كافكا و مكتب اكسپرسيونيسم
محمود حدادي
شرق: فرانتس كافكا در بين سالهاي 1917 تا 1920 قطعاتِ داستاني كوتاهي نوشته كه شاخصه اصلي آنها تمثيليبودنشان است. اين قطعات اگرچه كوتاهاند اما چيرهدستي كافكا را در داستاننويسي بهروشني نشان ميدهند. كافكا در جهان داستانياش تصويري مسخ از دنيا با انساني بيگانه در آن به دست ميدهد و پديدههايي پوچ و هراسانگيز را در متن زندگي روزمره آدمهايي اغلب معمولي روايت ميكند؛ آن هم با نثري كاملا واقعگرايانه كه به هراس اين وضعيت دامن ميزند. محمود حدادي كه تاكنون آثار مهمي از ادبيات قرن بيستم آلمانيزبان به دست داده، چند مجموعه داستان نيز از ادبيات آلمانيزبان ترجمه كرده است كه در يكي از آنها قطعه داستاني كوتاهي از كافكا نيز ديده ميشود. «كركس» عنوان اين قطعه است كه در مجموعه «از نگاه جنون» منتشر شده است. در اين مجموعه، حدادي داستانهايي از نويسندگان آلمانيزبان از قرن هجدهم تا دوران معاصر را گرد آورده و معيار انتخاب او در اين كتاب، روانكاوي جانهاي پريشان و نگاه به جهان جنون بوده است. جنون موضوعي است كه از دوران قديم در ادبيات حضور داشته و هربار به شكلي بازنمايي شده است. وحشت و بيگانگي تجربه غالب دهههاي
ابتدايي قرن بيستم است و كافكا نويسندهاي است كه نقشي كانوني در ادبيات اين قرن داشته است. اما نگاهي به جريان اكسپرسيونيسم و نويسندگاني كه با اين مكتب شناخته ميشوند، نشان ميدهد كه كافكا در ادبيات اين دوران نه يك استثنا بلكه چكيدهاي است كه نقشي محوري دارد. حدادي در بخشي از متن كوتاهي كه به همراه قطعه «كركس» منتشر كرده، درباره عصر كافكا نوشته است: «در روزگار كافكا، سياهنگري هنرمندان تنها به او محدود نميشود. دلواپسيها و وحشتهاي گاه گنگ و گاه روشن اين هنرمند بزرگ را در عصري كه به عصر انحطاط مشهور است، بسياري از ديگر شاعران و نويسندگان اوايل قرن بيستم نيز داشتهاند و از آن جملهاند گئورگ هايم، گئورگ اشترام، و گئورگ تراكل. منتها ارايه تصوير از انساني بیگناه و با اينحال در چنبره نيروهايي ناانساني گرفتار، شايد در آثار او نمودي پيگيرتر و گوناگونتر مييابد و به اين ترتيب به اين آثار ماندگاري بيشتري ميدهد».
«در طبقه لژ» عنوان قطعهاي تمثيلي از كافكا است كه به احتمال در سال 1917 نوشته شده و كافكا در آن در قالب دو تصوير درهمتنيده تصويري وارونه از جهان به دست ميدهد. در ادامه، اين تمثيل كافكا را با ترجمه محمود حدادي ميخوانيد. حدادي تفسيري كوتاه بر اين قطعه نيز نوشته و همچنين به ارتباط كافكا و مكتب اكسپرسيونيسم نيز پرداخته است.
