سال تلخ برای اینترنت

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

بدون شک سال 1404 سال تلخی برای اینترنت و مردم ایران بود که دسترسی‌شان به آن برای سه بار قطع شد و در آخرین مورد نیز این قطعی بیش از یک ماه است که ادامه دارد. در این سال اینترنت در ایران دیگر یک زیرساخت پایدار و بدیهی نبود، بلکه به متغیری وابسته به شرایط خاص کشور تبدیل شد؛ متغیری که دست‌کم در سه مقطع جداگانه؛ جنگ 12 روزه، 18 دی و 9 اسفند به شکل گسترده از دسترس کاربران خارج شد. این قطعی‌های سراسری که هر بار با دلایل متفاوتی همراه بودند، نه‌تنها جریان ارتباطی میلیون‌ها کاربر را مختل کردند، بلکه نشان دادند اینترنت در این سال به یکی از نخستین ابزارهای مدیریت بحران بدل شده است؛ ابزاری که در لحظات حساس، به‌جای حفظ تداوم ارتباط، با خاموشی مواجه می‌شود. تکرار این الگو در طول یک سال، تصویری روشن از تغییر رویکرد حکمرانی دیجیتال ارائه می‌دهد.

 

۲ فروردین/ محدودیت بیشتر برای کسب‌‌وکارهای آنلاین

شروع سال ۱۴۰۴ با آغاز دوره تازه‌ای از محدودیت‌ها برای کسب‌‌وکارهای آنلاین همزمان شد. بانک مرکزی با بخش‌نامه‌ای که به باور صنف فناوری اطلاعات به ضرر اکوسیستم اقتصاد دیجیتال بود، محدودیت‌های جدیدی پیش‌روی کسب‌وکارهای آنلاین گذاشت. طبق این بخش‌نامه کسب‌وکارهای اینترنتی و استارتاپ‌ها امکان تسویه ریالی با کاربران خود را تا ۱۵ فروردین از دست دادند. همچنین بر اساس این تصمیم بانک مرکزی، سقف برداشت غیرحضوری از حساب‌های کسب‌وکارهای آنلاین به دو میلیارد تومان در روز کاهش یافت. دوم فروردین ماه انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی در بیانیه‌ای‌ از بانک مرکزی خواست اقدامات سلبی علیه فعالان اقتصاد دیجیتال را متوقف کند. در گام بعدی هم چهارم فروردین‌ماه اتحادیه کسب‌وکارهای فضای مجازی در نامه‌ای خطاب به رئیس قوه قضائیه، اعتراض خود را نسبت به اقدام اخیر بانک مرکزی در محدودسازی سقف برداشت غیرحضوری از حساب کسب‌وکارهای آنلاین اعلام کرد. در این نامه اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی هشدار داد که محدودیت سقف برداشت غیرحضوری می‌تواند منجر به افزایش معاملات غیررسمی و کاهش شفافیت مالی شود. از سوی دیگر در این نامه تأکید شده بود که این تصمیم، گردش نقدینگی کسب‌وکارهای آنلاین را مختل کرده است و آنها را در تأمین مالی روزانه خود با مشکل مواجه می‌کند. آن‌طور که در این نامه اتحادیه گفته بود بسیاری از این کسب‌وکارها، خصوصا پلتفرم‌های واسط، برای ارائه خدمات به مبادلات روزانه وابسته‌اند و کاهش توان مالی آنها تداوم فعالیتشان را در معرض خطر قرار می‌دهد. پس از افزایش این اعتراض‌ها در نهایت برخی کسب‌وکارها ازجمله صرافی‌های ارز دیجیتال در پنجم فروردین خبر دادند که محدودیت‌ تسویه بانک مرکزی برای کسب‌وکارهای مجازی برداشته شده است.

۱۳ اردیبهشت/ استفاده از داده برای ارسال پیامک حجاب

اواسط اردیبهشت‌ماه زنان از شهرهای مختلف در شبکه‌های اجتماعی اعلام کردند که هنگام تردد در شهر و بدون اینکه پشت فرمان باشند یا نزدیک دوربین‌های شهری، پیامک‌هایی دریافت کرده‌اند که آنها را تهدید کرده اگر یک بار دیگر بدون حجاب در شهر رفت‌وآمد داشته باشند، با آنها برخورد خواهد شد. همان زمان «شرق» در گزارشی تحقیقی مشخص کرد برای ارسال این پیامک‌ها برخلاف گزارش برخی رسانه‌ها، از ابزارهای پیچیده و علمی-تخیلی استفاده نشده است. همان زمان کارشناسان در گفت‌وگو با «شرق» اعلام کردند که با کمک چند ابزار ساده مانند استفاده از تصاویر دوربین‌های مداربسته، ردیابی سینگال‌های سیم‌کارت یا شناسایی IMEI گوشی و نقض قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی، به دیتای خصوصی کاربران دسترسی پیدا می‌کنند و پازل ارسال پیامک حجاب به زنان تکمیل می‌شود. یکی از مدیران حقوقی سابق وزارت ارتباطات در این گزارش به «شرق» اعلام کرد که اقدامات ستاد امر به‌ معروف‌ و نهی از منکر در ارسال پیامک تذکر حجاب خلاف قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی است. همچنین به گفته او این رویه خلاف ساختار قانونی کارگروه تعامل‌پذیری است که براساس مصوبه ۵۸ شورای‌‌عالی فضای مجازی تشکیل شده است. طبق مصوبه شورای‌‌عالی فضای مجازی، تمامی دستگاه‌ها برای تبادل اطلاعات باید از طریق مرکز ملی تبادل اطلاعات اقدام کنند و تبادل اطلاعات به شیوه سنتی و مستقیم بین دستگاه‌ها غیرقانونی است. همچنین این مصوبه مشخص کرده که دستگاه‌ها برای دریافت اطلاعات مشخص باید درخواستشان را در کارگروه تبادل‌پذیری مطرح کنند و بعد از رأی‌گیری اجازه دسترسی یا عدم دسترسی به متقاضی داده می‌شود. او تأکید می‌کند که ارسال پیامک تذکر حجاب بدون هیچ توضیح شفافی فقط به معنی دورزدن قانون و دولت است.

۲۴ اردیبهشت

بعد از اما و اگرهای بسیار در مورد منحل‌شدن «سازمان ملی هوش مصنوعی» که در آخرین ماه‌های دولت سیزدهم راه‌اندازی شده بود، ۲۴ اردیبهشت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری اعلام کرد که تشکیل سازمان هوش مصنوعی «فعلا» کامل کنار گذاشته شده است. آن‌طور که این معاونت اعلام کرده بود به همین خاطر ستادی ذیل رئیس‌جمهور و دبیرخانه معاونت علمی در این زمینه شکل خواهد گرفت.

۲۷ اردیبهشت/ جدال بی‌پایان وزارت بهداشت با فعالان سلامت دیجیتال

در سال ۱۴۰۳ وزارت بهداشت یک جدال بی‌پایان را با فعالان سلامت دیجیتال شروع کرد که اوج این رویارویی در بهار ۱۴۰۴ کلید خورد. بعد از اینکه در ۲۷ اردیبهشت‌ماه وزیر ارتباطات در نامه‌ای به وزیر بهداشت «ضوابط فنی ثبت و پردازش سفارشات خدمات برخط دارورسانی» که توسط این وزارتخانه تدوین شده را در تضاد با رشد اقتصاد دیجیتال برشمرد و اجرایی‌شدن آن را موجب تعارض منافع میان داروخانه‌ها و پلتفرم‌های توزیع آنلاین دارو دانست، سی‌ام اردیبهشت‌ماه، انجمن داروسازان در نامه‌ای عجیب به رئیس‌جمهور از او خواست تا مانع اظهار نظر وزیر ارتباطات درباره فروش اینترنتی دارو شود و به‌جای نگرانی برای درآمد بیشتر پلتفرم‌ها به وزیر بهداشت به عنوان تنها تولید نظام سلامت احترام بگذارد. در قدم بعدی هم رئیس سازمان غذا و دارو در نامه‌ای خطاب به دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم پزشکی سراسر کشور دستور داد داروخانه‌های زیر نظر این مراکز، از «هرگونه همکاری مستقیم یا غیرمستقیم با سکوهای اینترنتی و کسب‌وکارهای مجازی حمل‌ونقل کالا» خودداری کنند. در ادامه هم کمیسیون سلامت دیجیتال انجمن تجارت الکترونیک و سازمان نظام صنفی رایانه‌ای هم در نامه‌هایی به رئیس‌جمهوری این رفتارها و دستورات سازمان غذا و دارو را مثال بارز نقص قانون کشور اعلام کردند. آنها مدعی شدند ادعای ایجاد رانت با توزیع آنلاین دارو توسط پلتفرم‌های سلامت دیجیتال بی‌پایه و اساس است.

