گزارش «شرق» از بمباران فولاد مبارکه و فولاد خوزستان که قرار بود بنیان توسعه صنعتی ایران شوند
آتش در میراث فولاد
حوالی دهه 50 خورشیدی، نقطهای است که نخبگان ایرانی تشخیص دادند توسعه صنعتی ایران از بطن صنعت مادری به نام فولاد زاده میشود؛ همان روزها که برادران رضایی بنیان کارخانه فولاد خوزستان را پی افکندند و سروش کامیاب، استاد دانشگاه آریامهر سابق، به عنوان مدیر پروژه فولاد بندرعباس منصوب شد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: حوالی دهه 50 خورشیدی، نقطهای است که نخبگان ایرانی تشخیص دادند توسعه صنعتی ایران از بطن صنعت مادری به نام فولاد زاده میشود؛ همان روزها که برادران رضایی بنیان کارخانه فولاد خوزستان را پی افکندند و سروش کامیاب، استاد دانشگاه آریامهر سابق، به عنوان مدیر پروژه فولاد بندرعباس منصوب شد. دیری نگذشت که صنعت فولاد گرفتار تلاطم انقلاب و جنگ ایران و عراق شد. فولاد خوزستان به دست انقلابیون افتاد و برادران رضایی بار سفر بسته و راهی غربت شدند اما سروش کامیاب در ایران ماند تا شورای انقلاب را راضی کند که پروژه فولاد بندرعباس را زمین نگذارند؛ هرچند شورای انقلاب دست رد به سینه کامیاب زد اما سرسختی او باعث شد انقلابیون در نهایت رضایت دهند به شرطی چشم بر پروژه فولاد بندرعباس نبندند که در اصفهان اجرا شود و ماحصل آن، ساخت فولاد مبارکه زیر بمباران عراق بود. حالا فولاد خوزستان و فولاد مبارکه پس از سالهای پرفرازونشیب که به روزهای سخت تحریم رسیده بود، در جنگی دیگر بمباران شدند و اشک حسرت بر چشمان دغدغهمندان توسعه صنعتی ایران نشاندند... .
آتش بر پیکره دو کارخانه فولاد
روز هفتم فروردین سال ۱۴۰۵ آتش و دود از پیکر دو کارخانه فولاد ایران به آسمان زبانه کشید؛ یکی در مبارکه اصفهان و دیگری در خوزستان. جنگ مشترک اسرائیل و آمریکا با ایران در آستانه یکماهگی به سر میبرد که این بار دو کارخانه بزرگ فولاد ایران، هدف حملات هوایی قرار گرفتند؛ در اطلاعیههای جنگی گزارش شد که این دو کارخانه مواد اولیه موشک و پهپادهای ایران را تأمین میکردند. پیش از این در زمستان سال ۱۳۹۸ دولت اول دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا پس از خروج از برجام، صنایع فولاد ایران را تحریم کرد و ۱۷ شرکت تولیدکننده فولاد در این فهرست گنجانده شد. ۱۷ شرکتی که ایران را به فهرست ۱۰ کشور بزرگ تولیدکننده فولاد جهان رسانده و درآمدی حدود شش تا هفت میلیارد دلار برای کشور ایجاد کرده بودند. در اردیبهشت سال ۱۴۰۳ بار دیگر آمریکا فولاد خوزستان را تحریم کرد و وزارت خزانهداری این کشور، علت تحریم را تأمین قطعات مورد نیاز صنایع پهپادی اعلام کرد.
این اما تمام ماجرای صنعت فولاد ایران نیست و فولاد ایران روزگار پرپیچوخمی را پشت سر گذاشته است.
چیزی حدود نیمقرن پیش بسیاری از کشورهای صنعتی امروز، مانند کره جنوبی استراتژی توسعه صنعتی خود را بر پایه صنعت فولاد بنا گذاشتند؛ چراکه صنعت فولاد، صنعت مادر به شمار میآمد و ورقهای فولادی میتوانستند مواد اولیه بسیاری از ماشینآلات و صنایع دیگر را تأمین کنند. در دهه 50 خورشیدی نخبگان ایرانی متوجه اهمیت صنعت فولاد شده و تلاش کردند دانش تولید فولاد را از روسیه، ایتالیا، آمریکا و سایر کشورهای پیشرو آموخته و صنایع فولاد را در ایران توسعه دهند. در این میان دو کارخانه فولاد مبارکه و فولاد خوزستان که بعدها به اولین و دومین تولیدکننده بزرگ فولاد ایران تبدیل شدند، قصهای طولانی دارند.
