پايداري شبكه حيات
شاخصههایي كه ذيل نظريه «توسعه پایدار» مطرح ميشوند، راهحلهایی را برای الگوهای ساختاری، اجتماعی و اقتصادی توسعه ارائه میدهند به اين منظور كه بتوان از بروز مسائلی مثل نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانههای زیستی، آلودگی، تغییرات آب و هوایی، افزایش بیرویه جمعیت، بیعدالتی و پایینآمدن کیفیت زندگی انسانهای حال و آینده جلوگیری كرد. کتاب «معرفت اجتماعی در جهت جهان پایدار» طیفی از عقاید و مباحث مربوط به یادگیری هدفمند در جوامع را با هدف ساختن دنیایی پایدارتر از آنچه درحال حاضر قابل پیشبینی است، گردآورده است. نويسنده برای تأکید بر اهمیت ارتباطات، یادگیری جمعی و نقش تنوع و انعطافپذیری در پاسخ به چالشها و اختلالات، یادگیری مدنظر خود را «یادگیری اجتماعی» مينامد. بدینمعنا، کتاب برای گسترش شبکه مباحثی طراحی شده که به وسیله آن جامعه به مواجهه با دیدگاههای مختلف، کشف الگوهای پدیدآمده و کاربرد یادگیری در طیفی از زمینههای عاطفی و اجتماعی قادر باشد.
فریتیوف کاپرا فيزيكدان نظريه سيستمها پیشگفتاري بر کتاب نوشته كه در بخشي از آن میخوانیم: «ایجاد محلهها و جوامعی که به لحاظ بومشناختی پایدار باشند، چالش بزرگ عصر ماست. آنچه در جامعه پایدار میماند، رشد اقتصادی، توسعه، سهم بازار، یا مزیت رقابتی نیست، بلکه کل شبکه حیاتی است که بقای دیرپای ما بدان وابسته است. برای طراحی چنین جوامعی، لزومی ندارد از صفر شروع کنیم، بلکه میتوانیم الگوی آنها را براساس زیستبوم طبیعت پایهریزی کنیم که از جمعیتهای پایداری از گیاهان، جانوران و موجودات ذرهبینی تشکیل شده است. از آنجایی که ویژگی بارز زیستکره، و قابلیت ذاتی زیستکره در حفظ حیات است، جامعه پایدار جمعیتی است که طراحی آن به گونهای است که شیوه زندگی، تجارت، اقتصاد، ساختارهای فیزیکی و فناوری آن حامی و یاریکننده توان ذاتی طبیعت در حفظ حیات باشد».
برخی پرسشهای کلیدی كه در کتاب در چهارچوب یادگیری اجتماعی مطرح ميشود عبارتاند از اينكه جایگاه یادگیری در جوامع پایدار چیست؟ چگونه میتوان چنین یادگیریهایی را ساماندهی و تسهیل نمود؟ و اصول بنیادین آن چیست؟ هم جوامع زیستبومی و هم جوامع انسانی ویژگیهای اساسی و در واقع اصل وجودی خود را از ارتباطات خود میگیرند. پایداری یک ویژگی فردی نیست، بلکه ویژگی کل شبکه است. مفهوم مهم «بازخورد» که در دهه 1940 در علم سیبرنتیک کشف شد، به گونه تنگاتنگي در ارتباط با الگوی شبکهای است. به دلیل اصل بازخورد در شبکههای زنده، این نظامها به تنظیم و سازماندهی خود قادر هستند. یک جامعه میتواند از اشتباههای خود درس بیاموزد، زیرا اشتباههایی در امتداد این حلقههای بازخوردی سفر میکنند و باز میگردند و در نوبت بعد، ما میتوانیم بهطور متفاوتی عمل کنیم. این بدان معناست که جامعه هوش و قابلیت یادگیری خود را داراست. در واقع، یک جامعه زنده همواره یک جمعیت یادگیرنده است.
