بوطيقاي داستايفسكي
پارسا شهري: آثار داستايفسكي از زمانِ خلق تاكنون همواره دستمايه نقد و پژوهشهاي بسياري بوده است. مكتوبات بسياري در واكاوي جنبههاي مختلف آثار داستايفسكي توليد شده است و دراينميان، «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» اثر ژاك كاتوو اثري است كه نويسندهاش داعيه اصيلبودن آن را دارد. از اين حيث كه كارِ او نشاندادن تكنيك رمان و بهطور عامتر «داستايفسكي هنرمند در هنگام اشتغال به كار» است. كاتوو معتقد است با اينكه در سالهاي گذشته داستايفسكي الهامبخش نگارش كتابها و مطالعات بيشماري بوده كه بسياري از آنها خارقالعاده بوده است، رويه كارش درباره داستايفسكي خلافِ ديگر منتقدان بنام بوده است: «من رويهاي را كه بسياري از منتقدان ادبي مانند ويلاچسلاو ايوانف، ال پي گروسمان و ميخاييل باختين اتخاذ كردهاند و رمانهاي به اتمامرسيده را مورد استفاده قرار دادهاند تا به ديدگاه ادبي داستايفسكي اشاره كنند، معكوس كردهام. با سودبردن از نوشتههاي كامل يا تقريبا كامل داستايفسكي و انتشار دستنوشتههاي او، توانستم با استفاده از طرحها، دستنويسهاي ابتدايي و كيفيات مختلف آنها كارم را با اشاره به نخستين پرتوهاي
خلاقيت او آغاز كنم و از طريق آنچه نوشته، نويسنده را دنبال كنم و تلاش كنم تا منطق آفرينندگي او را بفهمم»؛ بنابراين، پيدايش رمان و نويسنده بهمثابه هنرمند موضوعِ اصلي اين كتاب است كه كاتوو درباره آن مينويسد «ازآنجاكه هيچ تكنيكي بدون علم پيشين آن وجود ندارد، تحليل روند آفرينندگي من را به ساختارهاي بزرگ يك اثر تكميلشده و به سوي بوطيقاي داستايفسكي هدايت كرد».
ژاك كاتوو متولد 1953 در فرانسه و استاد دانشگاه سوربن و دانشگاه هنر تولوز بوده است و سالها زبان و تمدن روسي تدريس ميكرده. ازجمله آثار تأليفي اين استاد زبان و ادبيات كتابِ «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» است كه در 1979 جايزه بهترين نقد ادبي فرانسه را از آنِ خود كرده و در 1980 نيز در آكادمي زبان فرانسه تقدير شده است. او به ويراستاري و ترجمه ادبي نيز پرداخته؛ ازجمله مترجم كتاب «پطرزبورگ» آندره بلي بوده و آثاري از آيساك بابل و سر ويوگني زامياتين را به فرانسه برگردانده است. ژاك كاتوو شش سال پيش درگذشت. كتابِ مهم او، «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» در سه بخش و 27 فصل تدوين شده است: «محيط خلاقه»، «روند آفرينش» و «زمان و مكان در جهان رمانها» سه بخشِ اين كتاب هستند؛ بهاضافه مقدمهاي از مترجم، مقدمهاي بر متن انگليسي و مقدمه كلي. كتاب اينطور آغاز ميشود كه در خوانش داستايفسكي تقريبا سه زمينه اصلي وجود دارد. اينكه نويسنده در تمام آثارش درباره پرسشهايي انتزاعي و ازلي بحث ميكند: پرسشهايي درباره خير و شر، سوسياليسم و انقلاب، آزادي انسان، مسيح و از اين دست. در اين رويكرد، منتقدان و مفسران سعي كردند تا در نظام
