|

رباعيات طنزآميز

مدتي است كه كتابي با عنوان «دلرباعي‌ها» با عنوان فرعي مجموعه‌اي از رباعيات طنزآميز از بهاء‌الدين خرمشاهي توسط نشر مرواريد منتشر شده است. خرمشاهي نويسنده و مترجم پركاري است و بخش مهمي از آثار تاكنون منتشرشده او مربوط به ادبيات كلاسيك فارسي و خاصه حافظ و سعدي است. طنز و طنزنويسي وجهي ديگر از فعاليت‌هاي خرمشاهي است و پيش‌تر آثاري از او كه با محوريت طنز نوشته‌ شده‌اند منتشر شده است. علاقه خرمشاهي به شعر و ادبيات كلاسيك فارسي و همچنين طنز، دو عنصري است كه در «دلرباعي‌ها» ديده مي‌شود. خود او در پيشگفتار اين مجموعه شعرش نوشته: «ابتدا كه سينه تا حدودي صاف است و دست‌كم دو موتور از چهار موتور نگارنده اين سطور روشن، مي‌توانم به يك بحث فرعي بپردازم. بحث فرعي اين است كه گويي قلمم سبك است كه تا در مصاحبه يا مباحثه‌اي مي‌گويم- و مثال‌ها واقعي است- كتابي در دست تأليف يا توليد دارم به نام رعدوبرق بي‌باران يا زبان پدري (به استعاره از دين و تقابل با زبان مادري ساخته‌ام) و يا بي‌ادبيات (طنزهاي جلف پرخواننده با چاپ مرغوب عالي‌تر از فتوكپي‌هاي برفك‌دار) و يا تا شقايق هست
(برگرفته از شعر سهراب سپهري) ناگهان مي‌بينم كه يك عده صاحب‌دل صاحب‌قلم در اتوبان رقابت لايي يا حتي مويي كشيده و هر چهار عنوان را به رسم هديه يا يادگار از اين قلم‌رنجه‌نويس پذيرفته‌اند. به قول معروف، اصرار كه بيشتر از اين نمي‌شود. چرا راه دوري برويم؟ همين قلم‌رنجه هم مدتي هاي‌جك (hijack) شد تا نيروي هوايي يك اسكادران را براي به زمين نشاندن، روي مثنوي هفتاد من كاغذ شودهاي بنده كه همين كاغذهاي آچار فرانسه است، مأمور كرد. لكاتبه: هريك به دو ماهي قلمم رنجه شود/ ضعفش بشود قوي، قوي‌پنجه شود/ از نور جبين سردبيران عزيز/ يابنده گنج در دل گنجه شود. چنان شد تا چنين شود و صاحبدلي از بنده بپرسد رطب‌خورده منع رطب چون كند؟ منظور ايشان اين است كه مگر خود تو- كه كوچه غلط مي‌دهي عنوان نمي‌ربايي؟- قورخيده مي‌گويم لطفا به وفق آيين دادرسي و فريادرسي تفهيم اتهام بفرماييد: 1. مگر زندگينامه‌خويش‌نوشت فرهنگي‌ات را كه عنوانش فرار از فلسفه است، از روي فرار از مدرسه شادروان زرين‌كوب كپ نزده‌اي؟ پاسخم اين است كه خير. 2. يا عنوان چند مجموعه مقاله‌ات را از روي دست و شعر سهراب ننوشته‌اي از اين قرار: در خاطره شط، فرصت سبز حيات، رستگاري نزديك، چشم‌‌ها را بايد شست و چندتا را با مصونيت از حافظ‌پژوهي خود از ديوان خواجه استراق سمع نكرده‌اي: از اين دو راهه منزل، با ده زبان خموش؟ مي‌گويم حق با شماست اما در همه موارد قبلي- و اگر عمري باشد بعدي- طبق قانون اخلاق، نام شاعر و منبع را ياد كرده‌ام...» خرمشاهي در اين كتاب با حفظ وزن رباعي در قالب دستكاري كرده يا يك داستان كوتاه را در چند رباعي پيوسته عرضه كرده است. اينك چند رباعي از اين مجموعه: «از كار دگر نه انتظاري دارم/ كارم شده زار و كارزاري دارم/ من پشت به كار كردم و زين شيوه/ ديدم كه عجيب پشت‌كاري دارم»، «صد حيف مريد بازي امروزه نكوست/ من مانده به حيرتم كه اين خوي چه خوست/ خوش گفت حكيمي چو شنيد اين سخنم:/ هر فرد مريدباز باشد بي‌دوست».