۴خرداد/ تعرفه برای ماینینگ

در اوایل خردادماه شرکت توانیر در ابلاغیه نرخ برق، بهای برق مصرفی ماینرهای قانونی را به چهار هزار و ۶۰۰ تومان افزایش داد. نرخ مصرفی ماینرها در این ابلاغیه شرکت توانیر به چهار هزار و ۶۰۰ تومان برای هر کیلووات ساعت رسید. به این ترتیب بهای برق مصرفی واحدهای استخراج مجوزدار از سه هزار و ۲۹۳ تومان به چهار هزار و ۶۰۰ تومان افزایش پیدا کرد. در این ابلاغیه تأکید شده بود که نرخ جدید برق از تاریخ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ تا ۲۸ مرداد همان سال اعمال خواهد شد.

۱۰ خرداد/ ادامه مسدودسازی کسب‌وکارهای داخلی

دهم خرداد پلتفرم نماوا به دلیل پخش سریال «سووشون» مسدود شد. در آن زمان مرکز رسانه‌ای قوه قضائیه اعلام کرد با توجه به تخلف صورت‌گرفته از سوی شبکه نمایش خانگی «نماوا» و امتناع آن از انجام تعهدات قانونی، این پلتفرم مسدود شده است. یک روز پس از فیلترشدن نماوا این پلتفرم بیانیه‌ای منتشر و تأکید کرد که سریال از مرحله تولید دارای مجوز بوده و توقیف آن به‌دلیل اختلاف روی ۶۲ ثانیه از محتوای سریال رخ داده است. در گام بعدی این پلتفرم «خانومی» بود که دچار محدودیت از سوی نهادهای قضائی شد. ۱۴ خرداد صفحه رسمی اینستاگرام خانومی با بیش از ۱.۴ میلیون دنبال‌کننده، به دستور مقام محترم قضائی و در پی انتشار ویدئوی تولد ۱۱سالگی این برند، به‌صورت موقت از دسترس خارج شد. به دنبال این اتفاق‌ها هم انجمن تجارت الکترونیک تهران در واکنش به فیلترشدن پلتفرم «نماوا» و مسدودسازی صفحه اینستاگرام «خانومی» برای تکرار برخوردهای ناگهانی فاقد شفافیت با کسب‌وکارهای دیجیتال کشور ابراز نگرانی کرد. این انجمن ضمن هشدار درباره تبعات چنین اقداماتی بر اشتغال، سرمایه‌گذاری و اعتماد عمومی، خواستار بازنگری جدی در شیوه مواجهه با بخش خصوصی شد. این اتفاق در سال ۱۴۰۴ برای دیگر کسب‌وکارهای فعال در کشور نیز بارها رخ داد.

۱۸خرداد/ خیز شهرداری برای گرفتن سهم تاکسی‌های اینترنتی

شهرداری تهران از اواسط دهه ۹۰ که تاکسی‌های اینترنتی خصوصی مورد توجه مردم قرار گرفتند، در تلاش برای گرفتن سهم آنها بوده و در این مدت از تمام قدرت خود استفاده کرده تا آنها را به زیر پرچم نظارت خود در بیاورد که در نهایت موفق نشده است. با این حال ۱۸ خرداد رئیس شورای شهر تهران این پرونده قدیمی را به جریان انداخت و اعلام کرد که شورای شهر هیچ‌گونه اجازه‌ای در مورد فعالیت تاکسی‌های اینترنتی نداده و حتی به وزارت کشور نامه زده مجوزی که به شرکت تاکسی‌های اینترنتی داده‌ خلاف قانون است و باید شورای شهر، امور مربوط به تاکسیرانی را بر عهده داشته باشد نه یک صنف. این تلاش مجدد شهرداری تهران برای ارائه مجوز به تاکسی‌های اینترنتی بعد از کشته‌شدن الهه حسین‌نژاد توسط راننده تاکسی شکل گرفت که ادعا می‌شد در ناوگان اسنپ مشغول به کار بوده است.

۲۳ خرداد/ جنگ و قطع اینترنت

از حدود ساعت ۹:۳۳ صبح روز ۲۳ خرداد کاربران در شبکه‌های اجتماعی از اختلال و کندی شدید اینترنت خبر دادند. همچنین در همین زمینه امکان دسترسی به واتساپ برای برخی کاربران غیرممکن شد. همان زمان برخی کارشناسان شبکه در کانال‌های اطلاع‌رسانی از وضعیت شبکه، خبر از محدودشدن اینترنت بین‌الملل و ایجاد محدودیت روی کلادفلر دادند. در آن زمان آن دست از سرویس‌هایی که از زیرساخت‌های کلادفلر استفاده می‌کنند با بیشترین مشکل و اختلال همراه شدند. به دنبال افزایش شکایت کاربران، رئیس شرکت ارتباطات زیرساخت اعلام کرد که در حال بررسی وضعیت زیرساخت‌های ارتباطی کشور هستند. بهزاد اکبری در گفت‌وگو با مهر اعلام کرده بود: «اگر در این زمینه مشکلی رصد شد حل خواهیم کرد». صبح ۲۳ خرداد مرکز مبارزه با جرایم سازمان‌یافته سپاه پاسداران در اطلاعیه‌‌ای از شهروندان خواسته بود از انتقال اطلاعات روی پیام‌رسان‌های خارجی و به‌‌ویژه واتساپ و اینستاگرام خودداری کنند. چند ساعت بعد حدود ساعت ۱۴ ظهر وزارت ارتباطات در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که موقتا محدودیت‌های اینترنتی در کشور ایجاد شده است. روابط عمومی این وزارتخانه در این اطلاعیه ضمن تسلیت جانباختگان در حمله اسرائیل در بامداد روز ۲۳ خرداد اعلام کرد: «با عنایت به شرایط ویژه کشور و با تدابیر مراجع‌ ذی‌صلاح، موقتا محدودیت‌هایی بر اینترنت کشور اعمال شده است، بدیهی است با بازگشت وضعیت به حالت عادی، محدودیت‌های مذکور مرتفع خواهد شد». به دنبال این اتفاق هم صرافی‌های رمزارزی و خرید و فروش آنلاین طلا در عصر روز ۲۳ خرداد خبر دادند که به دستور بانک مرکزی ارائه خدمات آنها محدود شده است.

۲۶ خرداد/ محدودیت اینترنت برای جلوگیری از حملات سایبری

درحالی‌که در روزهای جنگ ۱۲ روزه اسرائیل با ایران، کاربران بیش از گذشته نیاز به ارتباط با یکدیگر داشتند، اینترنت در بیشتر ساعات روز یا قطع یا با محدودیت شدید همراه بود. در سومین روز از حمله اسرائیل به ایران، سخنگوی دولت اعلام کرد که کاهش سرعت اینترنت برای جلوگیری از حملات سایبری به مراکز و زیرساخت‌های مهم کشور اتخاذ شده است. فاطمه مهاجرانی گفته بود برای پایداری شبکه زمان‌هایی مجبور به کاهش سرعت اینترنت هستند.