انعطافپذیری و تنوع، از ویژگیهای اصلی یک نظام پویا و پایدار محسوب میشود كه نظام را در مقابله با اختلالات کمک میکند، به طوری که این اختلالات بتواند سرآغازی برای یادگیری، واکنشهای انطباقی و یا طراحی مجدد کل نظام باشد. یک اجتماع متکثر یک اجتماع مقاوم است و جامعهای میتواند بهتر در مقابل وضعیتهای در حال تغییر سازگاری یابد که قابلیتهای یادگیری و نیروهای خلاق بيشتري در اختیار داشته باشد. اما گوناگونی در صورتی مزیت راهبردی در اختیار اجتماع قرار میدهد که شبکه پویایی از ارتباطات موجود باشد و جریان آزاد اطلاعات در سرتاسر مجاری ارتباطی شبکه، برقرار باشد. هنگامی که جریان محدود شود، شک و بیاعتمادی به وجود میآید و گوناگونی به جای مزیت به مانع تبدیل میشود. اگر گسیختگی در کار باشد، اگر زیرگروههایی در شبکه وجود داشته باشد یا اینکه افرادی واقعا جزء شبکه نباشند، گوناگونی میتواند موجب تعصبات، اصطکاک یا حتی کشمکشهای مخرب شود. رهبری در یک جامعه یادگیری پایدار، عمدتا متشکل از تسهیل مداوم پیدایش ساختارهای جدید و تلفیق بهترین آنها در طراحی سازمانی است. تحقیقات اخیر در نظریه نظامهای زنده نشان داده است که این
نظامها عموما در حالتی پایدار باقی میمانند، اما هرازگاهی یک نظام باز، با یک نقطه بیثباتی مواجه میشود که طی آن، خواه به فروپاشی خواه به پیشرفت منجر شود ظهور خودجوش اشکال جدید نظم را به دنبال دارد. این ظهور خودجوش نظم در مقاطع بحرانی و ناپایداری که اغلب بهعنوان «پیدایش» نام برده میشود، یکی از ویژگیهای بارز حیات و سرآغاز پویای توسعه، یادگیری و تکامل شناخت است.
شاخصههایي كه ذيل نظريه «توسعه پایدار» مطرح ميشوند، راهحلهایی را برای الگوهای ساختاری، اجتماعی و اقتصادی توسعه ارائه میدهند به اين منظور كه بتوان از بروز مسائلی مثل نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانههای زیستی، آلودگی، تغییرات آب و هوایی، افزایش بیرویه جمعیت، بیعدالتی و پایینآمدن کیفیت زندگی انسانهای حال و آینده جلوگیری كرد. کتاب «معرفت اجتماعی در جهت جهان پایدار» طیفی از عقاید و مباحث مربوط به یادگیری هدفمند در جوامع را با هدف ساختن دنیایی پایدارتر از آنچه درحال حاضر قابل پیشبینی است، گردآورده است. نويسنده برای تأکید بر اهمیت ارتباطات، یادگیری جمعی و نقش تنوع و انعطافپذیری در پاسخ به چالشها و اختلالات، یادگیری مدنظر خود را «یادگیری اجتماعی» مينامد. بدینمعنا، کتاب برای گسترش شبکه مباحثی طراحی شده که به وسیله آن جامعه به مواجهه با دیدگاههای مختلف، کشف الگوهای پدیدآمده و کاربرد یادگیری در طیفی از زمینههای عاطفی و اجتماعی قادر باشد.
فریتیوف کاپرا فيزيكدان نظريه سيستمها پیشگفتاري بر کتاب نوشته كه در بخشي از آن میخوانیم: «ایجاد محلهها و جوامعی که به لحاظ بومشناختی پایدار باشند، چالش بزرگ عصر ماست. آنچه در جامعه پایدار میماند، رشد اقتصادی، توسعه، سهم بازار، یا مزیت رقابتی نیست، بلکه کل شبکه حیاتی است که بقای دیرپای ما بدان وابسته است. برای طراحی چنین جوامعی، لزومی ندارد از صفر شروع کنیم، بلکه میتوانیم الگوی آنها را براساس زیستبوم طبیعت پایهریزی کنیم که از جمعیتهای پایداری از گیاهان، جانوران و موجودات ذرهبینی تشکیل شده است. از آنجایی که ویژگی بارز زیستکره، و قابلیت ذاتی زیستکره در حفظ حیات است، جامعه پایدار جمعیتی است که طراحی آن به گونهای است که شیوه زندگی، تجارت، اقتصاد، ساختارهای فیزیکی و فناوری آن حامی و یاریکننده توان ذاتی طبیعت در حفظ حیات باشد».
