شرایط بازتولید نابرابری
مسئله فقر و نابرابری از مهم‌ترین مسائل حال حاضر ایران و جهان است. تجمع ثروت در دست طبقه یا قشری محدود در سال‌های اخیر به افزایش نابرابری‌ها و در نهایت گسترش فقر منجر شده است. در شرایط نابرابر گروه‌هایی از جامعه صدایی بلند و دسترسی گسترده‌تری به منابع دارند و به‌همین‌دلیل می‌توانند فرصت‌های بیشتری برای تأمین رفاه خود داشته باشند. حال آنکه گروه‌هایی که صدای ضعیف‌تری دارند کمتر امکانی برای رساندن صدای خود دارند و ازاین‌رو گاه حتی در تأمین شرایط اولیه زندگی‌شان هم مانده‌اند، چه برسد به تأمین رفاه. چنین گروه‌هایی معمولا برای اثرگذاری در زمینه سیاست‌های کلان نقش ناچیزی دارند که خود موقعیت نابرابر آنان را تشدید می‌کند. مطالعات گسترده درباره آثار اجتماعی نابرابری و رابطه نابرابری و آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی نشانگر این است که نابرابری اجتماعی امتیازات اقشار فرادست را بیشتر می‌کند و کمبودهای گروه‌های فرودست را افزایش می‌دهد؛ برای مثال، مشکلات سلامتی در کودکان اقشار کم‌درآمد، موفقیت تحصیلی آنان را کاهش می‌دهد و این بر سرنوشت آنها در بزرگ‌سالی تأثیر می‌گذارد و به این ترتیب نابرابری بازتولید می‌شود. همچنین اقشار
کم‌درآمد در فرایندهای سیاسی تأثیرگذاری کمتری دارند. این امر باعث می‌شود سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها بیشتر منافع اقشار برخوردار از امکان تأثیرگذاری و لابی‌کردن اقشاری را مد نظر قرار دهد که صدای آنها در رسانه‌ها و دستگاه‌های اداری و قانون‌گذاری شنیده می‌شود. به این ترتیب، مزایای بیشتری که به اقشار قوی‌تر می‌رسد آنها را در موقعیتی قرار می‌دهد که دسترسی خود به خدمات و منابع عمومی را در طول زمان افزایش دهند. نمی‌توان خیلی دقیق از ابعاد این بحران اجتماعی سخن گفت. به‌تازگی نشر آگاه با مدیریت علمی میرطاهر موسوی در جهت جبران این مسئله دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران را از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶ با عنوان «همبستگی اجتماعی و نابرابری» منتشر کرده است. به نظر می‌رسد این کتاب محصول گفت‌وگوهاي طولاني در شوراي سياست‌گذاري و کميته علمي اين گزارش بوده است. در تدوين این گزارش و برای درک و تحليل شرايط موجود، مفهوم مرکزی وضعيت اجتماعي بي‌عدالتي، نابرابري با جهت‌گيري به‌سوي کاهش نابرابري مورد توجه قرار گرفته که از جمله علل مهم توضيح‌دهنده آسيب‌ها و مسائل اجتماعي است. این کتاب در دو جلد و هزارو 66 صفحه تنظیم شده که از جمله نویسندگان آن
می‌توان به پرویز صداقت، سعید مدنی‌قهفرخی، پرویز پیران، میرطاهر موسوی، حسین راغفر، فرشاد مؤمنی، مقصود فراستخواه، فرشید یزدانی، عباس عبدی، محمدحسین شریف‌زادگان، حمیدرضا جلایی‌پور و دیگران اشاره کرد. برای گزارش حاضر چهار کارکرد در نظر گرفته شده است: 1) تلاش برای فراهم‌آوری و تکمیل دانش تخصصی مبتنی بر آمار و اطلاعات و رصد دقیق، منظم و بی‌طرفانه؛ 2) اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و دست‌اندرکاران و مدیران با دو صفت نقد و راهگشایی؛ 3) اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی شهروندان و نهادهای مردم‌نهاد به‌عنوان بخشی از زیرساخت‌های دموکراتیک و کمک به کنشگری فعال در زمینه نقد و ارزیابی و مشارکت نظری و عملی در کاهش مشکلات؛
