شكلهاي زندگي: درباره بكت به مناسبت انتشار «فلسفه ملال»
بكتِ خسيس
نادر شهريوري (صدقي)
«همه عمر همين پرسشها و همين پاسخها».1
اگرچه بكت ميگويد اين «پايان» است كه به كلمات معنا ميدهد، اما در بكت «پايان» وجود ندارد. پاياني كه خبر از رويدادي بدهد مهمتر از آن است كه اتفاق بيفتد. يكي از «پايان»ها مرگ است، مرگ ميتواند غايت باشد و خبر از رويدادي بزرگ بدهد و به شوق مرگانديشان براي رسيدن به غايت زندگي پاسخي معقول دهد، اما در آثار بكت «مرگ» وجود ندارد. طنز تلخِ بكتي ريشه در تضاد رفعناشدني ميان عدم تحقق پايان بهمثابه لحظه بزرگ (the moment) و انتظار مدام براي تحقق آن دارد، اتفاقي نميافتد و حتي مرگي رخ نميدهد. اين انتظار كه از آن ميتوان به «انتظاري منفي» ياد كرد البته آدمي را دچار ملال و اندوه ميكند. اساسا انتظاري كه به مقصود منتهي نشود، آدمي را ملول ميكند. «هنگامي كه منتظر ميشويم، انتظار ما هدفي دارد و به انتظار چيزي مينشينيم، ولي در انديشههاي بكت با انتظار بيهدف روبهروييم. آنها به انتظار چيزي نشستهاند كه هرگز نخواهد آمد».2
انتظاري كه بكت از آن سخن ميگويد «انتظار منفي» است، اين انتظار در مقابل «انتظار مثبت» قرار ميگيرد. انتظار مثبت همچون انتظاري مسي (مسيانيك) در آثار پولس رسول، انتظاري است براي رستاخيز دوم مسيح. اين بهواقع پاياني است كه سرانجام رخ ميدهد و لحظه موعودي است كه تحقق مييابد. درحاليكه انتظار منفي «انتظاري بيهدف است، انتظاري است كه با چيزي كه قرار است بيايد تعريف نميشود، بلكه با چيزي تعريف ميشود كه هرگز نخواهد آمد».3
در امر منفي «ايجاز» و «اختصار» وجود دارد. «نه» بهمثابه امر منفي خود كلمه مختصري است كه ميتواند به جهان مثبتها يعني جهان انباشته از ايدئولوژيهاي پوزتيو پاسخ منفي بدهد، در امر منفي ما با امساك روبهرو هستيم، در بكت بهوفور امساك وجود دارد، بكت ممسك است. امساک بكت واكنش، اما بهتعبير دقيقتر نوعي كنش به جهان متورم است. بكت هرگونه تورمي را بهمثابه ايدئولوژي رد ميكند. هنر بكت ايجاز و اختصار است كه از فرط نارسايي گنگ بهنظر ميرسد، اما اين گنگي نارسا در مقابل جهان متورم، پرگو و پروعده ميايستد.* امساكي كه بكت از آن ميگويد امساكي است كه به «هيچ» ميل ميكند، هرچند به هيچ نميرسد «هنر بكت، هنري است كه شوقش در كمتر بودني هميشگي تا مرز هيچ است»4. امساك بكت نه فقط در «متن» كه در «سبك» و حتي «حركات» بازيگران نمود مييابد. «متنهاي بكتي كامل با چينش دوباره و هوشمندانهاي همان خردهريزها و باقيماندهها همراه با امساك در حركات ساخته ميشوند كه از نظر تئاتري واژگونساز و از حيث دراماتيك درگيركنندهاند.»5 بكت با اين كار خواننده متن و تماشاگر اثر خود را دست خالي اما صادقانه پي كارش ميفرستد. مقصود از «دست خالي»
خلأ معنايي است كه آدمي با آن روبهرو ميشود: معناها رنگ باختهاند و حتي معنايي شخصي نيز وجود ندارد. «هيچ معناي شخصي وجود ندارد و همه معناهاي ديگر بهتدريج رنگ ميبازند و سرانجام محو ميشوند»6 در اين صورت آدمي جز انتظار براي معنايي جديد كه آن نيز رنگ خواهد باخت چه ميتواند بكند؟