در طبقهی لژ
فرانتس کافکا
اگر که دختری سوارکار اما سِلزده و بیرنگورمق، و در پیش چشم تماشاگرانی خستگیناپذیر و زیر تازیانه تابدادن مدیری در کارش بیهیچ حس ترحم، بر پشت اسبی پیوسته در جنبش ماههای تمام یکبند در میدان سیرک دور میچرخید و در این نمایش -هم از بالای اسب- صیحهکشان سلام میفرستاد و تاب در کمر میانداخت، و اگر که این بازی در خروش بیگسست دسته موسیقی و پروانههای دستگاه هواکش تا به عمق آیندهِ تار و گذار بیامان آن به افقی در هر نوبت دورتر تداوم مییافت، تداوم در همراهی کفزدن پرخیز و خفت دستهایی که در اساس چکش ماشین بخارند، شاید که یکی تماشاگر جوان از طبقه لژ و آنهمه پله این طبقات پایین میشتافت و در هنگامه طبل و سنج دستهِ در همپایی دمادم کوشای موسیقی به میانه میدان میدوید و رسا فریاد سر میداد که: کافی است!
اما از آنجا که کار از این قرار نیست؛ بلکه دختربانویی زیبا، سفید و سرخ، سبکبال از پس پردههایی که دو دربان رسمی و مغرور از سر راهش کنار میزنند پیش میآید و مدیر سیرک، سراپا شیفته و با افتادگی حیوانی خانگی نگاه چشمهای او را میجوید، با نرمی نفساش پیش میشتابد، محتاط او را بر پشت اسب ابلق مینشاند، چنان محتاط که بگویی این دختر نوهِ یکدانه و دلبند اوست که سفری پرخطر در پیش میگیرد، پس در تکان تازیانه دودل درمیماند و در نهایت با غلبه بر این دودلی است که تابی در آن میاندازد، با دهان باز پا به پای اسب میدود، نگران پرشهای این سوارکاربانو، سخت این همه هنرمندی را باور میکند و هم از اینرو با اصطلاح خاص سوارکاران به احتیاط میخواندش، عصبانی و بیخود از خود به کارگران در نگهداشتن حلقه پرش هشدار به دقتی هرچه بیشتر میدهد، پیش از قوس بزرگ پشتک پایانی با دستهای به آسمان برده بیتابانه از دسته موسیقی میخواهد که سکوت کند، سرانجام این ریزنقش را از پشت اسب پایین میآورد، بر هر دو گونهاش بوسه میزند و هر آن کف و هورای تماشاگران را ناکافی میداند، هم در آن حال که این دختر با تکیهاش بر او، در هالهای از غبار
بر سر پنجه میرود تا با آغوشی باز و سری به عقب داده سعادتش را نثار همه حاضران در سیرک کند. و از آنجا که کار از این قرار است، تماشاگر طبقه لژ پیشانیاش را بر لبه تارمی میگذارد و در مارش پایانی دسته موسیقی، انگاری که سخت غرقه در خیال، بی آن که خود بداند، گریه سر میدهد.
واقعیتِ جهان در تصویری ترسا
کافکا این تمثیل را به احتمال در سال 1917 نوشته است، آن هم به جای آن که در متنی روایی، در دو تصویرِ فروفشرده در دو بند با جملاتی تودرتو، نفسگیر و پرالتهاب؛ در دو تصویر وارونه از جهان، شاید که بر اساس زندگی هنرمندان. در بند اول واقعیت دلگیر با همه عینیت انکارناپذیر خود در جملاتی شرطی و فرضی نمودی غیرواقعی مییابد؛ و در بند دوم - اینک برعکس- آنچه در حیطه توصیف واقعیتی دلانگیز جلوه میکند، وهم است و آرزو، یا که صرفاً فریب ظاهر. و از همینروست گریه آن تماشاگرِ واقعیت آگاهِ طبقه لژ در پایان این تصویر ترسا: جهان، چون جایگاه تسلسلِ دوری باطل و تهی از ارج و آسایش.
