پیمان سیاسی غرب با بهرهگیری از دانش
گوشههایی نادیده از ژئوپلیتیک پنهان «جیمز وب» و دیگر پروژههای فضایی
روز دوشنبه ۲۴ ژانویه ناسا تأیید کرد تقریبا یک ماه پس از پرتاب نخستین، تلسکوپ فضایی جیمز وب به مدار نهایی خود در یک و نیم میلیون کیلومتری زمین رسیده است و از آنجا میتواند نخستین کهکشانهای کیهان را رصد کند
احسان دستغیب:روز دوشنبه ۲۴ ژانویه ناسا تأیید کرد تقریبا یک ماه پس از پرتاب نخستین، تلسکوپ فضایی جیمز وب به مدار نهایی خود در یک و نیم میلیون کیلومتری زمین رسیده است و از آنجا میتواند نخستین کهکشانهای کیهان را رصد کند. بنا بر پیشبینیها و تحلیلها، جانشین هابل به پیشرفتهای چشمگیری در مطالعه گیتی منجر خواهد شد؛ تلسکوپی که در واقع نام یک متعصب مککارتیست را یدک میکشد. این پروژه آمریکایی-اروپایی بالاخره پس از 30 سال تلاش ضمن درگیربودن با مشکلات فنی، سیاسی و مالی، نهایتا به سرانجام رسید و به این ترتیب پرتاب و در مدار قرارگرفتن آن برای دستاندرکارانش جشنی بزرگ است؛ حتی اگر تا دریافت نخستین تصاویر که ارسال میکند، شش ماه زمان لازم باشد. پروژهای که حتی متخاصمترین جمهوریخواهان نسبت به بودجه عمومی، جرئت نداشتند در قبالش قد علم کنند. و اگر از نظر برخی از گروههای حقوقبشری و عدالتمحوری شکایتی مستحق ماندن است، بیشتر به این نام جیمز وب، مخفف تلسکوپ فضایی بازمیگردد. «جیمز وب» یکی از مدیران ناسا از سال ۱۹۶۱ و قبل از آن در دوران مککارتی، از دولتمردان دوران «ترس سرخ» بود؛ دورانی که ترس، انشقاق و چنددستگی در جامعه آمریکا حکمفرما شده، اما در نهایت بخش پویا و توسعهمدار آن کشور همچون دفعات فراوان دیگر مانع انسداد درازمدت سیاسی شد و مسیر توسعه را پیوسته با شتاب پیش برد. بااینحال، «جیمز وب» مردی که ناسا را در دوران حیاتی آپولو هدایت کرد، هیچ پیشینهای در علم یا مهندسی نداشت، اما ناسا در دوران او به یکی از هیجانانگیزترین وظایف تاریخی خود در یک جدول زمانی بلندپروازانه و در یک محیط سیاسی متلاطم دست یافت. دقیقا به این دلیل که «وب» بهعنوان یک استراتژیست و نه دانشمند، بسیار موفق عمل کرد. «وب» نهتنها برای هر بخش از برنامههای استراتژیک، مثلثی از راهبردها را تدوین کرد، بلکه درک پویایی از نحوه ارتباط حوزههای سیاسی و فنی را در ناسا متجلی ساخت که پروژه فرود روی ماه میتواند در آن چارچوب بررسی شود. فراتر از فرود در ماه بهعنوان مقصد نهایی در یک مفهوم سیاسی، «وب» راهبردهای خود را برای ناسا بهعنوان هدفی در جهت یک برنامه استراتژیک بزرگتر نشان داد؛ طرحی که از منظر وی میتواند اهداف پربار سیاسی و اجتماعی در روی زمین به بار بیاورد. این نشان میدهد آنچه در مقاطعی از تاریخ کهن مهمتر است، درایت و فرهنگ تدبیر بر محوریت اندیشه است. چهبسا جوامعی که از عقبه تاریخی با قدمت و کهنی برخوردار هستند، اما از این ابزار مهم تجربی در جهت نظاممندی و ساماندهی مسیر توسعه پایدار برای نائلشدن به مختصات یک کشور قدرتمند بهره نبردهاند و چهبسا کشورهای جوان و تازهتأسیسشدهای که