فكري خودشان جايي براي قهرمانهاي داستايفسكي پيدا كنند. چنانكه باختين ميگويد اگر حجم عظيمي از نوشتههايي را در نظر بگيريم كه به داستايفسكي پرداختهاند، ممكن است به نظر برسد كه از يك رماننويس حرف نميزنيم كه رمان و داستان مينوشت؛ بلكه با مجموعهاي از مباحثي روبهروييم كه فيلسوفاني مانند راسكولنيكوف، ميشكين، استاوروگين، ايوان كارامازوف و مفتش اعظم و... جا انداختهاند. از نظر بسياري از منتقدان، قهرمانان داستايفسكي هستند كه بيانگر تفكراتش هستند و قهرمانان فرياد رساي نويسندهاند كه مخاطبان با آنان وارد مباحثه ميشوند و از آنان ميآموزند. گرايشِ ديگري هست كه زمانِ زندهبودن داستايفسكي به وجود آمد؛ «زماني كه خاطرات و گزارشهاي بيشمار او بهتدريج به منصه ظهور رسيدند، وظيفه ادبي او به نفع تمركز بر روي تناقضات جذاب زندگي و شخصيتش رها شدند: او مردي بود مبتلا به صرع، عليل و كسي كه به اعدام محكوم شده بود، يك مجرم، قمارباز، روزنامهنگاري درخشان، آدمي سياسي كه تغيير مسلك داده بود...». براساس نظر منتقدان تمام اين چيزها در قهرمانان داستايفسكي منعكس شده، سرانجام رويكرد سوم به آثار داستايفسكي است كه با متن سروكار دارد و
ساختارهاي آثار اين نويسنده را مورد واكاوي قرار ميدهد؛ روش نويسندگيِ داستايفسكي را. ژاك كاتوو مينويسد نقد مجبور است ميان فرم و محتوا، نويسنده يا اثر دست به انتخاب بزند و اين باعث ميشود تا در دام دوگانگي سنتي ايده و بيان بيفتد. هر منتقد داستايفسكي يك فيلسوف، اخلاقگرا يا روانشناس را در خود نهفته دارد و به طور ناخودآگاه سعي ميكند مانع فعاليت ديگران شود؛ اما كاتوو مدعي است كه او راه ديگري در نقد داستايفسكي رفته است: او منتقدي است كه سعي دارد گامهاي داستايفسكي را در روند شكلگيري آثارش و همزمان پديداري نويسندهاي در قد و قامت «داستايفسكي» دنبال كند و در اين راه از رويه مرسوم انتقادي كه در مورد واكاوي رمان به كار ميگيرند، تن ميزند يا به قول خودش آن را وارونه ميكند تا نقشه كار و تجزيه و تحليل كلمهبندي آن را فهم كند. از نظر او بين يادداشتها كه مصالح كار اوست و رمانهاي داستايفسكي فاصله بعيدي است كه اين، كار را دشوار ميكند؛ اما در ازاي اين دشواري «لذت حياتيافتن يك رمان را به چشم ميبينيم».
پارسا شهري: آثار داستايفسكي از زمانِ خلق تاكنون همواره دستمايه نقد و پژوهشهاي بسياري بوده است. مكتوبات بسياري در واكاوي جنبههاي مختلف آثار داستايفسكي توليد شده است و دراينميان، «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» اثر ژاك كاتوو اثري است كه نويسندهاش داعيه اصيلبودن آن را دارد. از اين حيث كه كارِ او نشاندادن تكنيك رمان و بهطور عامتر «داستايفسكي هنرمند در هنگام اشتغال به كار» است. كاتوو معتقد است با اينكه در سالهاي گذشته داستايفسكي الهامبخش نگارش كتابها و مطالعات بيشماري بوده كه بسياري از آنها خارقالعاده بوده است، رويه كارش درباره داستايفسكي خلافِ ديگر منتقدان بنام بوده است: «من رويهاي را كه بسياري از منتقدان ادبي مانند ويلاچسلاو ايوانف، ال پي گروسمان و ميخاييل باختين اتخاذ كردهاند و رمانهاي به اتمامرسيده را مورد استفاده قرار دادهاند تا به ديدگاه ادبي داستايفسكي اشاره كنند، معكوس كردهام. با سودبردن از نوشتههاي كامل يا تقريبا كامل داستايفسكي و انتشار دستنوشتههاي او، توانستم با استفاده از طرحها، دستنويسهاي ابتدايي و كيفيات مختلف آنها كارم را با اشاره به نخستين پرتوهاي
خلاقيت او آغاز كنم و از طريق آنچه نوشته، نويسنده را دنبال كنم و تلاش كنم تا منطق آفرينندگي او را بفهمم»؛ بنابراين، پيدايش رمان و نويسنده بهمثابه هنرمند موضوعِ اصلي اين كتاب است كه كاتوو درباره آن مينويسد «ازآنجاكه هيچ تكنيكي بدون علم پيشين آن وجود ندارد، تحليل روند آفرينندگي من را به ساختارهاي بزرگ يك اثر تكميلشده و به سوي بوطيقاي داستايفسكي هدايت كرد».
