تله آنتروپی و بینظمی اجتماعی
رابطه میان آنتروپی و بینظمی اجتماعی در چارچوب نظم دسترسی محدود، رابطهای مستقیم و انباشتی است. هرچه سامانه بر بستهبودن خود پای بفشارد، آنتروپی نهادی با سرعتی بیشتر انباشته میشود. این آنتروپی، برخلاف تصور رایج، خود را نه در هرجومرج آشکار، بلکه در شکلهایی بهظاهر «منظم» اما ذاتا شکننده نشان میدهد؛
به گزارش گروه رسانهای شرق،
محسن راجی اسدآبادی -پژوهشگر اقتصاد بخش عمومی: رابطه میان آنتروپی و بینظمی اجتماعی در چارچوب نظم دسترسی محدود، رابطهای مستقیم و انباشتی است. هرچه سامانه بر بستهبودن خود پای بفشارد، آنتروپی نهادی با سرعتی بیشتر انباشته میشود. این آنتروپی، برخلاف تصور رایج، خود را نه در هرجومرج آشکار، بلکه در شکلهایی بهظاهر «منظم» اما ذاتا شکننده نشان میدهد؛ فسادی که به هنجار بدل شده، نابرابری عمیق که دیگر اعتراضی برنمیانگیزد و قوانینی که برای همگان یکسان نمیشود. نمودهای عینی افزایش آنتروپی در سامانهای بسته، بینظمی پنهانی که در لفافه نظم ظاهری پیچیده شده است و عملا این جوامع را در تلهای گرفتار میکند که خروج از آن بدون بازتعریف بنیادین مرزها ممکن نیست.
براساس گزارش شفافیت بینالملل در سال ۲۰۲۳، میانگین امتیاز کشورهای توسعهیافته در شاخص ادراک فساد ۶۷ از 100 است، درحالیکه این میانگین برای کشورهای در حال توسعه ۳۵ از ۱۰۰ برآورد میشود. شکاف ۳۲واحدی میان دو گروه، در دو دهه اخیر نهتنها کاهش نیافته، بلکه پنج واحد افزایش یافته است. شماری از کشورهای در حال توسعه در پایینترین ردههای این رتبهبندی، امتیازی میان ۲۰ تا ۲۵ کسب میکنند که بیانگر تمرکز شدید آنتروپی اطلاعاتی و نهادی در این سامانههاست. اما آنچه از خود امتیاز هشداردهندهتر است، فقدان دادههای شفاف و قابل اتکا برای دستهای از این کشورهاست. شفافیت بینالملل تصریح میکند که برای برخی از آنها به دلیل «فقدان اطلاعات معتبر»، امکان محاسبه امتیاز مستقل وجود ندارد و ارزیابیها عمدتا به پیمایشهای خارجی متکی است. این پدیده، نشانهای از «بستهبودن مرزهای اطلاعاتی» سامانه است؛ وضعیتی که در آن ماده (دادههای شفاف) و انرژی (ارزیابی مستقل) نمیتواند بهدرستی جریان یابد و آنتروپی ناشی از این انسداد، در قالب افزایش فاصله میان «ادراک جهانی» و «واقعیت داخلی» تبلور مییابد.
شاخص نابرابری درآمدی نیز تصویر دیگری از همین آنتروپی فزاینده است. میانگین ضریب جینی در کشورهای توسعهیافته در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ حدود 31.5 بوده است، درحالیکه این رقم برای کشورهای در حال توسعه 44.3 گزارش شده است. شکاف 12.8واحدی میان دو گروه در سه دهه گذشته ۳۰ درصد افزایش یافته و بهویژه در کشورهای صادرکننده منابع طبیعی، ضریب جینی رشد سریعتری داشته است. کشورهای در حال توسعهای که در دهه ۱۹۹۰ ضریب جینی زیر ۳۸ داشتند، امروز اغلب بالای ۴۲ قرار گرفتهاند. این افزایش نابرابری، نه یک نوسان آماری، بلکه نتیجه انباشت «آنتروپی توزیعی» در سامانههایی است که سازوکارهای غیرشخصی بازتوزیع در آنها تضعیف شده است. نورث و همکاران بهصراحت هشدار میدهند که در دولت طبیعی، «گروههای قدرتمند که با نبود قطعیت و وضعیتهای جدید مواجه هستند، بهطور طبیعی به تثبیت امتیازات تمایل دارند و نه گسترش آنها، تا نخبگان بیشتری را در بر گیرند». این گرایش به تثبیت، معنای ترمودینامیکی روشنی دارد: سامانه برای بقای خود، به جای گشودن مرزها، بر انسداد و تمرکز انرژی (رانت) اصرار میورزد و این اصرار، آنتروپی را در لفافه نظم، افزایش میدهد.
اما راه گریز از این تله چیست؟
پاسخ نورث در سه «شرط پلکانی» یا «شرایط آستانه» صورتبندی شده است که پیشنیاز گذار از نظم دسترسی محدود به نظم دسترسی بازند: نخست، حاکمیت قانون برای نخبگان؛ دوم، پیدایش سازمانهای (عمومی و خصوصی) با عمری فراتر از زندگی اعضای خود؛ و سوم، کنترل یکپارچه بر نیروها. این سه شرط، دقیقا معادل «گشودن تدریجی مرزهای سامانه بسته» در استعاره ترمودینامیکی هستند. آنچه در این شرایط آستانه حیاتی است، تأکید بر تدریج و تقدم ترتیبی است. نورث نمیگوید که حاکمیت قانون برای همگان باید یکباره برقرار شود، او میگوید نخبگان باید پیش از دیگران، قانون را بر خود حاکم ببینند. نمیگوید همه سازمانها باید فورا مستقل شوند، بلکه میگوید باید سازمانهایی پدید آیند که حیاتشان به افراد وابسته نباشد. این «تقدم ترتیبی» دقیقا به همان دلیل فیزیکی اجتنابناپذیر است که کاهش آنتروپی در سامانه بسته، نیازمند تزریق پیوسته و نه انفجاری انرژی نهادی است.
مطالعات تطبیقی کشورهای موفق در گذار، ابعاد کمی این فرایند را آشکار کرده است. پژوهشهای مبتنی بر پایگاه داده «نظمهای اجتماعی» که ۱۴۷ کشور را در بازه ۱۹۵۰-۲۰۲۰ کدگذاری کردهاند، نشان میدهد از مجموع کشورهای در حال توسعه، حدود ۱۷ درصد توانستهاند به معیارهای نظم دسترسی باز نزدیک شوند و متوسط زمان گذار برای موفقترین نمونهها ۵۵ سال بوده است.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