۲۸ خرداد/ قطع اینترنت و هک نوبیتکس، پاسارگاد و سپه

درحالی‌که اینترنت در روزهای جنگ به بهانه برقراری امنیت سایبری ابتدا محدود و در نهایت در روز ۲۸ خرداد به طول کامل قطع شد، ۲۸ خرداد نوبیتکس به عنوان بزرگ‌ترین صرافی رمزارز ایرانی خبر از هک خود داد. این هک باعث شد برای چندین روز امکان دسترسی به خدمات نوبیتکس برای کاربرانش فراهم نباشد. نوبیتکس در روزهایی که این شرکت به خاطر هک از دسترس خارج شده بود، با انتشار اطلاعیه‌های روزانه سعی کرد با شفافیت، نگرانی کاربرانش را کاهش دهد. ۳۱ خرداد مدیرعامل نوبیتکس در یک پیام ویدئویی خبر داد در تلاش هستند تا خدمات این صرافی رمزارز را طی چهار یا پنج روز آینده (در آن زمان) فعال کنند. امیرحسین راد اعلام کرده بود باوجود سامانه‌های مانیتورینگ جلوگیری از وقوع حادثه یا کاهش تبعات، به دلیل محدودیت اینترنت کشور و نبود امکان دسترسی سریع به دیتاسنترها نتوانسته‌اند سریع‌تر جلو این حمله سایبری پیچیده را بگیرند. طبق خبرها و اعلام خود هکرها، این حمله توسط گروه گنجشک‌های درنده که منتسب به اسرائیلی‌ها هستند، انجام شده بود. این حمله منجر به سرقت مبلغی معادل ۴۷ میلیون دلار از دارایی نوبیتکس شده بود که در نهایت بعد از برگشت خدمات این سرویس به حالت اول، این صرافی تمام دارایی‌ را به مشتریانش بازگرداند. در کنار نوبیتکس که در روزهای جنگ و قطع اینترنت در تلاش بود تا با اطلاعیه‌های روزانه نگرانی کاربرانش را کم کند، بانک‌های پاسارگاد و سپه نیز مورد حمله قرار گرفتند.

۱ تیر/ اینترنت همچنان قطع

اینترنت در ایران از ظهر روز چهارشنبه ۲۸ خرداد قطع شد. دولت علت این موضوع را مقابله با حملات سایبری و ازکارانداختن پهپاد دشمن، اعلام کرد. پیش‌تر هم سخنگوی دولت در این زمینه تأکید کرده بود: «اینترنت ملی نمی‌شود». با این حال چند ساعت بعد از این صحبت، اینترنت به طور کامل از دسترس کاربران ایرانی خارج شد. چهار روز بعد از این قطعی نت‌بلاکس در توییتی اعلام کرد: ««با وجود بازگشت جزئی اتصال، کشور همچنان تا حد زیادی آفلاین است. پس از ۷۲ ساعت، اختلال در خدمات مخابراتی همچنان بر توانایی مردم برای دریافت اطلاعات و ارتباط با عزیزانشان تأثیر گذاشته است». آن زمان بسیاری از کارشناسان در گفت‌وگو با «شرق» خبر دادند که قطع اینترنت از چهارشنبه ۲۸ خرداد، شدیدترین محدودیتی است که دولت روی اینترنت اعمال کرده و قابل مقایسه با قطع اینترنت در مهر ۱۴۰۱ و آبان ۱۳۹۸ نیست.

۳ تیر/ بازگشت گام‌به‌گام اینترنت

بعد نزدیک به پنج روز قطع اینترنت، ارتباطات از عصر سوم تیرماه به‌مرور برای برخی کاربران در کشور فراهم شد. همچنین ۴ تیرماه نیز دسترسی به اینترنت از طریق موبایل تقریبا امکان‌پذیر شد. با این حال در آن زمان هنوز اختلال‌هایی روی اینترنت ثابت و موبایل وجود داشت. از سوی دیگر اختلال‌هایی نیز روی فیلترشکن‌ها دیده می‌شد و بخش قابل توجهی از فیلترشکن‌ها همچنان غیرقابل دسترس بودند. همان روز برخی رسانه‌ها به نقل از صداوسیما اعلام کردند که با توجه به نقش‌داشتن واتساپ در درز اطلاعات و به‌خطرافتادن امنیت کشور از آن رفع فیلتر نخواهد شد و به جای آن تلگرام رفع فیلتر می‌شود. اتفاقی که در نهایت رخ نداد. ظهر ۴ تیرماه هم وزیر ارتباطات در پیامی ویدئویی اعلام کرد که اینترنت به دستور رئیس‌جمهوری مجدد متصل شده است. با این حال تا نزدیک به چند هفته بعد از این اینترنت به حالت عادی بازنگشت و واتساپ هم فیلتر ماند.

۸ تیر/ از ممنوعیت واردات پهپاد غیرنظامی تا جرم‌انگاری استفاده از استارلینک

نمایندگان مجلس در نشست علنی روز ۸ تیر و در جریان رسیدگی به گزارش کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در مورد لایحه ساماندهی پرنده‌های هدایت‌پذیر از راه دور (پهپاد غیرنظامی) با ماده یک این لایحه با ۲۲۲ رأی موافق، دو رأی مخالف و سه رأی ممتنع از مجموع ۲۴۷ نماینده حاضر در نشست علنی موافقت کردند. طبق این لایحه، سازمان هواپیمایی کشوری، مسئول صدور پروانه فعالیت در زمینه ساخت و تولید، آموزش، تعمیرات، بهره‌برداری، صدور گواهینامه کاربر هدایت‌کننده و سند مالکیت پهپادهای غیرنظامی است. همچنین سند مالکیت پهپادهای غیرنظامی باید دارای شماره شناسایی یکتا، مشخصات فنی شامل رنگ، بدنه و موتور و مشخصات هویتی مالک باشد و مسئولیت صدور سند مالکیت و تعیین شماره شناسایی نیز بر عهده سازمان هواپیمایی کشوری است. از نکات قابل توجه لایحه تصویب‌شده این بود که واردات پهپادهای غیرنظامی و قطعات مربوط به آن ممنوع شد. از سوی دیگر نمایندگان مجلس کلیات و جزئیات طرح تشدید مجازات جاسوسی و همکاری‌کنندگان با رژیم صهیونیستی و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی با ۹ ماده را تصویب کردند. طبق ماده ۵ این طرح حمل، خرید، فروش، واردکردن یا در اختیارگذاشتن ابزارهای الکترونیکی ارتباطی اینترنتی فاقد مجوز، ازجمله استارلینک، ممنوع و موجب حبس تعزیری درجه ۶ و ضبط تجهیزات خواهد شد. از سوی دیگر تأمین، تولید، توزیع و واردات بیش از ۱۰ عدد از ابزارهای اشاره‌شده یا انجام موارد مذکور به قصد مقابله با نظام مستوجب، محکوم به حبس تعزیری درجه ۴ خواهد بود.

۱۱تیر/ درخواست برای پایان به اختلال اینترنت

به دنبال ادامه اختلال اینترنت بعد از پایان جنگ ۱۲روزه و گفته وزارت ارتباطات برای برگشت اینترنت به حالت عادی، انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی در نامه‌ای به وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، خواست که به بحران فزاینده و خسارت‌بار ناشی از اختلالات مستمر و سیستماتیک در شبکه اینترنت کشور هرچه سریع‌تر پایان دهند. این انجمن در نامه خود اخطار داده بود که ادامه این روند، «مرگ اکوسیستم استارتاپی» را که پیش‌تر نسبت به آن هشدار داده شده بود، به یک واقعیت قریب‌الوقوع تبدیل خواهد کرد. طبق اعلام انجمن در این نامه، هر ساعت قطعی اینترنت به شکل خوش‌بینانه ۱.۵ میلیون دلار به کسب‌وکارها زیان زده است.

عقب‌نشینی از افزایش تعرفه TD-LTE

ایرانسل شب ۱۱ تیر در پیامی به کاربران سرویس TDLTE خود خبر از افزایش قیمت داد. مقایسه قیمت‌های فعلی با گذشته نشان می‌داد که این تغییر در برخی بسته‌ها با توجه به حجم و زمان تا ۶۸ درصد هم افزایش داشته. با این حال ایرانسل در اطلاعیه‌ای اعلام کرده که تغییرات اعمال‌شده در قیمت بسته‌های اینترنت ثابت (TD-LTE) با میانگین افزایش حدود ۳۳.۵ درصدی، همراه شده است. در این اطلاعیه هدف از این تغییر همانندسازی نرخ بسته‌ها در سطح بازار خدمات ارتباطی کشور انجام شده. بعد از تصمیم ناگهانی ایرانسل برای افزایش بیش از ۶۰ درصدی سرویس اینترنت ثابت خود (TDLTE) یک روز بعد سازمان تنظیم مقررات از برخورد با این تصمیم خبر داد. آن زمان حمید فتاحی، قائم‌مقام وزیر ارتباطات و رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در پیگیری «شرق» اعلام کرد که تغییر قیمت بسته‌های سرویس TDLTE ایرانسل بدون اطلاع به رگولاتوری اتفاق افتاده است. آن‌طور که او تأکید کرده بود، با دستور رگولاتوری قیمت بسته‌های TDLTE به قیمت گذشته باز گشته است.