در بكت همچنين با «لحظه منفي» روبهرو هستيم، لحظهاي كه هرگز نميآيد درست بالعكس لحظه مثبت كه خواهد آمد و به جهان، آدميان و مهمتر از همه به كلمات معنا خواهد داد. ايده «لحظه منفي» در انديشه بكت جايي مهم دارد، به نظر آدورنو كار بكت «تعميم كايروس يا لحظه منفي است»7 مقصود از لحظه منفي زمان نامعين است كه در دل لحظه مثبت يا زمان معين رخ ميدهد. لحظه مثبت را ميتوان زمان كرونوس- زمان تقويمي- ناميد كه به زمان داراي توالي يا تسلسل اشاره دارد. به نظر آدورنو، بكت بر لحظهاي تأكيد ميكند كه غيبت است كه هرگز نميآيد؛ اما بكت به «لحظه» در شأن همان «لحظه» توجه نميكند، بلكه لحظه منفي (كايروس) را بسط ميدهد و آن را بر سرنوشت آدمی حاکم میکند. در این شرایط، این «لحظه»، این «چیزِ کم»، این اختصار و ایجاز تمامی زندگی آدمی را تحت تأثیر قرار میدهد. «از دل قبری متولد میشویم، نور لحظهای میدرخشد و بار دیگر شب از راه میرسد»؛ اما هیچکس همچون بکت در آن لحظه درخشش تأمل نکرده و آن را به اندازه تمام هستی بسط نداده است.
بهاینسان در کل آثار بکت هیچچیز مثبتی وجود ندارد. جهان بکتی جهانی مملو از آدمهای تک و منزوی است که نمیتوانند معنايی در زندگی پیدا کنند و یا معنایی برای خود بیافرینند. در اینجا بکت با دو نحله مهم فکری مرزبندی میکند: با من اگزیستانسیالیستی که قائل به آفریدن معنا برای خویش و زندگی خویش است و همینطور با رومانتیسم که میتواند آنقدر گسترش یابد که خود را از خود سرشار کند. بکت در این دو نحله فکری درست آن چیزی را مییابد که بهخصوص خود از آن پرهیز میکند. «پشتسرگذاردن رومانتیسم و نفی تمامعیار معنای شخصی در زندگی... این همان کاری بود که بکت کرد».8
امساک در بکت به خست منتهی میشود، فرایندی که طی آن اثر سادهتر، نابتر و موجزتر و در همان حال زیباتر، غنیتر و معماییتر میشود. «برای توصیف برخی از آخرین نمایشنامههای بکت، «ایجاز» کلمه نارسایی است. مثلا صدای پا - که به اعتقاد من یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است- حتی با احتساب توضیحات مربوط به صحنه و اجرا از چهار صحنه کوتاه تجاوز نمیکند».9
زندگی بکت از جمله زندگیهایی است که به ایدههای او گره خورده است: از جمله ازدواج و مرگ وی. ازدواج بکت با سوزان در 1960 در نهایت ایجاز و اختصار و در اختفای مطلق و در حضور صرفا تعداد کمی از دوستان انجام میگیرد و همینطور سالهای پایانی زندگیاش نیز جلوهای نمادین از ایدههایش است. بکت در 1987 به خانه سالمندان میرود، آسایشگاهی کوچک که در آنجا بکت در اتاقی با چند کتاب زندگی میکرد. بیرون از آسایشگاه باغی بود که فقط یک درخت مثل صحنهای كه در نمایش «در انتظار گودو» دیده میشد. دوستان کمی به دیدنش میآمدند، آنچه موجب حیرتشان بود، سادگی و اختصار زندگی بکت بهرغم ثروت هنگفت وی بود و باز آنچه بیشتر دوستان را متعجب میکرد آن بود که بکت میتوانست مکانی به مراتب راحتتر و پرمشغلهتر برای سالهای آخر عمر خود انتخاب کند. جان مانتگیو، شاعر ایرلندی و هموطن بکت اندکی پیش از مرگ بکت به ملاقاتش میرود و ملاقات خود را اینگونه شرح میدهد: «بیشتر گفتوگوی ما در فضایی آرام، احتیاطآمیز و محترمانه گذشت، اما حالا که روزنهای احساس میکنم آنقدر شجاع میشوم که از او یک سؤال صریح و شخصی بکنم.