با همان عقبه تاریخی مختصر خود به درک و تجربه گرانبهایی دست یافتهاند، فرهنگ تدبیر، توسعه و سازماندهی را بر تن جامعه خود پوشاندهاند. «جیمز وب» معتقد بود: «جامعه ما به نقطهای رسیده است که پیشرفت و حتی بقای آن بهطور فزایندهای به توانایی ما در سازماندهی پیچیده و انجام کارهای غیرعادی بستگی دارد. ما نمیتوانیم این کارها را انجام دهیم مگر از طریق تجمیع منابع و قدرت... جامعه ما شدیدا به راهی نیاز دارد -راهی سازمانیافته و ثابتشده- برای تعیین و قضاوت روشهایی که میتوان از طریق آن چنین تجمیعهایی از قدرت را اعمال کرد». آمریکا که در خلال انتخابات سال ۲۰۲۰ نیز بار دیگر کشوری چنددسته شده بود، از بهپیشبردن پروژه پرشکوه مصمم به نام «جیمز وب» بازنایستاد. اتحادیه اروپا بهعنوان یکی از شرکای آمریکا در این پروژه، بر سر بحرانها و اختلاف دیدگاههای برجستهترشده در دوران ریاستجمهوری «دونالد ترامپ» از حرکت در مسیر نهاییکردن این طرح عقبنشینی نکرد. امروزه دانشمندان هر دو طرف از نتیجه و اکتشافات نوین درباره این پروژه بزرگ بهرهمند خواهند شد. هرچند برآوردهای نخستین، به نتیجه رسیدن این پروژه بزرگ را بسیار زودتر از این موعد پیشبینی کرده بودند و درحالیکه شیوع بیماری کرونا نیز در یکی، دو سال گذشته زنجیرههای تأمین را در سراسر جهان به هم ریخته است، هیچ قفلی در نهایت نتوانست مسیر تلسکوپ را به سمت کیهان دچار خلل کند. قطعات در چندین کشور ساخته شدند، سپس در ایالات متحده مورد آزمایش قرار گرفت و نهایتا در روز کریسمس از سکوی پرتاب در گویانِ فرانسه در شمال شرقی آمریکای جنوبی پرتاب شد. به این ترتیب از جهاتی، تلسکوپ فضایی جیمز وب داستانی را روایت میکند که این روزها بهندرت شنیده میشود؛ روایت ملتهایی که برای جاهطلبی و هدفی مشترک در چارچوب پروژهای عظیم گرد هم آمدهاند؛ پروژهای که برای جستوجو و کشف سیارات سکونتپذیر و کندوکاو در ستارهها و کهکشانهای کمترشناختهشده به فضا پرتاب شده است و این درست در زمانی که کشورها بر سر ابرچالشهایی همچون تغییرات اقلیمی، مهاجرت و بیماری کشندهای که جان میلیونها نفر را گرفته، با هم اختلافات چشمگیری دارند. این امر بیانگر این نکته است که همکاری بینالمللی در مورد اهداف کلان، هنوز امکانپذیر است و علم و عطش اکتشاف در عین اینکه رقابتهای سیاسی و جاسوسی را از منظری در دوران متأخر گسترش داده، اما همچنان مسیری است که میتواند وضعیتهای بغرنج و پیچیدهای را که بر این عالم حاکم است، آرامتر کند و از اینرو حوزه فضا جایگاهی است که تلاقی ملتها را امکانپذیر کرده و عرصه را برای همکاریهای پربار بینالمللی فراهم آورده است. در کنار این موضوع نباید فراموش کرد که از منظری دیگر، این تلاشی برای نیل به قدرت سیاسی برتر در سطح بینالملل نیز هست؛ پروژههای بزرگی که ازجمله اصلیترین اهرمها و انگیزههای ابرقدرتها و قدرتهای بزرگ برای سرمایهگذاری روی پروژههای علمی است. همانطور که یکی از اصلیترین علل شکلگیری ناسا عملا به واسطه رقابت نظامی، سیاسی و بنابراین علمی در