4) به‌رسمیت‌شناخته‌شدن تدوین سیاست و برنامه‌های اجتماعی توسط کنشگران دولتی و عرصه عمومی با اتکا بر تهیه منظم گزارش‌های ادواری و موضوعی وضعیت اجتماعی و پرهیز از تدوین سیاست‌ها و برنامه‌ها بدون استنادات واقعی و نیازهای جامعه و شهروندان، دوری‌جستن از واکنش‌های انفعالی و تأکید بر ملاحظه روندها و سطوح ترکیبی کلان، میانه و خرد در شکل‌گیری نابرابری و آسیب‌های اجتماعی. به نقل از مقدمه کتاب «گزارش‌های اجتماعی با توضیح و تبیین شرایط و روند تحولات اجتماعی زمینه بازنگری در سیاست‌ها و خط‌مشی‌های اجتماعی را فراهم می‌آورد و به تبع آن مسیر برنامه‌ریزی برای بهبود اوضاع اجتماعی هموارتر می‌شود. پرواضح است که برنامه‌های مداخله به‌منظور مهار و کاهش مسائل و مشکلات اجتماعی در شرایط فقدان شناخت دقیق و بی‌طرفانه و جامع، ناممکن خواهد بود». در این چارچوب، گزارش حاضر می‌کوشد به هفت پرسش کلی پاسخ دهد: 1) وضعیت جامعه ایران از حیث تولید و انباشت و تصویر نابرابری‌ها چگونه است؟ 2) مسائل و آسیب‌های اجتماعی تولیدشده در سپهر نابرابری‌های موجود چگونه است؟ 3) این مسائل چگونه به سیاست‌های کلی توسعه و تغییرات اجتماعی مربوط می‌شوند؟
4) کدام‌یک از بخش‌های جامعه در معرض تهدید بیشتری قرار دارند؟ 5) چگونه موقعیت فرودستی و آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف اجتماعی بازتولید می‌شود؟ 6) در وضع موجود جامعه ایران در کنار آسیب‌ها و تهدیدات، فرصت‌ها و قابلیت‌ها کدام‌اند؟ 7) توصیه‌ها و تجویزهای حاصله از تدوین گزارش وضعیت چیست؟
مسئله فقر و نابرابری از مهم‌ترین مسائل حال حاضر ایران و جهان است. تجمع ثروت در دست طبقه یا قشری محدود در سال‌های اخیر به افزایش نابرابری‌ها و در نهایت گسترش فقر منجر شده است. در شرایط نابرابر گروه‌هایی از جامعه صدایی بلند و دسترسی گسترده‌تری به منابع دارند و به‌همین‌دلیل می‌توانند فرصت‌های بیشتری برای تأمین رفاه خود داشته باشند. حال آنکه گروه‌هایی که صدای ضعیف‌تری دارند کمتر امکانی برای رساندن صدای خود دارند و ازاین‌رو گاه حتی در تأمین شرایط اولیه زندگی‌شان هم مانده‌اند، چه برسد به تأمین رفاه. چنین گروه‌هایی معمولا برای اثرگذاری در زمینه سیاست‌های کلان نقش ناچیزی دارند که خود موقعیت نابرابر آنان را تشدید می‌کند. مطالعات گسترده درباره آثار اجتماعی نابرابری و رابطه نابرابری و آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی نشانگر این است که نابرابری اجتماعی امتیازات اقشار فرادست را بیشتر می‌کند و کمبودهای گروه‌های فرودست را افزایش می‌دهد؛ برای مثال، مشکلات سلامتی در کودکان اقشار کم‌درآمد، موفقیت تحصیلی آنان را کاهش می‌دهد و این بر سرنوشت آنها در بزرگ‌سالی تأثیر می‌گذارد و به این ترتیب نابرابری بازتولید می‌شود. همچنین اقشار