- حالا دیگه تقریبا تمومه سام. آیا میتوانم ازت بپرسم که توی زندگی چیزی بود که به نظرت باارزش بیاد؟
چشمهای آبی برقی میزند.
- خیلی کم و طوری که من نه میشنوم و نه میفهمم
با نیرویی مضاعف تکرار میکند خیلی کم».10
پينوشتها:
* بکت که به نظر غیرسیاسیترین هنرمند به شمار میآمد، در بحبوحه اشغال پاریس به وسیله فاشیستها از جمله کسانی است که به نهضت مقاومت فرانسه میپیوندند. پیوستن او به نهضت مقاومت توام با خطراتی جدی بود. شاید انگیزه او مقاومت در مقابل جهان پرمدعا، گندهگو و متورم فاشیستی بود.
1، 2، 3، 6، 7، 8. فلسفه ملال، لارس اسوندسن، افشین خاکباز
4. در انتظار گودو تفسیرها و تاویلها ، هارولد بلوم، مقاله «حاصل کارها» نوشته کریستوفر دِونی، بهروز حاجیمحمدی
5. بوطيقاي صحنه، مقاله «بکت سياسي» تري ايگلتون، ترجمه عبدالله کوثري
9. بکت، آ.آلوارز، مراد فرهادپور، بهنقل از مقدمه مترجم
10. پارتیزان و کبوتر، گردآوری و ترجمه بهروز حاجیمحمدی
«همه عمر همين پرسشها و همين پاسخها».1
اگرچه بكت ميگويد اين «پايان» است كه به كلمات معنا ميدهد، اما در بكت «پايان» وجود ندارد. پاياني كه خبر از رويدادي بدهد مهمتر از آن است كه اتفاق بيفتد. يكي از «پايان»ها مرگ است، مرگ ميتواند غايت باشد و خبر از رويدادي بزرگ بدهد و به شوق مرگانديشان براي رسيدن به غايت زندگي پاسخي معقول دهد، اما در آثار بكت «مرگ» وجود ندارد. طنز تلخِ بكتي ريشه در تضاد رفعناشدني ميان عدم تحقق پايان بهمثابه لحظه بزرگ (the moment) و انتظار مدام براي تحقق آن دارد، اتفاقي نميافتد و حتي مرگي رخ نميدهد. اين انتظار كه از آن ميتوان به «انتظاري منفي» ياد كرد البته آدمي را دچار ملال و اندوه ميكند. اساسا انتظاري كه به مقصود منتهي نشود، آدمي را ملول ميكند. «هنگامي كه منتظر ميشويم، انتظار ما هدفي دارد و به انتظار چيزي مينشينيم، ولي در انديشههاي بكت با انتظار بيهدف روبهروييم. آنها به انتظار چيزي نشستهاند كه هرگز نخواهد آمد».2
انتظاري كه بكت از آن سخن ميگويد «انتظار منفي» است، اين انتظار در مقابل «انتظار مثبت» قرار ميگيرد. انتظار مثبت همچون انتظاري مسي (مسيانيك) در آثار پولس رسول، انتظاري است براي رستاخيز دوم مسيح. اين بهواقع پاياني است كه سرانجام رخ ميدهد و لحظه موعودي است كه تحقق مييابد. درحاليكه انتظار منفي «انتظاري بيهدف است، انتظاري است كه با چيزي كه قرار است بيايد تعريف نميشود، بلكه با چيزي تعريف ميشود كه هرگز نخواهد آمد».3