راستای توسعه دایره قدرت بود که بین آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی در خلال جنگ سرد شکل گرفت. ذکر این نکته از اینرو حائز اهمیت است که ورود تمامعیار ایالات متحده به حوزه فضایی از منظر دولتمردان آن کشور در دهه ۱۹۶۰ میلادی باید از جنسی باشد که بتواند برتری ایالات متحده را بر اتحاد جماهیر شوروی تضمین کند و توانایی فنی ایالات متحده را نشان بدهد و مسابقهای شکل بگیرد که آمریکاییها بتوانند برنده آن شوند. درست یک روز پس از شکست در عملیات ناموفق نظامی آمریکا در خلیج خوکها در کوبا، با هدف ساقطکردن دولت مارکسیستی «فیدل کاسترو»، «جان اف کندی» یادداشتی را برای معاون رئیسجمهور «جانسون» فرستاد تا از او بپرسد: «آیا ما شانس شکستدادن شوروی را با قراردادن یک آزمایشگاه در فضا یا با سفر به دور ماه یا با یک موشک داریم؟ فرودآمدن روی ماه و بازگشت از آن؟ آیا برنامه فضایی دیگری وجود دارد که نوید نتایج چشمگیر را بدهد که بتوانیم در آن پیروز شویم؟». شرمساری از شکست ماه آوریل ۱۹۶۱، هم اراده و هم فوریت را فراهم کرده بود. «کندی» خواستار پاسخهایی «در اولین لحظه ممکن» شد. به این ترتیب «جیمز وب» یک تیم مطالعاتی ناسا را تأسیس کرد تا «به صورت فوری و با جزئیات، الزامات برنامهای با هدف فرود بر ماه در سال 1967 را بررسی کنند. مطالعه ناسا «وب» را متقاعد کرد که فرود روی ماه در واقع «نخستین پروژهای است که ما در آن میتوانیم به رئیسجمهور اطمینان دهیم که جلوتر از روسها به آن دست خواهیم یافت یا حداقل شانس معقولی برای انجام آن داریم». رئیسجمهور فرود سرنشیندار ماه را بهعنوان هدفی برای بازده سیاسی و بینالمللی آینده پذیرفت. به همین علت است که هرچند امروزه وجه همکاریهای بینالمللی و چندجانبه بسیار عیان و برجسته است و نقطه قوت و امتیازی برای علم و حوزه اکتشافات فضایی از منظر دانشبنیانی تلقی میشود، اما همچنان این فرایند بر رقابتهای سیاسی و نظامی نیز بهشدت تأثیرگذار باقی مانده است؛ بهطوریکه امروزه در صنعت فضایی، رقابت هرگز به این شدت نبوده است؛ اشتیاق دوباره برای رسیدن به فضا در ایالات متحده. جاهطلبیهای هند، ژاپن و چین جملگی عرصه رقابت را گسترش داده و پیامدهای آن بالاخص در روابط سیاسی بین کشورها برجسته شده است. از خاورمیانه گرفته تا آمریکای جنوبی، نزدیک به 70 کشور دارای آژانس فضایی هستند که توانایی انجام مأموریتهای بزرگ را دارند؛ حتی اگر پرتابهایی از این قبیل در انحصار تعداد انگشتشماری باقی بماند؛ بازیگران دولتی و خصوصی روسی، آمریکایی، چینی، ژاپنی، اروپایی و حتی دایرهای محدودتر، در حوزه فرستادن انسان به فضا. در این میان کشور چین که در این پروژه بزرگ شرکت نداشت، در تلاش است تلسکوپ فضایی خود را آماده پرتاب کند. چین همچنین با روسیه تیمی را تشکیل داده و مأموریتهای خاص خودشان را ترسیم کردهاند. این در حالی است که همکاریهای فضایی روسیه و آمریکا به دلیل تنشهای سیاسی بین دو کشور دچار خلل و کندی شده است. به نظر میرسد با موفقیت چشمگیر پروژه جیمز