۱۲ تیر/ محدودیت‌های ادامه‌دار برای پلتفرم‌های آنلاین طلا

با وجود پایان جنگ، محدودیت‌ها روی سکوهای آنلاین طلا ادامه داشت. پلتفرم‌های آنلاین طلا و اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی در نامه‌های مختلف به وزارت ارتباطات، وزارت صمت و... درخواست کردند که با توجه به پایان جنگ به محدودیت‌های اعمال‌شده روی این سکوها از سوی بانک مرکزی پایان داده شود، اما در نهایت به هیچ‌کدام از این درخواست‌ها پاسخی داده نشد. ادامه این روند هم باعث شد امیر سیاح، معاون سابق اقتصادی و تنظیم مقررات مرکز ملی فضای مجازی در توییتی در شبکه X اعلام کند: «تهدید فعالان اقتصادی رسمی و نظارت‌پذیر و هدایتشان به بخش زیرزمینی و غیرقابل‌نظارت، اشتباهی مشکوک است». او تأکید کرده بود: «مسدودکردن سکوهای مجاز طلا و ایجاد نگرانی و نارضایتی در میلیون‌ها شهروند، آن هم در شرایط جنگی، صرفا اشتباه مشکوک نیست، همدستی با دشمن است». رضا الفت‌نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی هم، همان‌ روزها در یک نشست خبری گفته بود بانک مرکزی برای ترویج صندوق‌های طلا، پلتفرم‌ها را گروگان گرفته است. او گفته بود: «بانک مرکزی مدت‌ها بود می‌خواست صندوق‌های طلا را پروموت کند و حالا جنگ را بهانه کردند که به هدفشان برسند».

۱۳تیر/ شروع اختلال بی‌پایان در GPS

اختلال GPS در سال‌های گذشته نیز دیده شده بود، اما اوج این اختلال‌ها با شروع جنگ ۱۲روزه بود که تاکنون هم ادامه دارد. اما در آن زمان و بعد از پایان جنگ بسیاری از کسب‌وکارها این سؤال را مطرح می‌کردند که چرا با وجود پایان جنگ همچنان این اختلال‌ها ادامه دارد. اکانت شبکه X رگولاتوری در پاسخ به توییت «شرق» در مورد افزایش قیمت بسته‌های اینترنت ثابت ایرانسل (TD-LTE) در مقابل اختلال شبانه‌روزی آن، اعلام کرد که این اختلال به دلیل اختلال در عملکرد GPS است که با توجه به شرایط خاص کشور بوده است. رگولاتوری تأکید کرده که این تکنولوژی ارتباطی وابستگی زیادی به GPS دارد.

۲۱ تیر/ شروط بانک مرکزی برای پلتفرم‌های طلا

بعد از بیش از سه هفته از بسته‌شدن درگاه پرداخت پلتفرم‌های آنلاین فروش طلا، بانک مرکزی در جلسه‌ای با نمایندگان وزارت صمت و اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی شروط لازم برای بازگشایی درگاه‌های پرداخت سکوهای آنلاین فروش طلا را اعلام کرد. طبق پیگیری‌های «شرق» در آن زمان، شروط اعلام‌شده برای بازشدن درگاه‌های پرداخت این پلتفرم‌ها شامل موارد زیر بود:

 موجودبودن به لحظه کل طلا در بانک کارگشایی

 احراز ولت ریالی در بانک عامل

 ثبت در سامانه تجارت

 تسویه تعهدات ریالی حداکثر ظرف ۴۸ ساعت

 اخذ تأییدیه سایبری و امنیتی فراجا

در نهایت هم پلتفرم‌های آنلاین طلا با بانک مرکزی به تفاهم رسیده و توانستند به شرایط عادی فعالیت بازگردند.

قطعی‌ و اختلال بی‌پایان شبکه

اینترنت در خرداد و تیرماه بدترین وضعیت خود را تجربه کرد. ۲۱ تیرماه درحالی‌که به دلیل محدودیت روی شبکه اینترنت با بدترین کیفیت در اختیار کاربران بود، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در شبکه X اعلام کرد که دلیل افت کیفیت اینترنت به دلیل یک قطعی گسترده فیبر در خارج از کشور است. او در توییت خود نوشته بود: «افت کیفیت اینترنت به دلیل یک قطعی گسترده فیبر در خارج از کشور هست، همکاران ما در زیرساخت پیگیر حل مشکل هستند، و احتمالا تا دو ساعت دیگر این اختلال تداوم داشته باشد. ضمن پوزش بابت این مشکل از شکیبایی شما سپاسگزاریم».

۲۸ تیر/ رسمی‌شدن اینترنت طبقاتی

در سال ۱۴۰۴ و بعد از جنگ ۱۲روزه بحث ارائه اینترنت به افراد خاص از جمله کسب‌وکارها در شرایط بحران داغ شد. در نهایت ارائه اینترنت طبقاتی در ۲۷ تیر با آیین‌نامه اجرایی کمیته «تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال» وارد فاز جدیدتری شد. درحالی‌که کارشناسان و فعالان دسترسی آزاد به اینترنت این آیین‌نامه را رسمی‌کردن اجرای اینترنت طبقاتی می‌دانستند، اما از رئیس‌جمهوری تا سخنگوی دولت و وزیر ارتباطات در توییت‌های جداگانه اجرای اینترنت طبقاتی را تکذیب کرده و گفته‌اند: «حق دسترسی به اطلاعات آزاد حق همه مردم است، نه یک طبقه خاص»‌ با این حال چند ماه بعد از این آیین‌نامه مشخص شد بسیاری از کسب‌وکارها با در اختیارگذاشتن آی‌پی خود به مرکز ملی فضای مجازی امکان دسترسی به اینترنت در شرایط خاص را برای خود فراهم کرده‌اند.

۵ مرداد/ هشدارهای پی‌درپی برای قطع اینترنت

به دنبال قطع اینترنت در جنگ ۱۲روزه و خسارت مادی و معنوی آن به مردم و کسب‌وکارها پنجم مردادماه جمعی از فعالان اقتصادی، کارآفرینان و متخصصان حوزه فناوری اطلاعات و فضای مجازی در نامه‌ای خطاب به مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، رئیس شورای‌عالی امنیت ملی و رئیس شورای‌عالی فضای مجازی، نسبت به پیامدهای امنیتی، اقتصادی و اجتماعی قطع یا اختلال در دسترسی به اینترنت جهانی هشدار دادند. در این نامه که به امضای نهادهای صنفی و تخصصی از جمله سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور، اتحادیه کشوری کسب‌وکارهای مجازی، کمیسیون فناوری اطلاعات اتاق ایران، کمیسیون نوآوری و بهره‌وری اتاق بازرگانی تهران و انجمن تجارت الکترونیک تهران رسیده، تأکید شده است که در شرایط حساس فعلی، سیاست‌هایی نظیر محدودسازی دسترسی به شبکه جهانی اطلاعات نه‌تنها پاسخ مؤثری به تهدیدات نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های جدی‌تر به کشور باشد. نویسندگان نامه با اشاره به حمله اخیر رژیم اسرائیل به خاک ایران، تأکید کرده‌اند که رویکرد محدودسازی فضای مجازی می‌تواند به تضعیف حکمرانی ملی، آسیب به اقتصاد دیجیتال و افزایش تهدیدات سایبری بینجامد. هشدار‌هایی که در نهایت به نظر می‌رسد کارساز نبود و باعث شد در بحران‌های بعدی سال ۱۴۰۴ باز هم اینترنت قطع شود.