برخی پرسشهای کلیدی كه در کتاب در چهارچوب یادگیری اجتماعی مطرح ميشود عبارتاند از اينكه جایگاه یادگیری در جوامع پایدار چیست؟ چگونه میتوان چنین یادگیریهایی را ساماندهی و تسهیل نمود؟ و اصول بنیادین آن چیست؟ هم جوامع زیستبومی و هم جوامع انسانی ویژگیهای اساسی و در واقع اصل وجودی خود را از ارتباطات خود میگیرند. پایداری یک ویژگی فردی نیست، بلکه ویژگی کل شبکه است. مفهوم مهم «بازخورد» که در دهه 1940 در علم سیبرنتیک کشف شد، به گونه تنگاتنگي در ارتباط با الگوی شبکهای است. به دلیل اصل بازخورد در شبکههای زنده، این نظامها به تنظیم و سازماندهی خود قادر هستند. یک جامعه میتواند از اشتباههای خود درس بیاموزد، زیرا اشتباههایی در امتداد این حلقههای بازخوردی سفر میکنند و باز میگردند و در نوبت بعد، ما میتوانیم بهطور متفاوتی عمل کنیم. این بدان معناست که جامعه هوش و قابلیت یادگیری خود را داراست. در واقع، یک جامعه زنده همواره یک جمعیت یادگیرنده است.
انعطافپذیری و تنوع، از ویژگیهای اصلی یک نظام پویا و پایدار محسوب میشود كه نظام را در مقابله با اختلالات کمک میکند، به طوری که این اختلالات بتواند سرآغازی برای یادگیری، واکنشهای انطباقی و یا طراحی مجدد کل نظام باشد. یک اجتماع متکثر یک اجتماع مقاوم است و جامعهای میتواند بهتر در مقابل وضعیتهای در حال تغییر سازگاری یابد که قابلیتهای یادگیری و نیروهای خلاق بيشتري در اختیار داشته باشد. اما گوناگونی در صورتی مزیت راهبردی در اختیار اجتماع قرار میدهد که شبکه پویایی از ارتباطات موجود باشد و جریان آزاد اطلاعات در سرتاسر مجاری ارتباطی شبکه، برقرار باشد. هنگامی که جریان محدود شود، شک و بیاعتمادی به وجود میآید و گوناگونی به جای مزیت به مانع تبدیل میشود. اگر گسیختگی در کار باشد، اگر زیرگروههایی در شبکه وجود داشته باشد یا اینکه افرادی واقعا جزء شبکه نباشند، گوناگونی میتواند موجب تعصبات، اصطکاک یا حتی کشمکشهای مخرب شود. رهبری در یک جامعه یادگیری پایدار، عمدتا متشکل از تسهیل مداوم پیدایش ساختارهای جدید و تلفیق بهترین آنها در طراحی سازمانی است. تحقیقات اخیر در نظریه نظامهای زنده نشان داده است که این
نظامها عموما در حالتی پایدار باقی میمانند، اما هرازگاهی یک نظام باز، با یک نقطه بیثباتی مواجه میشود که طی آن، خواه به فروپاشی خواه به پیشرفت منجر شود ظهور خودجوش اشکال جدید نظم را به دنبال دارد. این ظهور خودجوش نظم در مقاطع بحرانی و ناپایداری که اغلب بهعنوان «پیدایش» نام برده میشود، یکی از ویژگیهای بارز حیات و سرآغاز پویای توسعه، یادگیری و تکامل شناخت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.