آب زیر پای هفت شهر
از سهم ۱۱ درصدی فضای سبز در برداشت آب چاه‌های تهران تا سهم ۹۳ درصدی کشاورزی در اصفهان؛ یک مطالعه تازه نشان می‌دهد برای کنترل فرونشست زمین در شهرهای بزرگ ایران نمی‌توان نسخه یکسانی پیچید.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
نوراحسینی-در تهران تقریباً نیمی از آب برداشت‌شده از چاه‌ها به مصرف شرب و بهداشت می‌رسد. در شیراز این سهم به ۶۴ درصد افزایش پیدا می‌کند. در اصفهان اما ۹۳ درصد آب استخراج‌شده از چاه‌ها به کشاورزی اختصاص دارد. این تفاوت‌ها بخشی از نتایج مطالعه تازه علی بیت‌اللهی درباره مصرف آب زیرزمینی در هفت شهر پرجمعیت ایران است که به مناسبت روز جهانی شهرسازی منتشر شده است.
بیت‌اللهی در این مطالعه به سراغ تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم رفته و اطلاعات چاه‌های آب این شهرها و مناطق اطرافشان را بررسی کرده است. یافته‌های او نشان می‌دهد سهم کشاورزی، شرب، صنعت و فضای سبز از برداشت آب زیرزمینی در هر شهر متفاوت است و برنامه‌های کنترل فرونشست باید متناسب با همین تفاوت‌ها طراحی شوند.
تهران؛ سهم بالای فضای سبز از آب چاه‌ها
یکی از قابل‌توجه‌ترین نتایج این بررسی به تهران مربوط می‌شود. در حالی که سهم فضای سبز از برداشت آب زیرزمینی در مقیاس کشور حدود یک درصد است در تهران و محدوده اطراف آن این سهم به ۱۱ درصد می‌رسد. به بیان دیگر سهم فضای سبز از آب برداشت‌شده از چاه‌های محدوده تهران حدود ۱۱ برابر نسبت کشوری است.
بیت‌اللهی معتقد است این تفاوت باید در سیاست‌های مدیریت فضای سبز تهران مورد توجه قرار گیرد. انتخاب گیاهان کم‌آب‌بر و تغییر روش‌های آبیاری از جمله اقداماتی است که او برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی پیشنهاد می‌کند.
البته فضای سبز بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب زیرزمینی تهران نیست. بر اساس یافته‌های این مطالعه ۴۹ درصد آب استخراج‌شده از چاه‌های تهران و اطراف آن به شرب و بهداشت اختصاص دارد. سهم کشاورزی ۳۵ درصد و صنعت حدود پنج درصد است.
این اعداد تفاوت مهم تهران با الگوی مصرف آب زیرزمینی کشور را نشان می‌دهند. در مقیاس ملی حدود ۸۴ درصد برداشت ثبت‌شده از چاه‌ها در بخش کشاورزی انجام می‌شود اما در محدوده تهران سهم کشاورزی به ۳۵ درصد کاهش یافته است.
به اعتقاد نویسنده مطالعه محدودکردن برنامه‌های مقابله با فرونشست تهران به بخش کشاورزی کافی نیست. کاهش مصرف آب شهری و جلوگیری از هدررفت شبکه و اصلاح شیوه آبیاری فضای سبز نیز باید در برنامه‌های کنترل برداشت آب زیرزمینی قرار بگیرد.
شیراز؛ ۶۴ درصد برداشت برای شرب و بهداشت
در میان هفت شهر بررسی‌شده شیراز بیشترین سهم شرب و بهداشت را از برداشت آب زیرزمینی دارد.
۶۴ درصد آب استخراج‌شده از چاه‌های شیراز و اطراف آن به شرب و بهداشت اختصاص پیدا می‌کند. این نسبت تقریباً پنج برابر میانگین کشوری است. در مقابل تنها ۲۶ درصد برداشت آب زیرزمینی این محدوده به بخش کشاورزی مربوط می‌شود.
