نجات کوسهماهیان خلیج فارس الگوی موفق جزیره قشم
اکوسیستمهای دریایی خلیج فارس و دریای عمان، زیستگاه گونههای ارزشمندی هستند که نقش بیبدیلی در حفظ تعادل اکولوژیک و سلامت دریا ایفا میکنند. با این حال، کوسهماهیان، سپرماهیان و گیتارماهیان خلیج فارس و دریای عمان زیر سایه سنگین انقراض قرار گرفتهاند. طی سالهای گذشته تلاشهای ساختارمند و چشمگیری از دل جوامع محلی برای نجات این گونهها آغاز شده که نهتنها توجه مراجع بینالمللی را به خود جلب کرده، بلکه توانسته است مسیر سیاستگذاریهای کلان ملی را نیز تغییر دهد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
صدیق نصیری*. فهیرا مشایخی**: اکوسیستمهای دریایی خلیج فارس و دریای عمان، زیستگاه گونههای ارزشمندی هستند که نقش بیبدیلی در حفظ تعادل اکولوژیک و سلامت دریا ایفا میکنند. با این حال، کوسهماهیان، سپرماهیان و گیتارماهیان خلیج فارس و دریای عمان زیر سایه سنگین انقراض قرار گرفتهاند. طی سالهای گذشته تلاشهای ساختارمند و چشمگیری از دل جوامع محلی برای نجات این گونهها آغاز شده که نهتنها توجه مراجع بینالمللی را به خود جلب کرده، بلکه توانسته است مسیر سیاستگذاریهای کلان ملی را نیز تغییر دهد.
وضعیت بحرانی کوسهها در ایران
بر اساس گزارشهای اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، حدود 40 درصد گونههای کوسهماهیان در معرض خطر انقراض قرار دارند. همچنین بر اساس دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، متأسفانه ایران پس از هند و پاکستان، بالاترین میزان صید کوسهماهیان در اقیانوس هند را به خود اختصاص داده و در میان کشورهای با بیشترین میزان صید در جهان قرار دارد. در این میان اهمیت استراتژیک زیستگاههای اطراف قشم را نباید نادیده بگیریم. در آبهای پیرامون جزیره قشم و شمال تنگه هرمز، بیش از ۳۰ گونه کوسهماهی و سپرماهی در معرض خطر انقراض یا آسیبپذیر شناسایی شدهاند که به دلیل فشار بالای صید، با کاهش شدید جمعیت روبهرو هستند. بررسیهای دقیق میدانی ما نشان میدهد حفاظت از زیستگاههای حیاتی مانند «صیدگاه تنب» که زایشگاه و منطقه اصلی تغذیه و رشد کوسهماهیان است و همچنین مناطق مهم مرجانی نظیر «گودال عجایب» و «گشر اسپرینگی» برای بقای این گونهها در خلیج فارس ضرورت مطلق دارد. ما ایجاد مناطق قرق بومی دریایی (Marine ICCA) در این محدودههای حساس بر اساس دانش عرفی صیادان، ترویج صیادی مسئولانه، توسعه معیشتهای جایگزین، آموزش مستمر جوامع محلی، صیادان و آیندهسازان این مرزوبوم یعنی کودکان و بالطبع مشارکت سازمانهای حفاظت محیط زیست و شیلات ایران را از مهمترین راهکارهای نجات این گونهها میدانیم.
از مشارکت محلی در کانونهای صیادی تا بازتاب جهانی
در چنین وضعیت بحرانی زیستگاه و کوسهماهیان است که مشارکت جوامع بومی در پایش زیستگاهها بیش از پیش اهمیت پیدا میکند. در این راستا استقرار نظام مدیریت مشارکتی و تعیین محدودههای قرق بومی (Marine ICCA) با تکیه بر دانش عرفی صیادان در زیستگاههای مهم غرب و جنوب جزیره بهویژه در کانونهای اصلی حضور این آبزیان پیرامون بنادر باسعیدو، سوزا و قشم، موفقترین الگوی حفاظتی مؤسسه کولیکر خلیج فارس بوده است. این مشارکت محلی به کاهش محسوس صید هدف و صید ضمنی گونههای در معرض تهدید منجر شده است. فعالیتها و سوابق چشمگیر مؤسسه کولیکر خلیج فارس در عرصه بینالمللی نیز بازتاب گستردهای داشته است؛ بهطوریکه گزارش اقدامات و دستاوردهای پروژه اجراشده این مؤسسه با حمایت دفتر برنامه کمکهای کوچک تسهیلات محیط زیست جهانی برنامه توسعه عمران ملل متحد در ایران GEF SGP UNDP به عنوان یک الگوی موفق در کتابچه منتشرشده در کنوانسیون تنوع زیستی سازمان ملل متحد (CBD COP16) آورده شده است. همکاری نزدیک و ساختارمند مؤسسه کولیکر خلیج فارس با دکتر ریما ژابادو (Dr. Rima W. Jabado)، نایبرئیس گروه تخصصی کوسهماهیان IUCN، در قالب پروژه بینالمللی «الاسمو پراجکت» نیز منجر به ارتقای کیفیت مطالعات در این زیستگاههای حیاتی و تأیید دادههای علمی-بومی در مراجع معتبر جهانی شده است. این دستاوردها با حمایت همهجانبه GEF SGP UNDP و پشتیبانیهای مداوم سازمان منطقه آزاد قشم محقق شده است. موفقیت این الگو که در ابتدا در مقیاس کوچک و محدود به زیستگاههای حساس جزیره قشم و استان هرمزگان اجرا شده بود، اکنون به موتور محرک سیاستگذاریهای کلان کشور تبدیل شده است. گواه بارز این دستاورد، اطلاعیه و خبر اخیر سازمان حفاظت محیط زیست مبنی بر «برخورد قانونی محیط زیست با صید کوسهماهیان و سفرهماهیان خلیج فارس» است. این ورود جدی و رویکرد قاطعانه سازمان حفاظت محیط زیست برای اعمال قانون در سطح ملی، نویدبخش اثربخشی دستاوردها و اجرای موفقیتآمیز پروژههای تحت حمایت برنامه کمکهای کوچک (GEF SGP UNDP) است. در واقع، الگوی حفاظت مشارکتی که در مقیاس خرد (جزیره قشم و استان هرمزگان) با آموزش صیادان، تعیین مناطق حساس و پایشهای بومی پیادهسازی شد، توانست کارآمدی خود را ثابت کند و اکنون به عنوان یک نقشه راه عملی در سیاستگذاریهای کلان سازمان حفاظت محیط زیست مورد توجه قرار گرفته است. در همین راستا، مؤسسه کولیکر خلیج فارس ضمن استقبال از این اقدام ارزشمند سازمان حفاظت محیط زیست، ابراز امیدواری میکند این دستاورد نقطه عطفی برای جلب حمایتهای همهجانبه و توجه بیشتر سازمان حفاظت محیط زیست باشد. این مؤسسه امیدوار است با همراهی و پشتیبانی مستمر این سازمان در نهادینهکردن حفاظت مشارکتی، مسیر نجات این «فسیلهای زنده» و پاسداشت محیط زیست دریایی در تمامی پهنههای آبی جنوب کشور هموارتر شود تا این الگوی منطقهای با قدرت و انسجام بیشتری در مقیاس ملی توسعه و تداوم یابد.
*کارشناس شیلات و امور آبزیان سازمان منطقه آزاد قشم
**مدیرعامل مؤسسه کولیکر خلیج فارس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