آفرينشِ ادبيِ فرانتس كافكا در دو دهه نخستِ قرن بيستم با جنبش ادبيِ اكسپرسيونيسم در آلمان همزماني دارد. اكسپرسيونيسم را در لغت و از ديد اين جنبش شايد بتوان «بيان عواطف و احساسات درون» ترجمه كرد. اما اين چگونه احساساتي بود كه سينه شاعرانِ جوانِ اين جنبش را برميآشفت؟ بزرگترين فاجعه دوران اين شاعران البته وقوع جنگ جهاني اول بوده است، اما از دههها پيش، در مقدمه وقوع اين جنگ، نشانههايي سر برميداشت كه شاعرانِ پيروِ اين جنبش به غريزه آنها را درمييافتند و در شعرهاي خود بازتاب ميدادند: گسترش شتابگيرِ شهرها را در نتيجه رشدِ آن هم شتابگيرِ صنعت و سرمايهداري. و اين پديدهاي بود كه با برانداختنِ مناسبات سنتيِ كشاورزي ميليونها روستايي را آواره شهرها و ساكن محلههاي فقيرِ كارگري ميكرد، بر اساسِ ضرورت شيوه توليدِ ماشيني به روزمره آنها شتاب ميداد و با ضرباهنگ ساعت و ثانيه در زندگياي گلهوار هويت فردي و خواست شخصي را از آنها ميگرفت. چنين مظاهرِ نو و بهتآوري از مناسبات انساني، در آن زمان در كشورهاي تازهصنعتي اروپايي، در سطح ملي شكل مييافت. و اما در سطح فراملي هم رقابت اين كشورها بر سر سلطه استعماري بر
جهان، يعني امري كه سرانجام در سال 1914 جنگ جهاني اول را از پي آورد. بر اين اساس ترسيمِ تصويرِ شهرهايي انسانْدشمن، و بيان وحشت از وقوع جنگي پرهيزناپذير از موضوعات پربسامدِ شعرِ اكسپرسيونيستي بود، و شاخصترين شاعر اين جنبش در آلمان گئورگ هايم. نبوغ نادر و شور سيلابوار قریحه اين شاعر بزرگ كه در بيستوسه سالگي در سانحهاي درگذشت، او را به رغم فرصت بسيار اندك عمرش رسولِ پيامِ همه وحشتهايِ بعدها عينيتيافته قرن بيستم در قالب شعرهايي كرد كه تصاويرشان صلابتي بيمانند دارد. كافكاي حاشيهنشين با هايم همدوره بود، اوضاع يك زمانه واحد بر جان آنها سنگيني ميكرد. با اينحال اين اوضاع با چه تفاوتي در آثار اين دو بازتاب يافته است؟ در خلاصهترين كلام شايد بتوان گفت كافكا در پهنه بيپناه جهان از غربتِ فرد ميگويد، هايم برعكس از غربتِ تودهها. وانگهي روايتهاي كافكا كمتر نشانهاي از يك زمان و مكان مشخص در خود دارند، در نتيجه بيش از هر چيز تمثيلهايي فرازماني و بشرياند. اما در شعرهاي گئورگ هايم - هرچند به شكلي نمادين، خاصه با کاربستِ عناصری چون دود، آتش و سرخیِ صحنه، باری عناصری آخرزمانی- حضورِ تصويرهايي مشخص از
تازهكلانشهرهايِ صنعتي، بسامد بيشتري دارد، ازجمله در شعر زير، با عنوان «شهر»:
شب پهنه ميدواند و افول ماه
پردهی ابر را در تاريكي فرو ميبرد.
اينك هزار پنجره، سرخ و كوچك
رو به سوسو ميآورند،
خيابانهاي شهر مانند شبكهاي از رگاند
و انسانهايي بيشمار در دهليز اين رگها شناور
انسانهايي آمدشدشان طنينِ جاويدانْ غمآلود يك هستي غمآلود.
با ضرباهنگي سست و يكنواخت
زادن و مردن تار و پود نقشي است از يكساني.
و چنين، نالهی گنگِ درد و آه بلندِ مرگ
در چرخهاي كور، غمآلوده سپري ميشود.
و پرتو شعله مشعل، آتشي سرخ و سوزان،
به تهديدْ در دستهايي آهيخته تا افق دور ميرود،
و بر ديواره تاريك ابر، پستابي بلند دارد.