مقایسه این اعداد با وضعیت استان فارس تفاوت آشکاری را نشان می‌دهد. در کل استان فارس حدود ۹۰ درصد آب برداشت‌شده از چاه‌ها صرف کشاورزی می‌شود اما در محدوده شیراز این نسبت فقط ۲۶ درصد است.
بیت‌اللهی نتیجه می‌گیرد که برنامه کنترل فرونشست در استان فارس باید عمدتاً بر کاهش برداشت کشاورزی تمرکز کند اما در شیراز توجه بیشتری به مصرف آب شرب و بهداشت و جلوگیری از هدررفت آب نیاز است.
اصفهان؛ ۹۳ درصد برداشت برای کشاورزی
وضعیت اصفهان تقریباً در نقطه مقابل شیراز قرار دارد.
در محدوده شهر اصفهان و اطراف آن ۹۳ درصد آب برداشت‌شده از چاه‌ها به کشاورزی اختصاص دارد. این سهم حتی از میانگین کشوری نیز بیشتر است.
سهم شرب و بهداشت از برداشت آب زیرزمینی این محدوده حدود یک درصد گزارش شده است. البته این عدد به معنای مصرف بسیار کم آب شرب در اصفهان نیست. بخشی از نیاز آب شهر از منابع سطحی تأمین می‌شود و مطالعه حاضر فقط آب برداشت‌شده از چاه‌ها را بررسی کرده است.
بیت‌اللهی در بخش مربوط به اصفهان بر دو موضوع تأکید می‌کند؛ کاهش برداشت آب زیرزمینی در بخش کشاورزی و برقراری جریان دائمی زاینده‌رود حتی با حداقل دبی.
به اعتقاد او اصلاح الگوی کشت و شیوه‌های آبیاری و تغذیه مصنوعی آبخوان باید در برنامه‌های کاهش فرونشست اصفهان جایگاه مشخصی داشته باشد.
تبریز؛ سهم ۱۸ درصدی صنعت
در تبریز بخش صنعت سهم قابل‌توجهی از برداشت آب زیرزمینی دارد. بر اساس نتایج مطالعه ۱۸ درصد آب استخراج‌شده از چاه‌های تبریز و اطراف آن به مصرف صنعتی می‌رسد.
این نسبت حدود شش برابر میانگین کشوری است و در میان هفت شهر بررسی‌شده بالاترین سهم صنعت به شمار می‌رود.
سهم شرب و بهداشت نیز در تبریز ۴۱ درصد و سهم کشاورزی ۳۶ درصد است.
نویسنده مطالعه پیشنهاد می‌کند در برنامه کنترل فرونشست تبریز علاوه بر بخش شرب و کشاورزی مصرف آب صنایع نیز به‌طور جدی بررسی شود. او به‌ویژه بر ضرورت کاهش برداشت آب زیرزمینی در صنایع واقع در غرب تبریز و محدوده دشت مایان تأکید کرده است.
کرج و مشهد؛ فشار مصرف شهری بر آبخوان‌ها
در کرج ۵۳ درصد آب برداشت‌شده از چاه‌ها به مصرف شرب و بهداشت اختصاص دارد. سهم کشاورزی ۳۶ درصد و سهم صنعت هشت درصد است.
در مشهد نیز سهم شرب و بهداشت به ۴۴ درصد می‌رسد. کشاورزی با ۴۵ درصد سهمی نزدیک به مصرف شرب دارد.
این اعداد نشان می‌دهد که در هر دو شهر مصرف آب شرب و بهداشت سهم بالایی از برداشت آب زیرزمینی دارد.
در مقایسه با میانگین کشوری سهم شرب و بهداشت در کرج حدود ۴.۱ برابر و در مشهد حدود ۳.۴ برابر است.
از نظر بیت‌اللهی کاهش برداشت آب زیرزمینی برای مصارف شهری در این دو شهر باید یکی از محورهای برنامه‌ریزی برای کنترل فرونشست باشد.