ژاك كاتوو متولد 1953 در فرانسه و استاد دانشگاه سوربن و دانشگاه هنر تولوز بوده است و سالها زبان و تمدن روسي تدريس ميكرده. ازجمله آثار تأليفي اين استاد زبان و ادبيات كتابِ «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» است كه در 1979 جايزه بهترين نقد ادبي فرانسه را از آنِ خود كرده و در 1980 نيز در آكادمي زبان فرانسه تقدير شده است. او به ويراستاري و ترجمه ادبي نيز پرداخته؛ ازجمله مترجم كتاب «پطرزبورگ» آندره بلي بوده و آثاري از آيساك بابل و سر ويوگني زامياتين را به فرانسه برگردانده است. ژاك كاتوو شش سال پيش درگذشت. كتابِ مهم او، «داستايفسكي و روند خلاقيت ادبي» در سه بخش و 27 فصل تدوين شده است: «محيط خلاقه»، «روند آفرينش» و «زمان و مكان در جهان رمانها» سه بخشِ اين كتاب هستند؛ بهاضافه مقدمهاي از مترجم، مقدمهاي بر متن انگليسي و مقدمه كلي. كتاب اينطور آغاز ميشود كه در خوانش داستايفسكي تقريبا سه زمينه اصلي وجود دارد. اينكه نويسنده در تمام آثارش درباره پرسشهايي انتزاعي و ازلي بحث ميكند: پرسشهايي درباره خير و شر، سوسياليسم و انقلاب، آزادي انسان، مسيح و از اين دست. در اين رويكرد، منتقدان و مفسران سعي كردند تا در نظام
فكري خودشان جايي براي قهرمانهاي داستايفسكي پيدا كنند. چنانكه باختين ميگويد اگر حجم عظيمي از نوشتههايي را در نظر بگيريم كه به داستايفسكي پرداختهاند، ممكن است به نظر برسد كه از يك رماننويس حرف نميزنيم كه رمان و داستان مينوشت؛ بلكه با مجموعهاي از مباحثي روبهروييم كه فيلسوفاني مانند راسكولنيكوف، ميشكين، استاوروگين، ايوان كارامازوف و مفتش اعظم و... جا انداختهاند. از نظر بسياري از منتقدان، قهرمانان داستايفسكي هستند كه بيانگر تفكراتش هستند و قهرمانان فرياد رساي نويسندهاند كه مخاطبان با آنان وارد مباحثه ميشوند و از آنان ميآموزند. گرايشِ ديگري هست كه زمانِ زندهبودن داستايفسكي به وجود آمد؛ «زماني كه خاطرات و گزارشهاي بيشمار او بهتدريج به منصه ظهور رسيدند، وظيفه ادبي او به نفع تمركز بر روي تناقضات جذاب زندگي و شخصيتش رها شدند: او مردي بود مبتلا به صرع، عليل و كسي كه به اعدام محكوم شده بود، يك مجرم، قمارباز، روزنامهنگاري درخشان، آدمي سياسي كه تغيير مسلك داده بود...». براساس نظر منتقدان تمام اين چيزها در قهرمانان داستايفسكي منعكس شده، سرانجام رويكرد سوم به آثار داستايفسكي است كه با متن سروكار دارد و
ساختارهاي آثار اين نويسنده را مورد واكاوي قرار ميدهد؛ روش نويسندگيِ داستايفسكي را. ژاك كاتوو مينويسد نقد مجبور است ميان فرم و محتوا، نويسنده يا اثر دست به انتخاب بزند و اين باعث ميشود تا در دام دوگانگي سنتي ايده و بيان بيفتد. هر منتقد داستايفسكي يك فيلسوف، اخلاقگرا يا روانشناس را در خود نهفته دارد و به طور ناخودآگاه سعي ميكند مانع فعاليت ديگران شود؛ اما كاتوو مدعي است كه او راه ديگري در نقد داستايفسكي رفته است: او منتقدي است كه سعي دارد گامهاي داستايفسكي را در روند شكلگيري آثارش و همزمان پديداري نويسندهاي در قد و قامت «داستايفسكي» دنبال كند و در اين راه از رويه مرسوم انتقادي كه در مورد واكاوي رمان به كار ميگيرند، تن ميزند يا به قول خودش آن را وارونه ميكند تا نقشه كار و تجزيه و تحليل كلمهبندي آن را فهم كند. از نظر او بين يادداشتها كه مصالح كار اوست و رمانهاي داستايفسكي فاصله بعيدي است كه اين، كار را دشوار ميكند؛ اما در ازاي اين دشواري «لذت حياتيافتن يك رمان را به چشم ميبينيم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.