قصه دامنه‌دار بورسی‌شدن دیوار

پلتفرم «دیوار» که از انتهای سال ۱۳۹۸ درخواست ورود به بورس را داده بود در نهایت مرداد ۱۴۰۴ از ورود به این بازار سرمایه صرف‌نظر کرد. پنجم مرداد حسام آرمندهی، بنیان‌گذار و رئیس هیئت‌مدیره دیوار با انتشار نامه‌ای علت عدم پذیرش دیوار در بورس را رد صلاحیتش عنوان کرد. در نهایت هم او با انتشار توییتی که این نامه هم ضمیمه آن بود، نوشت: «با توجه به نامه‌ نهاد امنیتی و رد صلاحیت اینجانب از حضور در شرکت خودم، بدین وسیله به عنوان مؤسس، رئیس هیئت‌مدیره و سهامدار اصلی این مجموعه، مخالفت خود را برای حضور در بازارچه بورس تهران اعلام می‌دارم». این اتفاق در حالی رخ داد که حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهوری، زمستان سال گذشته در گفت‌وگو با «شرق» در مورد تأخیر در ورود «دیوار» به بورس، گفته بود که در این زمینه مشکلی نیست و هر وقت این شرکت بخواهد می‌تواند وارد بورس شود. در نهایت در زمستان تأییدیه‌های رسمی برای ورود این شرکت به بورس از سوی نهادهای ناظر صادر شد و قرار بود این شرکت جلسه پذیرش خود را در اواسط دی‌ماه داشته باشد که به دنبال اعتراضات در این ماه این جلسه لغو شد.

۱۲ مرداد/ اینترنتی بدتر از همیشه

در این روز پنجمین گزارش انجمن تجارت الکترونیک از وضعیت کیفیت اینترنت ایران منتشر شد. این گزارش هم مانند چهار گزارش پیشین خود با یک جمله تکراری شروع شده بود که هنوز هم به آن عادت نکرده‌ایم: «ایران بدترین وضعیت کیفیت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور اول GDP یا همان بزرگ‌ترین کشورها در حوزه اقتصاد را دارد». طبق این گزارش ۸۶ درصد کاربران از فیلترشکن استفاده می‌کنند. این در حالی است که تا قبل از سال ۱۴۰۱ و ایجاد محدودیت شدید در اینترنت بیش از ۶۲ درصد کاربران از فیلترشکن استفاده نمی‌کردند. همچنین طبق این گزارش با وجود فیلترینگ، اینستاگرام انتخاب اول ۶۳ درصد از کاربران اینترنت در ایران است. طبق این گزارش تجربه استفاده اینترنت در ایران فقط از کشورهای کوبا، ترکمنستان، کامرون، آنگولا، سودان، کنگو و اتیوپی وضعیت بهتری دارد. در واقع تجربه استفاده اینترنت در ایران مانند کشورهای در وضعیت جنگ و کشورهای کمتر توسعه‌یافته دنیاست. در این گزارش آمده بود که اگر وضعیت کیفیت اینترنت کشور را بدون توجه به وضعیت دوران «حمله اسرائیل به ایران» در نظر بگیریم، تفاوت محسوسی نسبت به گزارش چهارم (جایگاه ۹۵ از ۱۰۰ کشور) دیده نمی‌شود؛ یعنی همچنان تجربه کاربری اینترنت در ایران با سه گزاره کند (۸۴ از ۱۰۰)، پراختلال (۹۲ از ۱۰۰) و محدود (۹۹ از ۱۰۰) توصیف می‌شود. درمجموع براساس رده‌بندی میانگین سه شاخص در رتبه ۹۷ از ۱۰۰ کیفیت اینترنت قرار گرفته است.

۱۶ مرداد/ شرکت‌های فناوری پاسارگاد تحریم شدند

در راستای تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌ها و مقامات ایران، ۱۶ مرداد خبر آمد بازوهای فناوری بانک پاسارگاد نیز به لیست تحریم‌های این کشور اضافه شده‌اند. وزارت خزانه‌داری آمریکا روز پنجشنبه ۱۶ مرداد ۱۴۰۴ تحریم‌های جدیدی علیه ۱۸ فرد و نهاد مرتبط با ایران اعمال کرد. از جمله اصلی‌ترین نهاد‌هایی که در این لیست دیده می‌شدند، شرکت‌های زیرمجموعه بانک پاسارگاد است. هلدینگ نرم‌افزاری متعلق به بانک پاسارگاد یعنی شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات زیرساخت پاسارگاد آریان، شرکت توسعه زیست‌بوم فناوری اطلاعات و ارتباطات پاسارگاد آریان، شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات زیرساخت پاسارگاد آریان، شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات داده آرمان کیش، شرکت پرداخت فناوری اطلاعات و ارتباطات پاسارگاد آریان اروند، شرکت خدمات پرداخت الکترونیک پاسارگاد، شرکت باران تلکام، شرکت نرم‌افزاری داتیس آریان قشم، شرکت پردازش الکترونیک راشد سامانه، شرکت سامانه پایاپای رانک در لیست جدید تحریم آمریکا علیه ایران قرار داشتند. در همین رابطه هم یکی از مدیران خوش‌نام اکوسیستم فناوری اطلاعات کشور یعنی شهاب جوانمردی، مدیرعامل شرکت فناوری اطلاعات و ارتباطات پاسارگاد آریان (فناپ)، هم در لیست تحریم قرار گرفته بود.

۱۲ شهریور/ دلیل جدید برای ادامه فیلترینگ

یک سال بیشتر از وعده مسعود پزشکیان برای رفع محدودیت اینترنت و رفع فیلترینگ از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی خارجی می‌گذشت، اما او فقط توانسته بود ۵ دی ۱۴۰۳از واتساپ رفع فیلتر کند که این پیام‌رسان هم در جنگ ۱۲روزه و بعد از آن در هر بحرانی مجدد فیلتر شده است. درحالی‌که بسیاری منتظر رفع فیلتر از دیگر پلتفرم‌ها از جمله تلگرام و یوتیوب بودند ۱۲ شهریور سخنگوی قوه قضائیه در نشست خبری خود شرط اصلی برای فعالیت قانونی سکوهای خارجی در ایران را داشتن نماینده قانونی و پاسخ‌گو اعلام کرد. به باور کارشناسان راه‌اندازی نمایندگی پلتفرم‌های خارجی در ایران بهانه‌ای برای ادامه فیلترینگ بود چراکه به دلیل تحریم و همچنین قوانین غیرشفاف در زمینه حفظ داده کاربران این پلتفرم‌ها حاضر به همکاری با ایران نیستند.

۱۳ شهریور/ قطع و اختلال دوباره اینترنت

اختلال و قطعی اینترنت تا تابستان ۱۴۰۴ پیوسته ادامه داشت که گاهی این اختلال و قطعی به صورت رسمی اعلام می‌شد و گاهی هم بدون اعلام رسمی کاربران از کاهش سرعت اینترنت خود متوجه اتفاقاتی در شبکه می‌شدند. ۱۳ شهریور مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت خبر داد که قطع فیبر در مسیر‌های بین‌المللی سبب اختلال اینترنت کشور شده. بهزاد اکبری در این مورد در شبکه ایکس نوشته بود: «امروز دو تا قطعی فیبر در کشورهای بلغارستان و رومانی، اینترنت را در ایران، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، بلغارستان، یونان و برخی کشورهای دیگر دچار اختلال کرده است، امیدواریم زودتر این اختلال برطرف گردد». این برای چندمین بار بعد از پایان جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل بود که قطع فیبر در کنار محدودیت‌‌های داخلی و قطع برق باعث شد اینترنت کشور دچار اختلال شود.