شرق: فرانتس كافكا در بين سالهاي 1917 تا 1920 قطعاتِ داستاني كوتاهي نوشته كه شاخصه اصلي آنها تمثيليبودنشان است. اين قطعات اگرچه كوتاهاند اما چيرهدستي كافكا را در داستاننويسي بهروشني نشان ميدهند. كافكا در جهان داستانياش تصويري مسخ از دنيا با انساني بيگانه در آن به دست ميدهد و پديدههايي پوچ و هراسانگيز را در متن زندگي روزمره آدمهايي اغلب معمولي روايت ميكند؛ آن هم با نثري كاملا واقعگرايانه كه به هراس اين وضعيت دامن ميزند. محمود حدادي كه تاكنون آثار مهمي از ادبيات قرن بيستم آلمانيزبان به دست داده، چند مجموعه داستان نيز از ادبيات آلمانيزبان ترجمه كرده است كه در يكي از آنها قطعه داستاني كوتاهي از كافكا نيز ديده ميشود. «كركس» عنوان اين قطعه است كه در مجموعه «از نگاه جنون» منتشر شده است. در اين مجموعه، حدادي داستانهايي از نويسندگان آلمانيزبان از قرن هجدهم تا دوران معاصر را گرد آورده و معيار انتخاب او در اين كتاب، روانكاوي جانهاي پريشان و نگاه به جهان جنون بوده است. جنون موضوعي است كه از دوران قديم در ادبيات حضور داشته و هربار به شكلي بازنمايي شده است. وحشت و بيگانگي تجربه غالب دهههاي
ابتدايي قرن بيستم است و كافكا نويسندهاي است كه نقشي كانوني در ادبيات اين قرن داشته است. اما نگاهي به جريان اكسپرسيونيسم و نويسندگاني كه با اين مكتب شناخته ميشوند، نشان ميدهد كه كافكا در ادبيات اين دوران نه يك استثنا بلكه چكيدهاي است كه نقشي محوري دارد. حدادي در بخشي از متن كوتاهي كه به همراه قطعه «كركس» منتشر كرده، درباره عصر كافكا نوشته است: «در روزگار كافكا، سياهنگري هنرمندان تنها به او محدود نميشود. دلواپسيها و وحشتهاي گاه گنگ و گاه روشن اين هنرمند بزرگ را در عصري كه به عصر انحطاط مشهور است، بسياري از ديگر شاعران و نويسندگان اوايل قرن بيستم نيز داشتهاند و از آن جملهاند گئورگ هايم، گئورگ اشترام، و گئورگ تراكل. منتها ارايه تصوير از انساني بیگناه و با اينحال در چنبره نيروهايي ناانساني گرفتار، شايد در آثار او نمودي پيگيرتر و گوناگونتر مييابد و به اين ترتيب به اين آثار ماندگاري بيشتري ميدهد».
«در طبقه لژ» عنوان قطعهاي تمثيلي از كافكا است كه به احتمال در سال 1917 نوشته شده و كافكا در آن در قالب دو تصوير درهمتنيده تصويري وارونه از جهان به دست ميدهد. در ادامه، اين تمثيل كافكا را با ترجمه محمود حدادي ميخوانيد. حدادي تفسيري كوتاه بر اين قطعه نيز نوشته و همچنين به ارتباط كافكا و مكتب اكسپرسيونيسم نيز پرداخته است.
