|

4 سناريوي احتمالي براي روسيه بعد از پوتين

ميراث ولاديمير

سرگئي الکساشنکو . پژوهشگر مؤسسه بروکينگز

به نظر می‌رسد نتيجه انتخابات رياست جمهوري 18 مارس روسيه از پيش مشخص است؛ ولاديمير پوتين، رئيس‌جمهور فعلي، با اختلافي فاحش نسبت به نفر دوم پيروز اين رقابت خواهد بود. انتخابات در روسيه در قياس با اتحاد جماهير شوروي، خيلي عادلانه‌تر، آزادتر يا رقابتي‌تر نيست. تنها تفاوت اين است که اگر در آن زمان صرفا يک نامزد در رقابت حضور داشت، امروز چندين نامزد حضور دارند تا اين روند مشروعيت بيشتري پيدا کند. يک مورد قطعي ديگر درباره انتخابات پيش‌ِرو اين است که پوتين دوباره زاده خواهد شد؛ همان‌طور که چهار بار ديگر نيز چنين کرده است. او پيش‌تر نيز در سال 2003 و بعد از دستگيري ميخائيل خودوروفسکي که اکنون در تبعيد به سر مي‌برد، دوباره زاده شد؛ تولد مجددي که به ظهور يک پوتين جديد در عرصه سياسي بعد از پيروزي در انتخابات سال 2004 انجاميد. بعد از انتخابات سال 2008 نيز پوتين دوباره متولد شد؛ وقتي بايد راهي براي مديريت ديميتري مدودف، رئيس‌جمهوري جديد روسيه پيدا مي‌کرد. بعد از آن در سال 2012، شاهد ظهور يک پوتين آماده رزم بوديم؛ او با به حرکت درآوردن هوادارانش در مسکو، بر مخالفان خود فائق آمد و دوباره به کاخ رياست جمهوري برگشت؛ همان پوتيني که اندکي بعد با حمله به اوکراين، کريمه را به خاک روسيه ضميمه کرد. با وجود استعداد پوتين براي تغيير، چندان محتمل نمي‌رسد که در دور بعد رياست‌جمهوري‌اش، بتواند تغييری اساسي در سياست‌هاي خود ايجاد کند. اصلاحاتي بنيادين و جامع شبيه آنچه الکسي کوردين، وزير مالي و ليبرال سابق اين کشور از آن سخن مي‌گفت، در نزد پوتين چندان محلي از اعراب ندارد. پوتين سياست‌مداري آزموده است و آزموده را آزمودن خطاست. براي پيش‌بيني آنچه پوتين احتمالا در دور بعد رياست‌جمهوري‌اش انجام خواهد داد، مي‌توان به پنج روند کلي اشاره کرد که در دوران 18‌ساله حکومت او، به سياست روسيه شکل داده است. اولين روند، تشديد تقابل سياسي و نظامي با غرب است؛ امري که باعث شده روسيه به کشوری سرکش و تهديدي عليه همسايگان خود بدل شود. دومين روند، تراکم آرام و آهسته قدرت در دستان حلقه‌ای کوچک از افراد است که به‌عنوان تصميم‌سازان نهايي روسيه، بر دستگاه عريض‌و‌طويل دولت و نظام قضائي چنبره زده‌اند.
سومين روند، افزايش اتکا به استفاده از زور علي‌الخصوص از جانب پليس مخفي در زندگي سياسي شهروندان است. بدون هيچ دليل محکمه‌پسندي، مأموران اداره امنيت فدرال (اف اس بي)، وارثان