حيوانات در داستان‌هاي چوبك
«بر خاكستر ققنوس» با عنوان فرعي «نگاهي به حيوان‌دوستي در آثار صادق چوبك» كتابي است از محمدرضا رهبريان كه توسط نشر مرواريد منتشر شده است. در ميان داستان‌نويسان شاخص معاصر، صادق چوبك چهره‌اي خاص است و جهان داستاني‌ او نيز خاص و ويژه است. در بسياري از داستان‌هاي چوبك، حيوانات حضور دارند. در «عدل» اسب، در «انتري كه لوطيش مرده بود» ميمون، در «مردي در قفس» سگ ماده، در «بچه‌گربه‌اي كه چشمانش باز نشده بود» گربه، در «كفترباز» كفتر، در «اسائه ادب» كلاغ، در «قفس» مرغ و خروس و در «پاچه‌خيزك» موش حضور دارند. با توجه به اين ميزان حضور حيوانات در داستان‌هاي چوبك، نويسنده اين كتاب معتقد است كه چوبك نگاهي ويژه به جهان حيوانات داشته و همين نگاه او را «صاحب سبك و برجستگي در حيوان‌شناسي» كرده است. نويسنده در بخشي از پيشگفتارش نوشته: «پژوهش اين كار، ناشي از پي‌جويي‌هاي چندساله من درباره چوبك است. نويسنده‌اي كه مدام ذهن مرا به دنبال خود مي‌كشانده. دنبال‌كردن اين جستار از آنجا بود كه وقتي نقدهاي مكتوب را مطالعه مي‌كردم، دريافتم كه تاكنون هيچ منتقدي به مقوله حيوان‌دوستي در آثار چوبك نپرداخته، جز اشاره يكي دو نفر كه آن هم فراتر از چند سطر نبوده است. به‌نظر مي‌رسيد كه اين جنبه از كار چوبك در سايه مانده بود و همين ناديدگي مرا بر آن داشت تا در دامنه اين سوژه گام بردارم. از اين‌رو، كوشش كردم با مطالعه چندباره آثار چوبك، زمينه‌ها و ريشه‌هاي حيوان‌دوستي آثار او را دريابم.» به جز موضوع اصلي كتاب، سال‌شمار كامل چوبك، كتاب‌شناسي و مقاله‌شناسي درباره چوبك و همچنين گزينشي از داستان‌هاي او با محوريت حيوانات نيز در اين كتاب به ‌چاپ رسيده‌اند. در بخشي از كتاب كه نگاهي به حضور حيوانات در آثار ادبي است مي‌خوانيم: «داستان‌هاي حيوانات پيش از هر چيز در پيوند و ارتباط انسان با حيوانات پديد آمده است. بسياري از داستان‌هايي كه حيوانات در آن نقش داشته‌اند، در قلمرو ادبيات شفاهي بوده كه سينه‌به‌سينه چرخيده است. زمان پيدايش داستان‌هاي حيوانات، نامعلوم و به تعبير جمال‌زاده: در تاريكي شب يلداي تاريخ در پس پرده است. اما مي‌توان سرآغاز بسياري از داستان‌هاي حيوانات را در دوران اساطيري ملل جست‌وجو كرد كه شكل ابتدايي خود را در قالب اساطير نشان داده است. نقش‌آفريني حيوانات در آثار عصر اساطيري به گونه‌اي است كه برخي از حيوانات ياري‌كننده خدايان و قهرمانان انساني‌اند و تيره‌اي ديگر، دشمن و مزاحم قهرمانان محبوب اساطيري. حيوانات در اساطير و اديان گاه مبارك و مقدس و گاه شوم گجسته دانسته‌ شده‌اند. مثل مار كه در اعتقاد اديان يهود و نصارا و مسلمان، شريك شيطان شمرده شده است.»