در طبقهی لژ
فرانتس کافکا
اگر که دختری سوارکار اما سِلزده و بیرنگورمق، و در پیش چشم تماشاگرانی خستگیناپذیر و زیر تازیانه تابدادن مدیری در کارش بیهیچ حس ترحم، بر پشت اسبی پیوسته در جنبش ماههای تمام یکبند در میدان سیرک دور میچرخید و در این نمایش -هم از بالای اسب- صیحهکشان سلام میفرستاد و تاب در کمر میانداخت، و اگر که این بازی در خروش بیگسست دسته موسیقی و پروانههای دستگاه هواکش تا به عمق آیندهِ تار و گذار بیامان آن به افقی در هر نوبت دورتر تداوم مییافت، تداوم در همراهی کفزدن پرخیز و خفت دستهایی که در اساس چکش ماشین بخارند، شاید که یکی تماشاگر جوان از طبقه لژ و آنهمه پله این طبقات پایین میشتافت و در هنگامه طبل و سنج دستهِ در همپایی دمادم کوشای موسیقی به میانه میدان میدوید و رسا فریاد سر میداد که: کافی است!
اما از آنجا که کار از این قرار نیست؛ بلکه دختربانویی زیبا، سفید و سرخ، سبکبال از پس پردههایی که دو دربان رسمی و مغرور از سر راهش کنار میزنند پیش میآید و مدیر سیرک، سراپا شیفته و با افتادگی حیوانی خانگی نگاه چشمهای او را میجوید، با نرمی نفساش پیش میشتابد، محتاط او را بر پشت اسب ابلق مینشاند، چنان محتاط که بگویی این دختر نوهِ یکدانه و دلبند اوست که سفری پرخطر در پیش میگیرد، پس در تکان تازیانه دودل درمیماند و در نهایت با غلبه بر این دودلی است که تابی در آن میاندازد، با دهان باز پا به پای اسب میدود، نگران پرشهای این سوارکاربانو، سخت این همه هنرمندی را باور میکند و هم از اینرو با اصطلاح خاص سوارکاران به احتیاط میخواندش، عصبانی و بیخود از خود به کارگران در نگهداشتن حلقه پرش هشدار به دقتی هرچه بیشتر میدهد، پیش از قوس بزرگ پشتک پایانی با دستهای به آسمان برده بیتابانه از دسته موسیقی میخواهد که سکوت کند، سرانجام این ریزنقش را از پشت اسب پایین میآورد، بر هر دو گونهاش بوسه میزند و هر آن کف و هورای تماشاگران را ناکافی میداند، هم در آن حال که این دختر با تکیهاش بر او، در هالهای از غبار
بر سر پنجه میرود تا با آغوشی باز و سری به عقب داده سعادتش را نثار همه حاضران در سیرک کند. و از آنجا که کار از این قرار است، تماشاگر طبقه لژ پیشانیاش را بر لبه تارمی میگذارد و در مارش پایانی دسته موسیقی، انگاری که سخت غرقه در خیال، بی آن که خود بداند، گریه سر میدهد.
واقعیتِ جهان در تصویری ترسا
کافکا این تمثیل را به احتمال در سال 1917 نوشته است، آن هم به جای آن که در متنی روایی، در دو تصویرِ فروفشرده در دو بند با جملاتی تودرتو، نفسگیر و پرالتهاب؛ در دو تصویر وارونه از جهان، شاید که بر اساس زندگی هنرمندان. در بند اول واقعیت دلگیر با همه عینیت انکارناپذیر خود در جملاتی شرطی و فرضی نمودی غیرواقعی مییابد؛ و در بند دوم - اینک برعکس- آنچه در حیطه توصیف واقعیتی دلانگیز جلوه میکند، وهم است و آرزو، یا که صرفاً فریب ظاهر. و از همینروست گریه آن تماشاگرِ واقعیت آگاهِ طبقه لژ در پایان این تصویر ترسا: جهان، چون جایگاه تسلسلِ دوری باطل و تهی از ارج و آسایش.