وب که میتوان آن را پروژه فضایی عظیم بلوک غرب نامید، نگرانی پکن بهشدت افزایش یابد. ایالات متحده از نظر بسیاری از معیارها، رهبری جهان در حوزه فضا را همچنان در اختیار خود دارد، اما چین نیز به طرزی روشمند برنامه فضایی جاهطلبانه خود را با سرعتی سریع پیش میبرد. برنامههای راهبردی و اجرای متوالی تاختوتاز بینسیارهای رباتیک به مقاصدی مانند کمربند سیارکی و سیاره مشتری را دنبال میکند که ازجمله موارد آن مأموریت بازگشت به مریخ است. درعینحال، با اینکه چین در سال ۲۰۲۱ رتبه اول پرتاب موشک در جهان را کسب کرده، اما طبق گزارش «اسپیس»، این کشور پیشتاز شکستهای فضایی سال 2021 است. شایان توجهترین موارد، مربوط به موشک iSpace Hyperbola-1 در ماه فوریه و آگوست است. همچنین موشک Kuaizhou 1A از شرکت تجاری چینی Expac و نیز ماهواره شیان-10 که توسط موشک Long March 3B در سپتامبر پرتاب و در فضا گم شد. ایده و پرتاب تلسکوپ جیمز وب که بیش از 30 سال طول کشید، نهتنها مستلزم همکاری دانشمندان در سراسر جهان بود، بلکه نیازمند مشارکت در هزینه 10 میلیارد دلاری بود که بخش درخور توجه آن از سوی آمریکا پرداخت شد؛ اما در اصل و برخلاف پروژه مریخنورد استقامت که عمدتا آمریکایی بود، پروژه جیمز وب سرمایهگذاری مشترک ناسا، آژانس فضایی کانادا و آژانس فضایی اروپا بود که عنوان بزرگترین و گرانترین رصدخانه فضایی را که تاکنون ساخته شده، به خود گرفته است. هزاران دانشمند، مهندس و تکنیسین از 14 کشور، 29 ایالت از ایالات متحده و دولت فدرال در واشنگتندیسی، در ساخت، آزمایش و ادغام جیمز وب شرکت کردند. در مجموع 258 شرکت، آژانس و دانشگاه متمایز شرکت کردند؛ 142 شرکت از ایالات متحده، 104 شرکت از 12 کشور اروپایی و 12 شرکت از کانادا. به همین علت است که «بیل اوچس»، مدیر پروژه ناسا در مرکز فضایی گودارد در گرینبلت مریلند میگوید: «هنگامی که این تلسکوپ پرتاب شد، توانستیم بگوییم که به حقیقت تلسکوپی است از جانب کل کره زمین». تلسکوپ جیمز وب که توسط یک کنسرسیوم بینالمللی ساخته شده و در دسترس است، به اخترشناسان در سراسر جهان خدمت خواهد کرد. این پروژه که از فردای پرتاب هابل در سال ۱۹۹۰ ایدهاش شکل گرفت، از سال ۲۰۰۴ توسط کنسرسیوم سهگانه آغاز شد و امروزه در تلاش برای عبور از موانع زبان و اتصال آن به همه مردم، حقایق برتر و اطلاعات ارسالی در مورد «وب» به 44 زبان ترجمه میشود. با وجود تحولاتی که در هر دو سوی اقیانوس اطلس چشمانداز سیاسی را تغییر داد، هیچیک از آنها بر پروژه تلسکوپ تأثیری نداشت. این مسیر فراتر از ظهور «دونالد ترامپ» در ایالات متحده، خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و محبوبیت فزاینده جنبشهای ملیگرایانه در اروپا بود که بسیاری از آنها با منشی ضد علمی علیه پروژه واکسن کووید نیز شوریدند. این امر میتواند بیانگر این نکته باشد که نظام سیاسی غرب در سطح کلان خود بر تفکیک مسائل و تشخیص اولویتها کاملا واقف است و در پس اختلافات سیاسی و رقابتهای اقتصادی، بهعنوان یک بلوک