۲۸ شهریور/ سود میلیاردی از باگ سیستم ریجستری

اواخر تابستان خبر رسید که نزدیک به ۱۳ شرکت واردکننده موبایل با کمک یک باگ در سامانه ریجستری، توانسته‌اند گوشی‌های پرچمدار از جمله آیفون و سامسونگ را به اسم گوشی‌های میان‌رده یا پایین‌رده وارد کشور کنند و از این طریق سود میلیاردی به دست بیاورند. همان زمان «شرق» در گزارشی نشان داد شرکت‌هایی که در این پرونده دست دارند، حداقل ۳۰ شرکت‌ هستند که عمده تخلف هم از طرف ۱۳ شرکت انجام شده؛ شرکت‌هایی که ساختار سازمانی غیرشفاف دارند و دو مدیر در اغلب این ۱۳ شرکت بر صندلی مدیرعاملی نشسته‌اند. برخی اعضای انجمن واردکنندگان موبایل در گفت‌وگو با «شرق» گفته‌ بودند که سودهای ناشی از فروش «پنهان» گوشی‌های لوکس، در مواردی به سرمایه‌گذاری در املاک و دارایی‌های مشهود تبدیل شده؛ اقدامی که نشان می‌دهد عاملان، با علم به قابل‌ ردیابی‌بودن تخلفات، ریسک این فعالیت‌ها را پذیرفته‌اند. تا این لحظه هم مشخص نشده مقام‌های نظارتی چه تصمیمی برای این متخلفان گرفته‌اند و آیا با این متخلفان برخورد شده است یا خیر؟

۳۰ شهریور/ مرحله جدید جدال سازمان غذا و دارو با پلتفرم‌های سلامت

انتهای شهریورماه درست چند روز بعد از اینکه دولت در نشستی در وزارت ارتباطات قول حمایت تمام‌قد از کسب‌وکارهای دیجیتال را داد، سازمان غذا و دارو پلتفرم «دکتردکتر» را مسدود کرد. نیما فاضلی، مدیرعامل سابق این پلتفرم در شبکه ایکس نوشته بود که دلیل این شکایت و دستور به مسدودسازی دامنه «دکتردکتر» مشخص نیست و در حال پیگیری برای این رفع محدودیت هستند. ۳۱ شهریور هم انجمن تجارت الکترونیک تهران در نامه‌ای سرگشاده خطاب به ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و رئیس کارگروه توسعه اقتصاد دیجیتال، نسبت به مسدودسازی ناگهانی پلتفرم «دکتردکتر» اعتراض کرد و خواستار شفاف‌سازی و رفع فوری این محدودیت شد. در نهایت هم ۴۸ ساعت بعد از این اعتراض‌ها بدون هیچ توضیحی از این پلتفرم رفع مسدودیت شد.

۳ مهر/ وعده جدید برای بهبود کیفیت اینترنت

وضعیت اینترنت هر روز و هر ثانیه در سال ۱۴۰۴ عجیب‌تر و پیچیده‌تر می‌شد. در این شرایط درحالی‌که کاربران منتظر وعده بیش از یک سال گذشته مسعود پزشکیان برای بهبود دسترسی به اینترنت بودند، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در گفت‌وگویی اعلام کرد: «امیدوارم تا شب عید، بهبود کیفیت خدمات اتفاق بیفتد». او در حاشیه بازدید از نمایشگاه الکامپ بیست‌وهشتم در جمع خبرنگاران اعلام کرد اپراتورها متعهد شده‌اند در یک بازه مشخص، کیفیت خدمات خود را به‌طور محسوس بهبود بخشند. او در این مورد توضیح داده بود: «با اپراتورها در مورد کیفیت اینترنت جلسات متعددی داریم. افزایش کیفیت در قالب برنامه‌هایی از جمله استفاده از ظرفیت‌ فناوری‌های نوین از جمله 5G و توسعه فیبر نوری دنبال می‌شود». او اعلام کرده بود: «اثر محدودیت‌ها و فیلترینگ نیز بر کیفیت اینترنت غیرقابل انکار است. اما با تلاش‌ها و برنامه‌هایی که دنبال می‌کنیم، امیدواریم تا شب عید، بهبود کیفیت خدمات در زندگی مردم ملموس باشد». در حالی وزیر ارتباطات از افزایش کیفیت اینترنت در قالب برنامه‌هایی مانند توسعه 5G و فیبر نوری خبر داد که حداقل در چند ماه گذشته اپراتورهای ارتباطی اعلام کرده‌اند تا افزایش تعرفه یا به قول برخی از آنها منطقی‌سازی تعرفه اتفاق نیفتد امکان سرمایه‌گذاری برای توسعه زیرساخت‌های شبکه را ندارند. وعده بهبود کیفیت اینترنت در یک دهه گذشته بارها توسط وزیران ارتباطات وقت هم تکرار شده بود. آخرین مورد آن به وعده عیسی زارع‌پور، وزیر ارتباطات دولت سیزدهم، در زمستان ۱۴۰۲ باز می‌گردد، زمانی که او دستور به افزایش ۳۰ درصدی تعرفه اینترنت داد و اعلام کرد از اپراتورهای ارتباطی قول گرفته تا خرداد سال بعد (۱۴۰۳) کیفیت اینترنت بهبود یابد. در نهایت هم در خردادماه که زمان عملی‌شدن وعده‌اش رسید، اعلام کرد اپراتورها کمی از برنامه خود در این زمینه عقب هستند.

۶ مهر/ پایان صوری جدال بین وزارت بهداشت و پلتفرم‌های سلامت

ششم مهرماه معاون وزیر ارتباطات به «شرق» خبر داده که توانسته‌اند با وزارت بهداشت به توافقی برسند که براساس آن فعالیت پلتفرم‌های سلامت دیجیتال با کمترین چالش مواجه باشد. به گفته احسان چیت‌ساز پس از چندین ماه مذاکره، وزارت ارتباطات موفق شد وزارت بهداشت را متقاعد کند تا از ایجاد سامانه‌ای جدید برای اتصال داروخانه‌ها و پلتفرم‌های سلامت دیجیتال صرف‌نظر کند. او در این مورد به «شرق» گفته بود با ورود مستقیم رئیس‌جمهوری، دیگر سامانه‌ای جدید برای ارتباط داروخانه‌ها و پلتفرم‌های سلامت دیجیتال که کار دارو‌رسانی هم انجام می‌دهند، راه‌اندازی نخواهد شد.

۱۲ مهر/ ماهواره‌‌های چینی جایگزین GPS می‌شوند

دولت تصمیم گرفت برای نجات کاربران از اختلال‌هایی که روی ماهواره GPS ایجاد می‌کند، از ماهواره‌های چینی کمک بگیرد. در همین زمینه رئیس پژوهشگاه فضایی در پاسخ به باشگاه خبرنگاران جوان در مورد چرایی ادامه اختلال در GPS گفته بود که در تلاش برای جایگزینی ماهواره‌‌های چینی جایگزین GPS هستند تا در نهایت ایران بتواند ماهواره بومی خود در این زمینه را بسازد. او آن زمان اعلام کرد که مذاکراتی با دولت چین در جریان است تا امکان استفاده میان‌مدت از سامانه مسیریابی چینی فراهم شود و این گامی موقت در جهت کاهش وابستگی باشد. بر اساس برآوردهای یزدانیان، این همکاری می‌تواند ظرف دو سال آینده عملیاتی شود. در عین حال، او چشم‌اندازی بلندمدت مطرح کرد: «در بازه زمانی سه تا پنج سال آینده، کشور ما باید منظومه ماهواره‌ای بومی خود را راه‌اندازی کند تا اختلالات و معضلات فعلی به‌طور بنیادین مرتفع شوند».

۲۱ مهر/ تعیین تکلیف نهایی مجوز تاکسی‌های اینترنتی

بعد از کشمکش‌های فراوان که از ابتدای سال شروع شده بود و شهرداری در تلاش بود تا مجوز تاکسی‌های اینترنتی فقط از طریق این نهاد صادر شود، ۲۱ مهرماه وزارت ارتباطات اعلام کرد که اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی مسئول صدور مجوز تاکسی‌های اینترنتی بین‌شهری است. طبق اعلام این وزارتخانه: «بر اساس مصوبه جدید، وزارت راه و شهرسازی موظف شد ظرف دو ماه آینده دستورالعمل فعالیت سکوی‌های برخط حمل‌ونقل مسافر بین‌شهری (تاکسی‌های اینترنتی بین‌شهری) را تدوین و اجرا کند. در این دستورالعمل، صدور مجوز فعالیت این سکوها بر عهده اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی خواهد بود».

