سقف روی کاغذ مستأجر در خلأ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

محمدکریم آسایش-کنشگر و پژوهشگر شهری: تقاطع روز جهانی مستأجران با روز جهانی اسکان بشر و روز جهانی معماری در امسال، یک هم‌زمانی تقویمی ساده نیست. اتحادیه بین‌المللی مستأجران شعار امسال را «مسکن مقرون‌به‌صرفه، پایدار و امن برای جوانان» اعلام کرده است. سازمان ملل «مسکن مناسب برای همه» را برگزیده و اتحادیه بین‌المللی معماران از «مسکن حق انسان است. بسازیدش» سخن می‌گوید. هر سه شعار از یک شکاف واحد خبر می‌دهند: شکاف میان حق اعلام‌شده و واقعیت زیسته. در ایران، این شکاف نام مشخصی دارد: اجراناپذیربودن سیاست‌های حمایتی در غیاب نهاد مستأجران. مصوبه سران قوا در خرداد ۱۴۰۵ سقف افزایش اجاره‌بها را ۲۵ درصد تعیین و تمدید خودکار قراردادها را پیش‌بینی کرد. اما گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد مالکان در محله‌های مختلف تهران نرخ‌هایی بسیار بالاتر و ۷۰ تا ۱۰۰درصدی را تحمیل کرده‌اند؛ نه نظارت مؤثری در کار است و نه ضمانت اجرایی بازدارنده. ریشه این ناکارآمدی در جای دیگری است: مصوبه‌ای که هیچ نهاد مردمیِ ذی‌نفعی برای پایش و مطالبه آن وجود ندارد، ناگزیر روی کاغذ می‌ماند. طرح «آشیان» به عنوان برنامه مسکن استیجاری دولت، در استان تهران هزار 500 واحد را هدف گرفته است، عمدتا در مناطق ۱۵ و ۱۸. این رقم در برابر نیاز میلیون‌ها خانوار مستأجر در استان تهران، از یک درصد فراتر نمی‌رود. نکته مهم‌تر اینکه این طرح زوج‌های جوان با سابقه ازدواج زیر پنج سال را هدف گرفته در حالی که بحران اجاره‌نشینی در ایران محدود به جوانان نیست؛ سه دهک اول و بخشی از دهک چهارم درآمدی، حتی با وام نیز قادر به تأمین مسکن نیستند. طرحی که فقط یک گروه سنی را می‌بیند، ساختار بحران را نادیده می‌گیرد. اما در همین خلأ، شکل تازه‌ای از کنشگری در حال شکل‌گیری است که با تجربه‌های پیشین متفاوت است. کارزار «حمایت از حقوق مستأجران» که از خرداد ۱۴۰۵ آغاز شد، بیش از چهار هزار امضا جمع‌آوری کرده است. در مجموع هم در سایت کارزار، 65 کارزار مرتبط با اجاره ثبت شده است و البته می‌دانیم «کارزار» تنها مرجع طرح مطالبه و عریضه مجازی نیست و برای مثال به «فارس من» هم می‌توان اشاره کرد که در آن هم کمپین‌های متعددی درباره اجاره مطرح شده است. این کارزار شش مطالبه مشخص را مطرح می‌کند: تمدید خودکار قرارداد و ممانعت از تخلیه اجباری، قطع پیوند اجاره‌بها از قیمت‌های سرمایه‌ای، الزام به تعیین فرمول شفاف افزایش اجاره در ابتدای رابطه استیجاری، ایجاد سازوکار حفظ ارزش ودیعه مستأجران و شراکت اجاره‌نشینان در حفظ ارزش ودیعه، حذف تعارض منافع بنگاه‌های معاملات املاک به واسطه تأثیر کمیسیون در مبلغ اجاره و حمایت از مستأجران در شرایط سخت. مطالبه‌گری در فضای مجازی حول موضوع مسکن فقط محدود به کمپین‌نویسی نبوده است. 

برای مثال در سال 1399 با هشتگ «کابوس مسکن»، یک جریان از توییت‌ها حول روایت از وضعیت اجاره‌نشینی و بیان نارضایتی نسبت به بازار اجاره شکل گرفت. این ابزارهای دیجیتال، شکل جدیدی از «مستأجران موقتا هم‌پیوند» را ممکن کرده‌اند: افرادی که بدون عضویت در یک تشکل رسمی، از طریق پلتفرم‌های جمعی امضا، فشار افکار عمومی را بر نهادهای نظارتی افزایش می‌دهند. این شکل از کنش، جایگزین اتحادیه مستأجران نیست، اما پیش‌درآمدی برای آن است. همان‌طورکه کارل مارکس در دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴ نوشت، «آنچه به عنوان ابزار ظاهر شده بود، خود به یک هدف تبدیل می‌شود»، ارتباطات دیجیتال که ابتدا فقط برای تبادل اطلاعات شکل گرفته، می‌تواند به بستری برای همبستگی پایدار بدل شود و «کارزار» را به «تشکل» ارتقا دهد. این روند از همبستگی، اکنون در حال ثمردادن است. برای نخستین بار در ایران پس از 40 سال از تعیین روز جهانی مستأجران در سال 1986 توسط اتحادیه بین‌المللی مستأجران، این روز در قالب نشست رویداد کارزارهای ویژه مستأجران گرامی داشته می‌شود. امسال شاهد انتشار کتابی بودیم که تنها مرجع مطالعاتی حوزه اجاره‌نشینی در ایران است: «ولی خانه من نیست: مردم‌نگاری زیست فرهنگ اجاره‌نشینی در شهر تهران» اثر هانیه بنی‌هاشمی.