روایت تلخ انسان و زمین

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

«انسان و پیامدهایش» دومین اثر حنیف‌رضا گلزار، کنشگر و پژوهشگر محیط زیست و منابع طبیعی‌ است که در شهریور‌ ۱۴۰۵ از سوی نشر رسانش نوین منتشر و راهی بازار کتاب ایران شد. نویسنده در این کتاب نزدیک به 600صفحه‌ای، در قالب 16 گفتار به واکاوی پیامدهای حضور، کنش و آزمندی انسان بر بوم‌سازگان زمین می‌پردازد. یکی از محورهای بنیادین کتاب، تفکیک دو مفهوم «هوشمندی» و «خردمندی» است؛ تمایزی که نویسنده بر‌اساس آن، تلقی رایج از انسان به‌ عنوان «گونه‌ای خردمند» و «اشرف مخلوقات» را به چالش می‌کشد و انسان را‌ در خوشبینانه‌ترین نگاه، گونه‌ای آزمند معرفی می‌کند. کتاب با جست‌وجویی در گذشته پیشاتمدنی انسان آغاز می‌شود و مسیر این گونه را از گذشته تا آینده دنبال می‌کند. نویسنده در این مسیر، از ساخت «کاخ بلند تمدن» با «خشت‌های بیداد» سخن می‌گوید و می‌کوشد برخی از ریشه‌های زیست‌محیطی و تاریخی مناسبات قدرت را بازخوانی کند. یکی از پرسش‌های محوری کتاب، این است که آیا آنچه در فلسفه اخلاق زیستی با مفاهیمی مانند زیست‌گرایی 

(Biocentrism) و طبیعت‌گرایی شناخته می‌شود، می‌تواند راهکاری برای نجات آینده زمین و زیستمندان آن باشد؟ پاسخ کتاب به این پرسش، برخلاف انتظار، «نه» است. نویسنده تلاش می‌کند با پرهیز از نگاه‌های مطلق‌گرایانه، محدودیت‌های این رویکردها را نیز در مواجهه با پیچیدگی‌های رابطه انسان و طبیعت بررسی کند. «انسان و پیامدهایش» با نگاهی انتقادی به برخی از بزرگ‌ترین روایت‌ها و مفاهیم ساخته و پرداخته انسان در طول تاریخ می‌نگرد. نویسنده مفاهیمی همچون آزادی، برابری، برادری، مالکیت، دموکراسی، حقوق بشر و عشق را در چارچوبی که خود «فریب‌های دلنشین تاریخ و طبیعت» می‌نامد، به بحث می‌گذارد. این نگاه ممکن است برای خواننده ناامیدکننده یا حتی هراسناک باشد، اما از سوی دیگر می‌تواند تلاشی برای جدا‌کردن آنچه «بوده، هست و خواهد بود» از آن چیزی باشد که انسان تصور می‌کند «باید باشد».

بخش دیگری از کتاب به بررسی کارنامه محیط‌زیستی نظام‌ها و جریان‌های سیاسی، اقتصادی و اخلاقی اختصاص دارد. سوسیالیسـم، کـاپیـتـالیســم، فمینیسم، بایوسنتریسم و اکوسنتریسم از‌ جمله جریان‌هایی هستند که در گفتارهای مختلف کتاب مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نویسنده می‌کوشد نسبت میان ایدئولوژی، قدرت سیاسی و مسئله محیط زیست را واکاوی کند و نشان دهد چگونه حساسیت‌های عمومی نسبت به بحران‌های زیست‌محیطی می‌توانند‌ در کنار کارکردهای مثبت خود، به موضوعی برای بهره‌برداری سیاسی و ایدئولوژیک نیز تبدیل شوند. در نهایت، «انسان و پیامدهایش» تلاشی است برای بازخوانی رابطه انسان، طبیعت، تمدن، قدرت، اخلاق و ایدئولوژی؛ تلاشی که به‌جای ارائه تصویری آرمانی از انسان، می‌کوشد او را در مقام گونه‌ای زیستی و تاریخی بررسی کند و این پرسش را پیش‌روی خواننده بگذارد که اگر انسان خردمند امروز تا این اندازه در تغییر و تخریب بوم‌سازگان زمین نقش داشته است، آینده این گونه و آینده زیستمندان زمین به کدام سو خواهد رفت؟