آفرينشِ ادبيِ فرانتس كافكا در دو دهه نخستِ قرن بيستم با جنبش ادبيِ اكسپرسيونيسم در آلمان همزماني دارد. اكسپرسيونيسم را در لغت و از ديد اين جنبش شايد بتوان «بيان عواطف و احساسات درون» ترجمه كرد. اما اين چگونه احساساتي بود كه سينه شاعرانِ جوانِ اين جنبش را برميآشفت؟ بزرگترين فاجعه دوران اين شاعران البته وقوع جنگ جهاني اول بوده است، اما از دههها پيش، در مقدمه وقوع اين جنگ، نشانههايي سر برميداشت كه شاعرانِ پيروِ اين جنبش به غريزه آنها را درمييافتند و در شعرهاي خود بازتاب ميدادند: گسترش شتابگيرِ شهرها را در نتيجه رشدِ آن هم شتابگيرِ صنعت و سرمايهداري. و اين پديدهاي بود كه با برانداختنِ مناسبات سنتيِ كشاورزي ميليونها روستايي را آواره شهرها و ساكن محلههاي فقيرِ كارگري ميكرد، بر اساسِ ضرورت شيوه توليدِ ماشيني به روزمره آنها شتاب ميداد و با ضرباهنگ ساعت و ثانيه در زندگياي گلهوار هويت فردي و خواست شخصي را از آنها ميگرفت. چنين مظاهرِ نو و بهتآوري از مناسبات انساني، در آن زمان در كشورهاي تازهصنعتي اروپايي، در سطح ملي شكل مييافت. و اما در سطح فراملي هم رقابت اين كشورها بر سر سلطه استعماري بر
جهان، يعني امري كه سرانجام در سال 1914 جنگ جهاني اول را از پي آورد. بر اين اساس ترسيمِ تصويرِ شهرهايي انسانْدشمن، و بيان وحشت از وقوع جنگي پرهيزناپذير از موضوعات پربسامدِ شعرِ اكسپرسيونيستي بود، و شاخصترين شاعر اين جنبش در آلمان گئورگ هايم. نبوغ نادر و شور سيلابوار قریحه اين شاعر بزرگ كه در بيستوسه سالگي در سانحهاي درگذشت، او را به رغم فرصت بسيار اندك عمرش رسولِ پيامِ همه وحشتهايِ بعدها عينيتيافته قرن بيستم در قالب شعرهايي كرد كه تصاويرشان صلابتي بيمانند دارد. كافكاي حاشيهنشين با هايم همدوره بود، اوضاع يك زمانه واحد بر جان آنها سنگيني ميكرد. با اينحال اين اوضاع با چه تفاوتي در آثار اين دو بازتاب يافته است؟ در خلاصهترين كلام شايد بتوان گفت كافكا در پهنه بيپناه جهان از غربتِ فرد ميگويد، هايم برعكس از غربتِ تودهها. وانگهي روايتهاي كافكا كمتر نشانهاي از يك زمان و مكان مشخص در خود دارند، در نتيجه بيش از هر چيز تمثيلهايي فرازماني و بشرياند. اما در شعرهاي گئورگ هايم - هرچند به شكلي نمادين، خاصه با کاربستِ عناصری چون دود، آتش و سرخیِ صحنه، باری عناصری آخرزمانی- حضورِ تصويرهايي مشخص از
تازهكلانشهرهايِ صنعتي، بسامد بيشتري دارد، ازجمله در شعر زير، با عنوان «شهر»:
شب پهنه ميدواند و افول ماه
پردهی ابر را در تاريكي فرو ميبرد.
اينك هزار پنجره، سرخ و كوچك
رو به سوسو ميآورند،
خيابانهاي شهر مانند شبكهاي از رگاند
و انسانهايي بيشمار در دهليز اين رگها شناور
انسانهايي آمدشدشان طنينِ جاويدانْ غمآلود يك هستي غمآلود.
با ضرباهنگي سست و يكنواخت
زادن و مردن تار و پود نقشي است از يكساني.
و چنين، نالهی گنگِ درد و آه بلندِ مرگ
در چرخهاي كور، غمآلوده سپري ميشود.
و پرتو شعله مشعل، آتشي سرخ و سوزان،
به تهديدْ در دستهايي آهيخته تا افق دور ميرود،
و بر ديواره تاريك ابر، پستابي بلند دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.