۲۲ مهر/ انحلال سازمان هوش مصنوعی

درحالی‌که دولت بعد از منحل‌کردن سازمان هوش مصنوعی در بهار ۱۴۰۴ در حال فراهم‌کردن تدارکات برای تشکیل ستاد هوش مصنوعی بود، از سوی دیگر مجلس هم به دنبال تصویب طرح ملی توسعه هوش مصنوعی بود. در همین زمینه با بالاگرفتن موازی‌کاری برای توسعه هوش مصنوعی در کشور، دبیر شورای‌عالی انقلاب فرهنگی در نامه‌ای خطاب به رئیس مجلس خواستار توقف موقت بررسی طرح ملی توسعه هوش مصنوعی در مجلس شد. خسروپناه در این نامه، با اشاره به تأکید رهبری بر توسعه توانمندی‌های کشور در حوزه هوش مصنوعی، یادآور شده بود که مسئولیت تدوین سیاست‌های کلان و راهبری ملی در این حوزه براساس مصوبه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی و تصمیم هیئت وزیران در سال ۱۴۰۱، بر عهده این شورا و ستاد هوش مصنوعی قرار دارد.

۲۳ مهر/ اختلاف میان شورای انقلاب فرهنگی و مجلس

یک روز بعد از نامه دبیر شورای‌عالی انقلاب فرهنگی به رئیس مجلس و درخواست برای توقف موقت بررسی طرح توسعه ملی هوش مصنوعی، ۲۳ مهرماه نمایندگان به تشکیل «شورای ملی راهبری هوش مصنوعی» رأی مثبت دادند. بر اساس مصوبه جدید، شورای ملی راهبری هوش مصنوعی به‌عنوان متولی اصلی سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و نظارت بر اجرای سیاست‌های کلان کشور در حوزه هوش مصنوعی تشکیل می‌شود. طبق بندهای تشکیل این شورا، مصوبات شورای ملی راهبری هوش مصنوعی برای همه دستگاه‌ها لازم‌الاجراست و در صورت بروز تعارض با مصوبات سایر شوراها، نظر این شورا با تأیید رئیس‌جمهور ملاک عمل خواهد بود.

۳۰ مهر/ افزایش تعرفه پیامک و مکالمه تلفن همراه

در آخرین روزهای مهرماه، کاملا بی‌سروصدا خبر آمد که تعرفه پیامک و مکالمه تلفن‌ همراه افزایش پیدا کرده است. بر اساس مصوبه جدید رگولاتوری، سقف تعرفه هر پیامک به زبان فارسی در سیم‌کارت دائمی ۱۱۶ ریال و هر پیامک به حروف انگلیسی ۲۸۹ ریال تعیین شد. تعرفه پیامک در سیم‌کارت‌های اعتباری، ۲۰ درصد بیشتر از سیم‌کارت‌های دائمی در نظر گرفته شد. پیش از این کاربران برای هر پیامک فارسی ۸۹ ریال و برای هر پیامک انگلیسی ۲۲۲ ریال پرداخت می‌کردند. از سوی دیگر کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات تعرفه پایه یک دقیقه مکالمه درون‌شبکه‌ای تلفن همراه برای سیم‌کارت‌های دائمی را ۶۴۹ ریال و سقف آن را ۷۷۹ ریال تعیین کرد. سقف تعرفه در سیم‌کارت‌های اعتباری برای یک دقیقه مکالمه درون شبکه‌ای تلفن همراه هزار و ۱۶۹ ریال پیش‌بینی شد. بر اساس این مصوبه سقف تعرفه یک دقیقه مکالمه بین‌شبکه‌ای از تلفن همراه به تلفن ثابت نیز برای سیم‌کارت‌های دائمی ۸۱۲ ریال و برای سیم‌کارت‌های اعتباری هزار و ۲۱۸ ریال در نظر گرفته شد.

۳ آبان/ گام دوم رفع فیلتر در بن‌بست

اواخر مهرماه معاون وزیر ارتباطات در یک گفت‌وگوی تلویزیونی اعلام کرد که به رفع فیلتر و برداشته‌شدن گام دوم رفع فیلتر بسیار امیدوار است. با این حال یک هفته بعد کمیته رفع فیلتر در شورای‌عالی فضای مجازی تشکیل جلسه داد و اعضای این کمیته که نام‌هایشان محرمانه است با رفع فیلتر تلگرام و یوتیوب موافقت نکردند. پیگیری «شرق» در آن زمان از منابع مختلف نشان می‌داد که شنبه سوم آبان، کمیته بررسی رفع فیلترینگ که سال گذشته به دستور مسعود پزشکیان در مرکز ملی فضای مجازی تشکیل شد، جلسه‌ای برای رفع فیلتر از پلتفرم‌های تلگرام، یوتیوب و اینستاگرام برگزار کرده و در نهایت این کمیته به رفع فیلتر این پلتفرم‌ها رأی منفی داده است. در نهایت اما رئیس‌جمهور به این کمیته دستور داده که پیگیر رفع فیلتر از این پلتفرم‌ها باشند. بعد از این گزارش «شرق» خبرگزاری‌ها اعلام کردند که تلگرام در آستانه رفع فیلتر است با این حال رسول جلیلی، از اعضای شورای‌عالی فضای مجازی این خبرها را تکذیب و اعلام کرد تا این پلتفرم‌ها در کشور نمایندگی رسمی و پاسخ‌گو نداشته باشند از آنها رفع فیلتر نمی‌شود. او تأکید کرد که رفع فیلتر براساس مصوبه سال ۱۴۰۳ که طبق آن واتساپ هم رفع فیلتر شد دنبال می‌شود و تا مقدمات این مصوبه اجرا نشود از پلتفرمی رفع فیلتر نمی‌شود. همچنین رئیس مجلس ۱۱ آبان با تذکر به یکی از نمایندگان که نگران رفع فیلتر از تلگرام بود، با اعلام اینکه او عضو شورای‌عالی فضای مجازی است، تأکید کرد که بر اساس مصوبه ۳۲‌بندی این شورا تصویب کرده، فعالیت رسمی هر پلتفرم خارجی در کشور منوط به پذیرش ضوابط جمهوری اسلامی ایران و تأیید کمیسیون ۹ نفره منتخب شورای‌عالی فضای مجازی است.

۱۳ آبان/ اینترنت طبقاتی برای دانشگاهیان

در این روز، کانال رسمی دانشگاه تهران اعلام کرد که یوتیوب برای دانشجویان این دانشگاه رفع فیلتر شده است. این دانشگاه در کانال خود با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرده بود که از این پس دسترسی به پلتفرم یوتیوب از طریق اینترنت داخلی دانشگاه، بدون نیاز به فیلترشکن، امکان‌پذیر است. در آن زمان طبق بررسی «شرق»، مشخص شد یوتیوب در هشت دانشگاه کشور یعنی دانشگاه‌های تهران، بهشتی، امیرکبیر، علامه و اصفهان بدون فیلتر در دسترس دانشجویان قرار گرفته است، همچنین گفته‌ می‌شد روند این رفع فیلتر برای دانشگاه‌های علوم تحقیقات، شیراز و تبریز هم انجام خواهد شد. فروردین ۱۴۰۴ وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در حاشیه یک برنامه در پاسخ به پرسشی در مورد نتیجه اختصاص اینترنت طبقاتی به اساتید و دانشجویان اعلام کرد که منتظر پاسخ وزارت ارتباطات در این زمینه هستند. پیش از این هم ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۳ وزیر علوم از رایزنی برای رفع مسدودی یوتیوب برای اساتید و دانشجویان آموزش‌عالی خبر داده بود. سیمایی‌صراف در آن زمان اعلام کرده بود که رایزنی‌هایی با وزارت ارتباطات انجام شده و امیدوارند این درخواست به نتیجه برسد. با این حال بعد از رفع فیلتر یوتیوب برای دانشگاه‌های کشور و اعتراض کاربران به این تبعیض وزارت ارتباطات در پیگیری «شرق» اعلام کرد که مصوبه‌ای برای رفع فیلتر از پلتفرمی خاص برای دانشگاه‌ها صادر نکرده، از سوی دیگر شنیده‌های «شرق» حاکی از آن بود که وزارت علوم با همکاری کمیته فیلترینگ موفق به رفع فیلتر از یوتیوب برای دانشگاه‌ها شده است.