«کا‌گ‌ب» در اتحاد جماهير، مي‌توانند فرمانداران محلي، رهبران اپوزيسيون، فعالان محيط‌زيستي يا حتي شهروندان عادي که نظراتشان را شبکه‌هاي اجتماعي بيان مي‌کنند، به زندان بيندازند. اما روند چهارم که چندان با روند قبلي نيز بي‌ربط نيست، محدودسازي آزادي‌هاي اساسي مصرح در قانون اساسي است؛ از جمله حق رأي، حق آزادي بيان و تجمع. به‌عنوان پنجمين و آخرين روند بايد به امحای تدريجي حقوق مالکيت اشاره کرد که باعث شده سرمايه‌گذاران تمايلي براي سرمايه‌گذاري در روسيه نداشته باشند. پوتين ممکن است از لزوم اصلاحات سخن بگويد اما بعد از عمري حضور در قدرت، ديگر سخنان او قابل اعتماد نيستند. در واقع تشخيص مقاصد و سياست‌هاي او نيازمند توجه و تمرکز بر اعمال اوست نه آنچه بر زيان مي‌آورد. بنابراين، چهار سناريوي احتمالي را مي‌توان براي روسيه در دور بعدي رياست جمهوري پوتين متصور شد. نخست، پوتين با برگزاري يک همه‌پرسي با هدف برداشتن مانع دو دوره رياست جمهوري پياپي، به دنبال مادام‌العمرکردن رياست‌جمهوري خود خواهد بود يا اينکه او مي‌تواند به‌عنوان رئيس‌جمهور اتحاديه روسيه و بلاروس انتخاب شود و الکساندر لوکاشنکو، رئيس‌جمهور کنوني بلاروس، به سمت نخست‌وزيری برسد. بحث اين اتحاديه از سال 1997 مسکوت مانده است اما مي‌تواند در دور بعدي رياست‌جمهوري پوتين بار ديگر به جريان بيفتد. در سناريوي دوم، پوتين مي‌تواند به دنگ ژيائوپينگ روسيه بدل شود. او مي‌تواند با تشخيص ناپايداربودن الگوي سياسي کنوني روسيه، زمينه ايجاد يک نظام سياسي جديد را فراهم آورد يا اينکه مانند بوريس يلتسين، پوتين نيز مي‌تواند براي خود يک جانشين تعيين کند. در سناريوي سوم، اين جانشين مي‌تواند فردي ليبرال چون مدودف باشد يا اينکه بر اساس يک سناريوي چهارم، يک فرد محافظه‌کار مانند ديميتري راگوزين، معاون نخست‌وزير را انتخاب کند که در‌حال‌حاضر بر صنايع دفاعي کشور نظارت دارد. در اين دو سناريوي آخر، چندان مهم نيست که اين جانشين، سياست‌مداري ليبرال باشد يا محافظه‌کار. آنچه اهميت دارد، عملکرد آن فرد بعد از حضور در قدرت است. نه مدودف و نه راگوزين نمي‌توانند نظام کنوني روسيه را به همين شکل حفظ کنند اما هر اصلاحي که آنها قصد انجام آن را داشته باشند، بدون ترديد منافع گروهي خاصي را تهديد کرده و باعث برهم‌خوردن توازن قدرت موجود مي‌شود. از اين گذشته، از ارتباط مدودف و راگوزين با «اف سي بي» اطلاع مشخصي در دست نيست و همين مسئله آينده مداخله اين نهاد در زندگي سياسي شهروندان روسي را در هاله‌ای از ابهام قرار مي‌دهد. درباره عملي‌شدن هيچ‌کدام از اين سناريوهاي احتمالي نمي‌توان به‌صورت دقيق اظهار نظر کرد اما همگي آنها، اين سؤال را به ذهن متبادر مي‌کنند که در سال 2024، آيا رهبر روسيه پوتين خواهد بود يا فردي ديگر؟