مدتي است كه كتابي با عنوان «دلرباعي‌ها» با عنوان فرعي مجموعه‌اي از رباعيات طنزآميز از بهاء‌الدين خرمشاهي توسط نشر مرواريد منتشر شده است. خرمشاهي نويسنده و مترجم پركاري است و بخش مهمي از آثار تاكنون منتشرشده او مربوط به ادبيات كلاسيك فارسي و خاصه حافظ و سعدي است. طنز و طنزنويسي وجهي ديگر از فعاليت‌هاي خرمشاهي است و پيش‌تر آثاري از او كه با محوريت طنز نوشته‌ شده‌اند منتشر شده است. علاقه خرمشاهي به شعر و ادبيات كلاسيك فارسي و همچنين طنز، دو عنصري است كه در «دلرباعي‌ها» ديده مي‌شود. خود او در پيشگفتار اين مجموعه شعرش نوشته: «ابتدا كه سينه تا حدودي صاف است و دست‌كم دو موتور از چهار موتور نگارنده اين سطور روشن، مي‌توانم به يك بحث فرعي بپردازم. بحث فرعي اين است كه گويي قلمم سبك است كه تا در مصاحبه يا مباحثه‌اي مي‌گويم- و مثال‌ها واقعي است- كتابي در دست تأليف يا توليد دارم به نام رعدوبرق بي‌باران يا زبان پدري (به استعاره از دين و تقابل با زبان مادري ساخته‌ام) و يا بي‌ادبيات (طنزهاي جلف پرخواننده با چاپ مرغوب عالي‌تر از فتوكپي‌هاي برفك‌دار) و يا تا شقايق هست
(برگرفته از شعر سهراب سپهري) ناگهان مي‌بينم كه يك عده صاحب‌دل صاحب‌قلم در اتوبان رقابت لايي يا حتي مويي كشيده و هر چهار عنوان را به رسم هديه يا يادگار از اين قلم‌رنجه‌نويس پذيرفته‌اند. به قول معروف، اصرار كه بيشتر از اين نمي‌شود. چرا راه دوري برويم؟ همين قلم‌رنجه هم مدتي هاي‌جك (hijack) شد تا نيروي هوايي يك اسكادران را براي به زمين نشاندن، روي مثنوي هفتاد من كاغذ شودهاي بنده كه همين كاغذهاي آچار فرانسه است، مأمور كرد. لكاتبه: هريك به دو ماهي قلمم رنجه شود/ ضعفش بشود قوي، قوي‌پنجه شود/ از نور جبين سردبيران عزيز/ يابنده گنج در دل گنجه شود. چنان شد تا چنين شود و صاحبدلي از بنده بپرسد رطب‌خورده منع رطب چون كند؟ منظور ايشان اين است كه مگر خود تو- كه كوچه غلط مي‌دهي عنوان نمي‌ربايي؟- قورخيده مي‌گويم لطفا به وفق آيين دادرسي و فريادرسي تفهيم اتهام بفرماييد: 1. مگر زندگينامه‌خويش‌نوشت فرهنگي‌ات را كه عنوانش فرار از فلسفه است، از روي فرار از مدرسه شادروان زرين‌كوب كپ نزده‌اي؟ پاسخم اين است كه خير. 2. يا عنوان چند مجموعه مقاله‌ات را از روي دست و شعر سهراب ننوشته‌اي از اين قرار: در خاطره شط، فرصت سبز حيات، رستگاري نزديك، چشم‌‌ها را بايد شست و چندتا را با مصونيت از حافظ‌پژوهي خود از ديوان خواجه استراق سمع نكرده‌اي: از اين دو راهه منزل، با ده زبان خموش؟ مي‌گويم حق با شماست اما در همه موارد قبلي- و اگر عمري باشد بعدي- طبق قانون اخلاق، نام شاعر و منبع را ياد كرده‌ام...» خرمشاهي در اين كتاب با حفظ وزن رباعي در قالب دستكاري كرده يا يك داستان كوتاه را در چند رباعي پيوسته عرضه كرده است. اينك چند رباعي از اين مجموعه: «از كار دگر نه انتظاري دارم/ كارم شده زار و كارزاري دارم/ من پشت به كار كردم و زين شيوه/ ديدم كه عجيب پشت‌كاري دارم»، «صد حيف مريد بازي امروزه نكوست/ من مانده به حيرتم كه اين خوي چه خوست/ خوش گفت حكيمي چو شنيد اين سخنم:/ هر فرد مريدباز باشد بي‌دوست».