فولاد خوزستان؛ میراث بزرگترین کارآفرینان ایران
قصه فولاد خوزستان از سالهای پیش از انقلاب شروع شد؛ از ماجرای زندگی چهار برادر به نامهای علی، محمود، عباس و قاسم رضایی که در خردسالی پدر خود را از دست دادند و با ارثیه ناچیز خود توانستند به بزرگترین کارآفرینان ایران تبدیل شوند. یکی از علایق برادران رضایی این بود که با کمک سفرنامه گردشگران اروپایی ایران و چوپانان محلی به دنبال کشف معادن باشند. معدن بزرگ مس سرچشمه که در سالهای پیش از انقلاب تخمین زده میشد دومین معدن بزرگ مس جهان باشد، کشف برادران رضایی بود اما محمدرضا شاه پهلوی معدن را از آنها گرفت و پیشنهاد کرد که وارد کار تولید سیمان و ماشینآلات سنگین شوند؛ کاری که در آن ناموفق بودند و بسیار دلسرد شدند. آنها در ادامه مشاغل صنعتی دیگری را تجربه کردند و علی برادر بزرگتر بر تولید فولاد متمرکز شد.
در سال ۱۳۵۳ شرکت فولاد خوزستان بهعنوان اولین مجتمع تولید آهن و فولاد به روش احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی در ایران، راهاندازی شد.
انقلاب و جنگ ایران و عراق چراغ کارخانه فولاد خوزستان را خاموش کرد تا اینکه کارخانه در ۱۲ فروردین سال ۱۳۶۸ توسط دولت وقت افتتاح شد و در سالهای بعد، فولاد خوزستان پس از فولاد مبارکه به دومین فولادساز بزرگ ایران تبدیل شد.
مطابق گزارش انجمن جهانی فولاد، ایران سالانه چیزی حدود ۳۱.۸ میلیون تن فولاد تولید میکند و فولاد خوزستان با تولید ۳.۸ میلیون تن فولاد بهتنهایی حدود ۱۲ درصد تولید فولاد کشور را تأمین میکرد. هرچند مدیران این کارخانه اعلام کرده بودند که بهدلیل ناترازی انرژی در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ تولید فولاد خام این کارخانه ۱.۵ میلیون تن کاهش داشته است. فولاد خوزستان همچنین بزرگترین صادرکننده فولاد ایران به شمار میآمد و سالانه بین ۱.۵ تا ۲.۱ میلیون تن از محصولات خود را صادر میکرد که ارزش این میزان صادرات حدود ۱.۵ میلیارد دلار بود.
فولاد مبارکه؛ ماحصل رنج استاد ایرانی
ماجرای ساخت کارخانه فولاد مبارکه پیچیدگیهای بیشتری را از سر گذراند. در دهه 50 خورشیدی که توجه محمدرضا شاه پهلوی به صنعت فولاد و نقش آن در توسعه صنعتی کشور جلب شده بود، سروش کامیاب، مهندس مکانیک و استاد دانشگاه آریامهر سابق و شریف فعلی به عنوان مدیر پروژه فولاد بندرعباس منصوب شد. با وقوع انقلاب، کامیاب تصمیم گرفت در کشور بماند تا شورای انقلاب را راضی کند که پروژه فولاد بندرعباس دنبال شود؛ در این میان اکبر ترکان، از مدیران انقلابی آن سالها شاگرد کامیاب در دانشگاه شریف بود و شاگرد به کمک استاد آمد تا این پروژه را زنده نگه دارد. مطالعات طرح فولاد بندرعباس توسط ایتالیاییها انجام شده بود و آنها با اشاره به مجاورت بندرعباس با دریا و نیاز آبی صنعت فولاد، این منطقه را برای احداث فولاد بندرعباس مناسب دیدند. با دست رد شورای انقلاب به سینه کامیاب و تلاشهای اکبر ترکان، گروهی دیگر هم پیگیر احداث کارخانه فولاد شدند؛ گروهی از انقلابیون که ظاهرا بیشتر مورد اعتماد شورای انقلاب بودند. بحث به آنجا رسید که با احداث کارخانه فولاد در بندرعباس مخالفت شد. استدلالها بر این بود که صنایع مادر و زیرساختی باید در مرکز کشور باشد و به مرزها نزدیک نباشد و مسئله تأمین آب کارخانه در اولویت قرار نگرفت. شورای انقلاب معتقد بود کارخانه فولاد باید در اصفهان ساخته شود. بحثها بالا گرفت و کامیاب معتقد بود که اگر مجریان پروژه بر نظر خود پافشاری میکردند امکان داشت کارخانه فولاد هرگز احداث نشود. بنابراین پس از کش و قوس فراوان کارخانه فولاد در مبارکه اصفهان تأسیس شد. ساخت کارخانه فولاد مبارکه در سالهای جنگ ایران و عراق و زیر بمباران بیوقفه ادامه داشت و سرانجام در ۲۳ دی ۱۳۷۱ به بهرهبرداری رسید.