در امر منفي «ايجاز» و «اختصار» وجود دارد. «نه» بهمثابه امر منفي خود كلمه مختصري است كه ميتواند به جهان مثبتها يعني جهان انباشته از ايدئولوژيهاي پوزتيو پاسخ منفي بدهد، در امر منفي ما با امساك روبهرو هستيم، در بكت بهوفور امساك وجود دارد، بكت ممسك است. امساک بكت واكنش، اما بهتعبير دقيقتر نوعي كنش به جهان متورم است. بكت هرگونه تورمي را بهمثابه ايدئولوژي رد ميكند. هنر بكت ايجاز و اختصار است كه از فرط نارسايي گنگ بهنظر ميرسد، اما اين گنگي نارسا در مقابل جهان متورم، پرگو و پروعده ميايستد.* امساكي كه بكت از آن ميگويد امساكي است كه به «هيچ» ميل ميكند، هرچند به هيچ نميرسد «هنر بكت، هنري است كه شوقش در كمتر بودني هميشگي تا مرز هيچ است»4. امساك بكت نه فقط در «متن» كه در «سبك» و حتي «حركات» بازيگران نمود مييابد. «متنهاي بكتي كامل با چينش دوباره و هوشمندانهاي همان خردهريزها و باقيماندهها همراه با امساك در حركات ساخته ميشوند كه از نظر تئاتري واژگونساز و از حيث دراماتيك درگيركنندهاند.»5 بكت با اين كار خواننده متن و تماشاگر اثر خود را دست خالي اما صادقانه پي كارش ميفرستد. مقصود از «دست خالي»
خلأ معنايي است كه آدمي با آن روبهرو ميشود: معناها رنگ باختهاند و حتي معنايي شخصي نيز وجود ندارد. «هيچ معناي شخصي وجود ندارد و همه معناهاي ديگر بهتدريج رنگ ميبازند و سرانجام محو ميشوند»6 در اين صورت آدمي جز انتظار براي معنايي جديد كه آن نيز رنگ خواهد باخت چه ميتواند بكند؟
در بكت همچنين با «لحظه منفي» روبهرو هستيم، لحظهاي كه هرگز نميآيد درست بالعكس لحظه مثبت كه خواهد آمد و به جهان، آدميان و مهمتر از همه به كلمات معنا خواهد داد. ايده «لحظه منفي» در انديشه بكت جايي مهم دارد، به نظر آدورنو كار بكت «تعميم كايروس يا لحظه منفي است»7 مقصود از لحظه منفي زمان نامعين است كه در دل لحظه مثبت يا زمان معين رخ ميدهد. لحظه مثبت را ميتوان زمان كرونوس- زمان تقويمي- ناميد كه به زمان داراي توالي يا تسلسل اشاره دارد. به نظر آدورنو، بكت بر لحظهاي تأكيد ميكند كه غيبت است كه هرگز نميآيد؛ اما بكت به «لحظه» در شأن همان «لحظه» توجه نميكند، بلكه لحظه منفي (كايروس) را بسط ميدهد و آن را بر سرنوشت آدمی حاکم میکند. در این شرایط، این «لحظه»، این «چیزِ کم»، این اختصار و ایجاز تمامی زندگی آدمی را تحت تأثیر قرار میدهد. «از دل قبری متولد میشویم، نور لحظهای میدرخشد و بار دیگر شب از راه میرسد»؛ اما هیچکس همچون بکت در آن لحظه درخشش تأمل نکرده و آن را به اندازه تمام هستی بسط نداده است.