متمرکز در جهان، در پی اهداف کلان خود، نمیگذارد که مسائل حوزههای مختلف و مورد اختلاف، اولویتها و اهداف مشترک کلان را به حاشیه برده یا منجر به اختلال در مسیر آنها شود. اما درباره پرتاب خود تلسکوپ، نکتهای امیدبخش به صورت کلی وجود داشت و آن هم بعد از طیکردن سالی دشوار در جهانی که منتظر خبری مثبت بود. پرتاب این تلسکوپ در بسیاری از کشورهای جهان دنبال میشد حتی در چین و کرهشمالی. برای بسیاری از مردم در این پروژه چیزی بود که آنها را کنجکاو و علاقهمند نشان میداد و آن امکان کشف سیارات دیگری بود که در آنها احتمال وجود حیات قوت میگیرد. این نکات مردم را از هر مذهبی یا متعلق به هرگونه دیدگاه سیاسیای مشتاق کرده است. بااینحال، واضح و مبرهن است که پروژه تلسکوپ جیمز وب دست برتر را برای بلوک غرب نهتنها در حوزه اکتشافات فضایی به ارمغان آورده و نفوذ جایگاه قدرتهای بزرگ جهانی در دیگر سیارهها را که عرصه رقابت و تاختوتاز در آینده پیشرو است تثبیت کرده، بلکه در حوزه اقتدار سیاسی بینالمللی و قدرت اقتصادی نیز به طرزی درخور توجه قدرت آنها را نسبت به رقبای خود افزایش خواهد داد؛ چراکه برای کشورهای توسعهیافته و نظاممند فناوری فضایی پیش از آنکه در خدمت تبلیغات و شعارگرایی باشد، در خدمت توسعه پایدار و رشد و افزایش قدرت اقتصادی است. موفقیت پروژه جیمز وب انگیزه همکاریهای بینالمللی بین اجزای این کنسرسیوم شامل آژانس فضایی اروپایی (که خود متشکل از ۲۲ کشور است)، کانادا و آمریکا افزایش خواهد داد. از آنجا که ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یک کشور یا مجموعهای از کشورها بر توسعه آنها تأثیر میگذارد، پروژه مذکور بازخورد مثبت ایجادشده بین متخصصان، دانشمندان، صنعتگران و مقامات دولتی را تثبیت کرده و حاکمیتها را متقاعد کرده است که بیش از پیش زیرساختهای جغرافیایی، ژئوپلیتیک و سیاستهای فضایی کشورها را با کمک و همکاری متخصصان و دانشمندان حوزه علم و فناوری بر اساس راهبردهای توسعهمحور که بر قدرت اقتصادی و بالطبع سیاسی بیفزاید، ترسیم کنند. ناسا امروز در حال پیشبرد برنامههای جدید است؛ ازجمله برنامه آرتمیس برای فرود دوباره فضانوردان روی ماه تا سال 2024. این بار، ناسا برای حضور طولانیمدتی آماده میشود که در نهایت میتواند به انسان اجازه دهد به مریخ برسد؛ پروژهای که بهشدت به بخش خصوصی نیز امید بسته است. شرکتهایی همچون «بلواوریجین»، «اسپیسایکس» و «داینتیکس» در این پروژه شرکت دارند. امروزه نسبت به آنچه «جیمز وب» در دهه 1960 با آن روبهرو بود، پیشرفتهای جدید در ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بسیار متفاوتی رخ میدهد، اما تلاش برای دستیابی به «دستاوردهای بزرگ» همچنان برقرار است. در این دوره اکتشافات فضایی، از طریق تلسکوپ جیمز وب، اطلاعات بیشتری در مورد کهکشانها خواهیم آموخت. بااینحال، میراث «وب» و واقعیتهای استراتژیک فرود روی ماه، 50 سال پس از آن، همچنان روی زمین پابرجاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.