فولاد مبارکه توانست به یکی از بزرگترین کارخانههای صنعتی ایران تبدیل شود. این کارخانه با ظرفیت تولید ۱۰.۳ میلیون تن در سال و تولید سالانه بالغ بر هفت میلیون تن فولاد نزدیک به ۳۰ تا ۴۰ درصد از نیاز صنایع کشور به فولاد را تأمین میکرد. ضمن اینکه با تولید ورقهای فولادی باکیفیت و ورقهای رنگی فولاد توانست محصولاتی متمایز از سایر کارخانههای فولاد کشور بسازد.
یکسوم تولید فولاد کشور در اختیار ۲ کارخانه
براساس گزارش انجمن جهانی فولاد، میزان تولید فولاد خام ایران ۳۱.۸ میلیون تن است که چیزی بین ۲۰ تا ۲۴ میلیون تن آن در کشور مصرف شده و مابقی صادر میشود. شرکت فولاد مبارکه و فولاد خوزستان بهعنوان اولین و دومین تولیدکننده بزرگ فولاد ایران در مجموع نزدیک به یکسوم فولاد ایران را تأمین میکردند که در روز هفتم فروردین ۱۴۰۵ بمباران شدند. البته فولاد مبارکه در روز یازدهم فروردین برای بار دوم مورد حمله قرار گرفت.
حالا بنا به روایت رضا شهرستانی، عضو هیئتمدیره انجمن فولاد ایران و اطلاعیه دو شرکت، فولاد مبارکه و فولاد خوزستان آسیب جدی دیدهاند و تولید در این دو کارخانه متوقف و دهها هزار کارگر بیکار شدهاند.
همچنین استانداری خوزستان اعلام کرد که بر اثر موج انفجار کارخانه فولاد خوزستان ۱۶ نفر مصدوم شدهاند و مهران پاکبین، معاون بهرهبرداری شرکت فولاد خوزستان، به تسنیم گزارش داده که «تمامی مدولها و کورههای فولادسازی این مجتمع صنعتی آسیب دیدهاند و برآورد اولیه این است که راهاندازی مجدد این واحدها حداقل شش ماه و حداکثر یک سال زمان نیاز دارد».
از آن سو شرکت فولاد مبارکه خبر داده که در بمباران این کارخانه یک نفر کشته شده و شماری مجروح به جا مانده که سرپایی مداوا شدند.
این کارخانه همچنین در اطلاعیهای از توقف تولید خبر داده و اعلام کرد که «ارزیابیهای صورتگرفته تا این لحظه از حجم سنگین حملات، خسارات وارده و تخریب اساسی به واحدهای مرتبط با فرایند تولید حکایت دارد که منجر به توقف کامل خطوط شده است و در این شرایط ادامه فعالیت امکانپذیر نیست و تمامی پرسنل این کارخانه از حضور در محل کار خودداری کنند».
شرکت فولاد مبارکه هنوز گزارش نداده که در چه بازه زمانی کارخانه احیا میشود اما رضا شهرستانی، عضو هیئتمدیره انجمن فولاد ایران به «شرق» میگوید هرچند حجم خسارت به دو کارخانه قابل توجه است اما نیاز داخلی بازار با تولید سایر فولادسازان قابل تأمین است و مشکلی از این نظر ایجاد نمیشود.
در بازار جهانی اما، نگرانی برای تأمین فولاد بالا گرفته است. افزایش قیمت انرژی یکی از دلایل عمده نگرانی در این بازار است و چشمانداز افزایش هزینه تولید فولاد را برای فولادسازان جهان ترسیم کرده است. این مسئله صنایع پاییندستی فولاد را هم نگران افزایش قیمتها کرده است و رسانههای آسیایی خبر میدهند که خودروسازان بزرگ مانند تویوتا افزایش قیمت محصولات و کاهش تولید را برای خود پیشبینی میکنند، وضعیتی که البته مشخص نیست تا چه زمانی ادامه داشته باشد.