کم‌درآمد در فرایندهای سیاسی تأثیرگذاری کمتری دارند. این امر باعث می‌شود سیاست‌ها و خط‌مشی‌ها بیشتر منافع اقشار برخوردار از امکان تأثیرگذاری و لابی‌کردن اقشاری را مد نظر قرار دهد که صدای آنها در رسانه‌ها و دستگاه‌های اداری و قانون‌گذاری شنیده می‌شود. به این ترتیب، مزایای بیشتری که به اقشار قوی‌تر می‌رسد آنها را در موقعیتی قرار می‌دهد که دسترسی خود به خدمات و منابع عمومی را در طول زمان افزایش دهند. نمی‌توان خیلی دقیق از ابعاد این بحران اجتماعی سخن گفت. به‌تازگی نشر آگاه با مدیریت علمی میرطاهر موسوی در جهت جبران این مسئله دومین گزارش وضعیت اجتماعی ایران را از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۶ با عنوان «همبستگی اجتماعی و نابرابری» منتشر کرده است. به نظر می‌رسد این کتاب محصول گفت‌وگوهاي طولاني در شوراي سياست‌گذاري و کميته علمي اين گزارش بوده است. در تدوين این گزارش و برای درک و تحليل شرايط موجود، مفهوم مرکزی وضعيت اجتماعي بي‌عدالتي، نابرابري با جهت‌گيري به‌سوي کاهش نابرابري مورد توجه قرار گرفته که از جمله علل مهم توضيح‌دهنده آسيب‌ها و مسائل اجتماعي است. این کتاب در دو جلد و هزارو 66 صفحه تنظیم شده که از جمله نویسندگان آن
می‌توان به پرویز صداقت، سعید مدنی‌قهفرخی، پرویز پیران، میرطاهر موسوی، حسین راغفر، فرشاد مؤمنی، مقصود فراستخواه، فرشید یزدانی، عباس عبدی، محمدحسین شریف‌زادگان، حمیدرضا جلایی‌پور و دیگران اشاره کرد. برای گزارش حاضر چهار کارکرد در نظر گرفته شده است: 1) تلاش برای فراهم‌آوری و تکمیل دانش تخصصی مبتنی بر آمار و اطلاعات و رصد دقیق، منظم و بی‌طرفانه؛ 2) اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و دست‌اندرکاران و مدیران با دو صفت نقد و راهگشایی؛ 3) اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی شهروندان و نهادهای مردم‌نهاد به‌عنوان بخشی از زیرساخت‌های دموکراتیک و کمک به کنشگری فعال در زمینه نقد و ارزیابی و مشارکت نظری و عملی در کاهش مشکلات؛
4) به‌رسمیت‌شناخته‌شدن تدوین سیاست و برنامه‌های اجتماعی توسط کنشگران دولتی و عرصه عمومی با اتکا بر تهیه منظم گزارش‌های ادواری و موضوعی وضعیت اجتماعی و پرهیز از تدوین سیاست‌ها و برنامه‌ها بدون استنادات واقعی و نیازهای جامعه و شهروندان، دوری‌جستن از واکنش‌های انفعالی و تأکید بر ملاحظه روندها و سطوح ترکیبی کلان، میانه و خرد در شکل‌گیری نابرابری و آسیب‌های اجتماعی. به نقل از مقدمه کتاب «گزارش‌های اجتماعی با توضیح و تبیین شرایط و روند تحولات اجتماعی زمینه بازنگری در سیاست‌ها و خط‌مشی‌های اجتماعی را فراهم می‌آورد و به تبع آن مسیر برنامه‌ریزی برای بهبود اوضاع اجتماعی هموارتر می‌شود. پرواضح است که برنامه‌های مداخله به‌منظور مهار و کاهش مسائل و مشکلات اجتماعی در شرایط فقدان شناخت دقیق و بی‌طرفانه و جامع، ناممکن خواهد بود». در این چارچوب، گزارش حاضر می‌کوشد به هفت پرسش کلی پاسخ دهد: 1) وضعیت جامعه ایران از حیث تولید و انباشت و تصویر نابرابری‌ها چگونه است؟ 2) مسائل و آسیب‌های اجتماعی تولیدشده در سپهر نابرابری‌های موجود چگونه است؟ 3) این مسائل چگونه به سیاست‌های کلی توسعه و تغییرات اجتماعی مربوط می‌شوند؟
4) کدام‌یک از بخش‌های جامعه در معرض تهدید بیشتری قرار دارند؟ 5) چگونه موقعیت فرودستی و آسیب‌پذیری گروه‌های مختلف اجتماعی بازتولید می‌شود؟ 6) در وضع موجود جامعه ایران در کنار آسیب‌ها و تهدیدات، فرصت‌ها و قابلیت‌ها کدام‌اند؟ 7) توصیه‌ها و تجویزهای حاصله از تدوین گزارش وضعیت چیست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