قم؛ کشاورزی همچنان مصرف‌کننده اصلی
در قم الگوی برداشت آب زیرزمینی با تهران و شیراز تفاوت دارد.
حدود ۹۰ درصد آب استخراج‌شده از چاه‌های قم و اطراف آن به کشاورزی اختصاص پیدا می‌کند. این سهم از میانگین کشوری نیز بیشتر است.
در مقابل سهم شرب و بهداشت از آب برداشت‌شده از چاه‌ها تنها حدود هشت درصد است. به گفته نویسنده بخش مهمی از آب مورد نیاز شهر از منابع دیگری مانند سدها یا انتقال آب تأمین می‌شود.
بیت‌اللهی پیشنهاد می‌کند کاهش برداشت کشاورزی و اصلاح نوع کشت و روش آبیاری در اولویت برنامه‌های کنترل فرونشست قم قرار گیرد.
بیش از یک میلیون چاه در کشور
در بخش دیگری از این مطالعه اطلاعات چاه‌های آب سراسر ایران بررسی شده است.
بر اساس آمار مورد استفاده پژوهش تعداد چاه‌های آب زیرزمینی کشور بیش از یک میلیون و ۳۱ هزار حلقه است.
حجم تخلیه سالانه چاه‌هایی که اطلاعات برداشت آنها ثبت شده حدود ۴۲ میلیارد مترمکعب اعلام شده است. نویسنده با در نظر گرفتن برآورد برداشت چاه‌های فاقد آمار این رقم را نزدیک به ۵۱ میلیارد مترمکعب در سال تخمین می‌زند.
البته بیت‌اللهی تأکید دارد تمام آب استخراج‌شده الزاماً مصرف خالص نیست. بخشی از آب برداشت‌شده در بخش‌هایی مانند کشاورزی و فضای سبز دوباره به سفره‌های زیرزمینی بازمی‌گردد. او سهم این آب بازگشتی را به‌صورت کارشناسی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد برآورد کرده و خواستار بررسی دقیق‌تر آن شده است.
فرونشست و تصمیم‌هایی که برای همه شهرها یکسان‌اند
بیت‌اللهی در نتیجه‌گیری مطالعه خود به یکی از مسائل برنامه‌ریزی شهری پرداخته است؛ تمرکز جمعیت در مناطقی که منابع آب آنها پاسخگوی نیازهای روزافزون نیست.
او معتقد است تراکم بالای جمعیت در کلان‌شهرها تقاضای آب را در بخش‌های مختلف افزایش می‌دهد و فشار بیشتری بر آبخوان‌ها وارد می‌کند.
به همین دلیل پیشنهاد می‌کند سیاست کاهش تمرکز جمعیت در تهران و کرج که در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسیده به دیگر کلان‌شهرها نیز تعمیم داده شود.
او همچنین خواستار تدوین مقررات ملی فرونشست زمین در حوزه شهرسازی است؛ مقرراتی که در آن مصرف آب ساختمان‌ها و تجهیزات کم‌مصرف و شیوه آبیاری فضای سبز و فعالیت صنایع و کشاورزی متناسب با شرایط هر منطقه مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت میان هفت شهر بررسی‌شده نشان می‌دهد که مسئله فقط تعداد چاه‌ها نیست. این که آب از کجا برداشت می‌شود و چه بخشی از آن به کشاورزی یا شرب یا صنعت و فضای سبز اختصاص پیدا می‌کند نیز در انتخاب برنامه کنترل فرونشست اهمیت دارد.
این مطالعه در مرحله اولیه انجام شده و بر الگوی برداشت آب زیرزمینی تمرکز دارد. محدوده بررسی نیز فقط مرز اداری شهرها نیست و چاه‌های مناطق اطراف تا شعاع تقریبی ۲۵ تا ۳۰ کیلومتر را شامل می‌شود. بنابراین اعداد آن را نباید به کل مصرف آب شهرها یا میزان واقعی فرونشست در هر شهر تعمیم داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
