاه همگانی و وحدت اجتماعی». عارضه خطرناک سیاست فاشیستی از نظر استنلي اين است كه اين نوع سياست سعي دارد گروهي از مردم را غیرانسانی جلوه‌ دهد تا با طرد این گروه، مانع همدلی دیگر اقشار مردم با آنها شده و زمینه را برای اعمال رفتارهای غیرانسانی علیه‌شان فراهم می‌کند. از جمله این رفتارها می‌توان به ایجاد محدودیت در آزادی شهروندی، حبس دسته‌جمعی و در موارد حاد، حذف از طریق کشتارجمعی اشاره کرد. نسل‌کشی و اردوگاه‌های پاک‌سازی نژادی عموما به‌دنبال تاکتیک‌های سیاسی‌ای می‌آید که در این کتاب شرح داده شده. در آلمان نازی، روآندا و میانمار کنونی، پیش از آنکه دولت دست به نسل‌کشی بزند، قربانیان پاک‌سازی قومی برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها در شعار رهبران و رسانه‌ها مورد حملات شدید بودند. با چنین سابقه‌ای، تمام آمریکایی‌ها باید نگران باشند که دونالد ترامپ، چه زمانی که نامزد ریاست‌جمهوری بود و چه زمانی که انتخاب شد، آشکارا به مهاجران توهین می‌کرد. استنلي مي‌نويسد: «سیاست‌های فاشیستی از اقلیت‌ها انسانیت‌زدایی می‌کند، حتی اگر مشخصا دولت فاشیستی بر پا نشده باشد. بر اساس برخی نشانه‌ها، میانمار در حال گذار به سوی دموکراسی است. اما از پنج سال حمله شعاری بی‌رحمانه به مردم مسلمان روهینگیا چیزی حاصل نشد جز یکی از بدترین پاک‌سازی‌های قومی بعد از جنگ جهانی دوم». دست آخر استنلي مي‌نويسد كه فاشیسم امروزه شاید چهره سال‌های دهه 30 را نداشته باشد، اما بار دیگر پناه‌جویان در سراسر جهان آواره کوه و بیابان‌اند. کشورهایی دوباره به این تبلیغات فاشیستی متوسل شده‌اند و وانمود می‌کنند که به مملکت حمله شده و خارجی‌ها چه در داخل و چه در آن سوی مرزها تهدید و خطر به حساب می‌آیند. بیگانه‌هراسی به ساختار فاشیسم انسجام می‌بخشد. از سوی دیگر، با نگاهی متفاوت به آنها، می‌تواند همدلی میان مردم ایجاد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.