به نظر می‌رسد نتيجه انتخابات رياست جمهوري 18 مارس روسيه از پيش مشخص است؛ ولاديمير پوتين، رئيس‌جمهور فعلي، با اختلافي فاحش نسبت به نفر دوم پيروز اين رقابت خواهد بود. انتخابات در روسيه در قياس با اتحاد جماهير شوروي، خيلي عادلانه‌تر، آزادتر يا رقابتي‌تر نيست. تنها تفاوت اين است که اگر در آن زمان صرفا يک نامزد در رقابت حضور داشت، امروز چندين نامزد حضور دارند تا اين روند مشروعيت بيشتري پيدا کند. يک مورد قطعي ديگر درباره انتخابات پيش‌ِرو اين است که پوتين دوباره زاده خواهد شد؛ همان‌طور که چهار بار ديگر نيز چنين کرده است. او پيش‌تر نيز در سال 2003 و بعد از دستگيري ميخائيل خودوروفسکي که اکنون در تبعيد به سر مي‌برد، دوباره زاده شد؛ تولد مجددي که به ظهور يک پوتين جديد در عرصه سياسي بعد از پيروزي در انتخابات سال 2004 انجاميد. بعد از انتخابات سال 2008 نيز پوتين دوباره متولد شد؛ وقتي بايد راهي براي مديريت ديميتري مدودف، رئيس‌جمهوري جديد روسيه پيدا مي‌کرد. بعد از آن در سال 2012، شاهد ظهور يک پوتين آماده رزم بوديم؛ او با به حرکت درآوردن هوادارانش در مسکو، بر مخالفان خود فائق آمد و دوباره به کاخ رياست جمهوري برگشت؛ همان پوتيني که اندکي بعد با حمله به اوکراين، کريمه را به خاک روسيه ضميمه کرد. با وجود استعداد پوتين براي تغيير، چندان محتمل نمي‌رسد که در دور بعد رياست‌جمهوري‌اش، بتواند تغييری اساسي در سياست‌هاي خود ايجاد کند. اصلاحاتي بنيادين و جامع شبيه آنچه الکسي کوردين، وزير مالي و ليبرال سابق اين کشور از آن سخن مي‌گفت، در نزد پوتين چندان محلي از اعراب ندارد. پوتين سياست‌مداري آزموده است و آزموده را آزمودن خطاست. براي پيش‌بيني آنچه پوتين احتمالا در دور بعد رياست‌جمهوري‌اش انجام خواهد داد، مي‌توان به پنج روند کلي اشاره کرد که در دوران 18‌ساله حکومت او، به سياست روسيه شکل داده است. اولين روند، تشديد تقابل سياسي و نظامي با غرب است؛ امري که باعث شده روسيه به کشوری سرکش و تهديدي عليه همسايگان خود بدل شود. دومين روند، تراکم آرام و آهسته قدرت در دستان حلقه‌ای کوچک از افراد است که به‌عنوان تصميم‌سازان نهايي روسيه، بر دستگاه عريض‌و‌طويل دولت و نظام قضائي چنبره زده‌اند.
سومين روند، افزايش اتکا به استفاده از زور علي‌الخصوص از جانب پليس مخفي در زندگي سياسي شهروندان است. بدون هيچ دليل محکمه‌پسندي، مأموران اداره امنيت فدرال (اف اس بي)، وارثان
«کا‌گ‌ب» در اتحاد جماهير، مي‌توانند فرمانداران محلي، رهبران اپوزيسيون، فعالان محيط‌زيستي يا حتي شهروندان عادي که نظراتشان را شبکه‌هاي اجتماعي بيان مي‌کنند، به زندان بيندازند. اما روند چهارم که چندان با روند قبلي نيز بي‌ربط نيست، محدودسازي آزادي‌هاي اساسي مصرح در قانون اساسي است؛ از جمله حق رأي، حق آزادي بيان و تجمع. به‌عنوان پنجمين و آخرين روند بايد به امحای تدريجي حقوق مالکيت اشاره کرد که باعث شده سرمايه‌گذاران تمايلي براي سرمايه‌گذاري در روسيه نداشته باشند. پوتين ممکن است از لزوم اصلاحات سخن بگويد اما بعد از عمري حضور در قدرت، ديگر سخنان او قابل اعتماد نيستند. در واقع تشخيص مقاصد و سياست‌هاي او نيازمند توجه و تمرکز بر اعمال اوست نه آنچه بر زيان مي‌آورد. بنابراين، چهار سناريوي احتمالي را مي‌توان براي روسيه در دور بعدي رياست جمهوري پوتين متصور شد. نخست، پوتين با برگزاري يک همه‌پرسي با هدف برداشتن مانع دو دوره رياست جمهوري پياپي، به دنبال مادام‌العمرکردن رياست‌جمهوري خود خواهد بود يا اينکه او مي‌تواند به‌عنوان رئيس‌جمهور اتحاديه روسيه و بلاروس انتخاب شود و الکساندر لوکاشنکو، رئيس‌جمهور کنوني بلاروس، به سمت نخست‌وزيری برسد. بحث اين اتحاديه از سال 1997 مسکوت مانده است اما مي‌تواند در دور بعدي رياست‌جمهوري پوتين بار ديگر به جريان بيفتد. در سناريوي دوم، پوتين مي‌تواند به دنگ ژيائوپينگ روسيه بدل شود. او مي‌تواند با تشخيص ناپايداربودن الگوي سياسي کنوني روسيه، زمينه ايجاد يک نظام سياسي جديد را فراهم آورد يا اينکه مانند بوريس يلتسين، پوتين نيز مي‌تواند براي خود يک جانشين تعيين کند. در سناريوي سوم، اين جانشين مي‌تواند فردي ليبرال چون مدودف باشد يا اينکه بر اساس يک سناريوي چهارم، يک فرد محافظه‌کار مانند ديميتري راگوزين، معاون نخست‌وزير را انتخاب کند که در‌حال‌حاضر بر صنايع دفاعي کشور نظارت دارد. در اين دو سناريوي آخر، چندان مهم نيست که اين جانشين، سياست‌مداري ليبرال باشد يا محافظه‌کار. آنچه اهميت دارد، عملکرد آن فرد بعد از حضور در قدرت است. نه مدودف و نه راگوزين نمي‌توانند نظام کنوني روسيه را به همين شکل حفظ کنند اما هر اصلاحي که آنها قصد انجام آن را داشته باشند، بدون ترديد منافع گروهي خاصي را تهديد کرده و باعث برهم‌خوردن توازن قدرت موجود مي‌شود. از اين گذشته، از ارتباط مدودف و راگوزين با «اف سي بي» اطلاع مشخصي در دست نيست و همين مسئله آينده مداخله اين نهاد در زندگي سياسي شهروندان روسي را در هاله‌ای از ابهام قرار مي‌دهد. درباره عملي‌شدن هيچ‌کدام از اين سناريوهاي احتمالي نمي‌توان به‌صورت دقيق اظهار نظر کرد اما همگي آنها، اين سؤال را به ذهن متبادر مي‌کنند که در سال 2024، آيا رهبر روسيه پوتين خواهد بود يا فردي ديگر؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.