حيوانات در داستان‌هاي چوبك
«بر خاكستر ققنوس» با عنوان فرعي «نگاهي به حيوان‌دوستي در آثار صادق چوبك» كتابي است از محمدرضا رهبريان كه توسط نشر مرواريد منتشر شده است. در ميان داستان‌نويسان شاخص معاصر، صادق چوبك چهره‌اي خاص است و جهان داستاني‌ او نيز خاص و ويژه است. در بسياري از داستان‌هاي چوبك، حيوانات حضور دارند. در «عدل» اسب، در «انتري كه لوطيش مرده بود» ميمون، در «مردي در قفس» سگ ماده، در «بچه‌گربه‌اي كه چشمانش باز نشده بود» گربه، در «كفترباز» كفتر، در «اسائه ادب» كلاغ، در «قفس» مرغ و خروس و در «پاچه‌خيزك» موش حضور دارند. با توجه به اين ميزان حضور حيوانات در داستان‌هاي چوبك، نويسنده اين كتاب معتقد است كه چوبك نگاهي ويژه به جهان حيوانات داشته و همين نگاه او را «صاحب سبك و برجستگي در حيوان‌شناسي» كرده است. نويسنده در بخشي از پيشگفتارش نوشته: «پژوهش اين كار، ناشي از پي‌جويي‌هاي چندساله من درباره چوبك است. نويسنده‌اي كه مدام ذهن مرا به دنبال خود مي‌كشانده. دنبال‌كردن اين جستار از آنجا بود كه وقتي نقدهاي مكتوب را مطالعه مي‌كردم، دريافتم كه تاكنون هيچ منتقدي به مقوله حيوان‌دوستي در آثار چوبك نپرداخته، جز اشاره يكي دو نفر كه آن هم فراتر از چند سطر نبوده است. به‌نظر مي‌رسيد كه اين جنبه از كار چوبك در سايه مانده بود و همين ناديدگي مرا بر آن داشت تا در دامنه اين سوژه گام بردارم. از اين‌رو، كوشش كردم با مطالعه چندباره آثار چوبك، زمينه‌ها و ريشه‌هاي حيوان‌دوستي آثار او را دريابم.» به جز موضوع اصلي كتاب، سال‌شمار كامل چوبك، كتاب‌شناسي و مقاله‌شناسي درباره چوبك و همچنين گزينشي از داستان‌هاي او با محوريت حيوانات نيز در اين كتاب به ‌چاپ رسيده‌اند. در بخشي از كتاب كه نگاهي به حضور حيوانات در آثار ادبي است مي‌خوانيم: «داستان‌هاي حيوانات پيش از هر چيز در پيوند و ارتباط انسان با حيوانات پديد آمده است. بسياري از داستان‌هايي كه حيوانات در آن نقش داشته‌اند، در قلمرو ادبيات شفاهي بوده كه سينه‌به‌سينه چرخيده است. زمان پيدايش داستان‌هاي حيوانات، نامعلوم و به تعبير جمال‌زاده: در تاريكي شب يلداي تاريخ در پس پرده است. اما مي‌توان سرآغاز بسياري از داستان‌هاي حيوانات را در دوران اساطيري ملل جست‌وجو كرد كه شكل ابتدايي خود را در قالب اساطير نشان داده است. نقش‌آفريني حيوانات در آثار عصر اساطيري به گونه‌اي است كه برخي از حيوانات ياري‌كننده خدايان و قهرمانان انساني‌اند و تيره‌اي ديگر، دشمن و مزاحم قهرمانان محبوب اساطيري. حيوانات در اساطير و اديان گاه مبارك و مقدس و گاه شوم گجسته دانسته‌ شده‌اند. مثل مار كه در اعتقاد اديان يهود و نصارا و مسلمان، شريك شيطان شمرده شده است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.