بهاینسان در کل آثار بکت هیچچیز مثبتی وجود ندارد. جهان بکتی جهانی مملو از آدمهای تک و منزوی است که نمیتوانند معنايی در زندگی پیدا کنند و یا معنایی برای خود بیافرینند. در اینجا بکت با دو نحله مهم فکری مرزبندی میکند: با من اگزیستانسیالیستی که قائل به آفریدن معنا برای خویش و زندگی خویش است و همینطور با رومانتیسم که میتواند آنقدر گسترش یابد که خود را از خود سرشار کند. بکت در این دو نحله فکری درست آن چیزی را مییابد که بهخصوص خود از آن پرهیز میکند. «پشتسرگذاردن رومانتیسم و نفی تمامعیار معنای شخصی در زندگی... این همان کاری بود که بکت کرد».8
امساک در بکت به خست منتهی میشود، فرایندی که طی آن اثر سادهتر، نابتر و موجزتر و در همان حال زیباتر، غنیتر و معماییتر میشود. «برای توصیف برخی از آخرین نمایشنامههای بکت، «ایجاز» کلمه نارسایی است. مثلا صدای پا - که به اعتقاد من یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است- حتی با احتساب توضیحات مربوط به صحنه و اجرا از چهار صحنه کوتاه تجاوز نمیکند».9
زندگی بکت از جمله زندگیهایی است که به ایدههای او گره خورده است: از جمله ازدواج و مرگ وی. ازدواج بکت با سوزان در 1960 در نهایت ایجاز و اختصار و در اختفای مطلق و در حضور صرفا تعداد کمی از دوستان انجام میگیرد و همینطور سالهای پایانی زندگیاش نیز جلوهای نمادین از ایدههایش است. بکت در 1987 به خانه سالمندان میرود، آسایشگاهی کوچک که در آنجا بکت در اتاقی با چند کتاب زندگی میکرد. بیرون از آسایشگاه باغی بود که فقط یک درخت مثل صحنهای كه در نمایش «در انتظار گودو» دیده میشد. دوستان کمی به دیدنش میآمدند، آنچه موجب حیرتشان بود، سادگی و اختصار زندگی بکت بهرغم ثروت هنگفت وی بود و باز آنچه بیشتر دوستان را متعجب میکرد آن بود که بکت میتوانست مکانی به مراتب راحتتر و پرمشغلهتر برای سالهای آخر عمر خود انتخاب کند. جان مانتگیو، شاعر ایرلندی و هموطن بکت اندکی پیش از مرگ بکت به ملاقاتش میرود و ملاقات خود را اینگونه شرح میدهد: «بیشتر گفتوگوی ما در فضایی آرام، احتیاطآمیز و محترمانه گذشت، اما حالا که روزنهای احساس میکنم آنقدر شجاع میشوم که از او یک سؤال صریح و شخصی بکنم.
- حالا دیگه تقریبا تمومه سام. آیا میتوانم ازت بپرسم که توی زندگی چیزی بود که به نظرت باارزش بیاد؟
چشمهای آبی برقی میزند.
- خیلی کم و طوری که من نه میشنوم و نه میفهمم
با نیرویی مضاعف تکرار میکند خیلی کم».10
پينوشتها:
* بکت که به نظر غیرسیاسیترین هنرمند به شمار میآمد، در بحبوحه اشغال پاریس به وسیله فاشیستها از جمله کسانی است که به نهضت مقاومت فرانسه میپیوندند. پیوستن او به نهضت مقاومت توام با خطراتی جدی بود. شاید انگیزه او مقاومت در مقابل جهان پرمدعا، گندهگو و متورم فاشیستی بود.
1، 2، 3، 6، 7، 8. فلسفه ملال، لارس اسوندسن، افشین خاکباز
4. در انتظار گودو تفسیرها و تاویلها ، هارولد بلوم، مقاله «حاصل کارها» نوشته کریستوفر دِونی، بهروز حاجیمحمدی
5. بوطيقاي صحنه، مقاله «بکت سياسي» تري ايگلتون، ترجمه عبدالله کوثري
9. بکت، آ.آلوارز، مراد فرهادپور، بهنقل از مقدمه مترجم
10. پارتیزان و کبوتر، گردآوری و ترجمه بهروز حاجیمحمدی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.