۱۵ آبان/ تصویب چارچوب فعالیت پلتفرم‌های طلا

پس از ماه‌ها انتظار و رفت‌و‌برگشت میان نهادهای مختلف، در این روز خبر آمد که هیئت وزیران با تصویب «دستورالعمل اجرایی خرید و فروش برخط طلا و نقره»، فصل تازه‌ای را برای فعالیت پلتفرم‌های آنلاین این حوزه گشود. بر اساس این مصوبه که ۲۷ مهر ۱۴۰۴ و به پیشنهاد دادستانی کل کشور به تصویب رسید، بانک مرکزی در مرکز اصلی نظارت بر این بازار قرار دارد. این نهاد نقشی همزمان در تأیید مجوز، کنترل جریان پول، صحت‌سنجی موجودی طلا و طراحی سامانه نظارتی خواهد داشت. بدین ترتیب، بانک مرکزی از یک نهاد صرفا پولی، به ناظر اصلی بازار آنلاین طلا تبدیل می‌شود. حتی تمام پرداخت‌ها باید فقط از طریق درگاه رسمی مورد تأیید این نهاد انجام گیرد و استفاده از رمزارز، کیف‌ پول بدون مجوز و هر ابزار تسویه غیربانکی رسما ممنوع شده است. طبق این مصوبه بانک مرکزی باید ظرف سه ماه سامانه‌ای ناظر بر تعهدات و موجودی پلتفرم‌های خریدوفروش طلا طراحی و راه‌اندازی کند؛ سامانه‌ای که عملکرد کاربران را به‌صورت لحظه‌ای پایش خواهد کرد. از سوی دیگر طبق این دستورالعمل، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی به‌عنوان نهاد مسئول صدور، تمدید و ابطال مجوز فعالیت این پلتفرم‌ها تعیین شده و ضوابط نهایی باید به تأیید هیئت مقررات‌زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار برسد.

۴ آذر/ رسمیت شغلی برای فریلنسرها

برای نخستین‌بار در ایران، «فریلنسری» یا همان آزادکاری که سال‌ها بیرون از قوانین رسمی، بیمه، مالیات و سازوکارهای دولتی قرار داشت، به عنوان یک موقعیت شغلی به رسمیت شناخته شد. دولت با انتشار دستورالعمل جامع «نظارت و اعتبارسنجی پایگاه آزادکاران» و ایجاد سازوکارهای رسمی برای ثبت، رتبه‌بندی، استعلام، انعقاد قرارداد و حتی بیمه پروژه‌ای، راه را برای شکل‌گیری یک بازار کار رسمیِ جدید باز کرد؛ بازاری که می‌تواند آینده اشتغال دیجیتال ایران را دگرگون کند، هرچند با توجه به قطع و اختلال مدام در اینترنت این آینده همراه با ابهام بسیار است.

۵ آذر/ غوغای اینترنت سفید

بعد از فعال‌شدن قابلیت «نمایش لوکیشن کاربران» در شبکه ایکس مشخص شد چه کسانی در ایران از اینترنت بدون فیلتر یا سفید استفاده می‌کنند و چه کسانی هنوز به VPN برای دسترسی به جهان آزاد اطلاعات وابسته‌اند. فکت‌ها نشان می‌دادند، بسیاری از مخالفان سرسخت رفع فیلترینگ از نمایندگان مجلس تا مجریان صداوسیما، خودشان خط سفید دارند و از سوی دیگر، برخی از درون دولت که پیش‌تر مدعی استفاده از فیلترشکن بودند، اکنون با همین اینترنت سفید به شبکه‌های فیلترشده دسترسی دارند. در این میان خبرنگارانی که در روزهای آخر جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل نام‌هایشان از طریق رسانه در لیست اینترنت سفید قرار گرفته بود، در کانون اعتراض‌ها و خشونت کاربران برای دسترسی به این اینترنت قرار گرفتند و بیشتر از گروه‌های دیگر دارنده اینترنت سفید مورد حمله قرار گرفتند. در آن زمان برخی کارشناسان در گفت‌وگو با «شرق» اعلام کردند که دسترسی به اینترنت یک حق عمومی است، اما تأکید داشتند که در این بین به جای حمله به کاربرانی که به اینترنت سفید دسترسی دارند، باید دولت که مسبب این وضعیت است را مجبور به پاسخ‌گویی کرد. به دنبال این اتفاق مسعود پزشکیان در حاشیه یک برنامه خبری به جای اعلام اینکه اینترنت برای همه آزاد خواهد شد، خبر داد که دستور داده اینترنت سفید تمامی افرادی که از آن استفاده می‌کردند قطع شود تا بفهمند مردم با چه سختی از سد فیلترینگ عبور می‌کنند. با این حال بعد از اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی و اتصال اینترنت مشخص شد که اینترنت سفید بسیاری از افراد مجدد فعال شده است.

۱۱ آذر/ افزایش تعرفه دیتای همراه

ایرانسل و همراه اول هرکدام به صورت جداگانه در اطلاعیه‌هایی خبر از افزایش تعرفه اینترنت همراه را دادند. ابتدا ایرانسل در اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف به تعویق‌انداختن ناترازی در صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات قیمت بسته‌های اینترنت همراه و TD-LTE خود را ۲۰ درصد افزایش داده است. در ادامه هم همراه اول در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که بر اساس درخواست اپراتورها برای بازنگری در تعرفه اینترنت و پس از بررسی‌های نهادهای تصمیم‌گیر، مرحله نخست اصلاح ۲۰ درصدی تعرفه بسته‌های اینترنت این اپراتور از بامداد سه‌شنبه ۱۱ آذر ۱۴۰۴ آغاز شده است. طبق این اطلاعیه، اجرای این تغییرات نتیجه مجموعه‌ای از عوامل از جمله افزایش هزینه‌های توسعه و نگهداری شبکه، نوسانات نرخ ارز و ضرورت سرمایه‌گذاری‌های گسترده در زیرساخت‌های ارتباطی است؛ عواملی که طی ماه‌های اخیر براساس گفته این اپراتور فشار قابل‌توجهی بر روند ارائه خدمات باکیفیت وارد کرده‌اند.

۴ دی/ رایتل برای فروش

رایتل به عنوان اپراتور سوم که قرار بود سهم عظیمی در بازار دیتا به دست بیاورد، از اویل دهه ۹۰ که شکل گرفت، تاکنون نتوانست براساس اهداف در نظر گرفته‌شده برای آن قدم بردارد. در این سال‌ها در کنار تغییر مدیران خود، هر روز بیشتر از گذشته در بازار تلفن همراه عقب ماند. در نهایت چهارم دی‌ماه آگهی فروش سهام «رایتل» توسط شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی (شستا) منتشر شد. براساس این آگهی، سهام رایتل به‌صورت بلوکی و یک‌جا در مزایده عمومی به فروش می‌رسید. طبق این آگهی، واگذاری سهام رایتل از طریق مزایده عمومی و در چارچوب قیمت‌گذاری توسط نهادهای حرفه‌ای ذی‌صلاح صورت می‌پذیرد. شستا اعلام کرده بود که قیمت پایه، شرایط عرضه و سایر موارد مربوط به واگذاری سهام رایتل پس از تکمیل فرایند مربوطه و از طریق انتشار در جراید کثیرالانتشار اطلاع‌رسانی خواهد شد. با این حال تا لحظه انتشار این خبر در سالنامه «شرق» نتیجه فروش این آگهی منتشر نشده است.

۱۸ دی/ ۲۰ روز خاموشی اینترنت و ادامه اختلال‌ها

یکی دیگر از ضربه‌های مهلک به اینترنت کشور در آخرین ساعات روز ۱۸ دی‌ماه و با شروع اعتراض‌ها زده شد. در این روز براساس مصوبه شورای‌عالی امنیت ملی اینترنت به طور کامل قطع شد. هیچ فیلترشکنی کار نکرد و حتی پلتفرم‌های بومی که سال‌ها میلیارد‌ها تومان روی آنها سرمایه‌گذاری شده بود نیز از کار افتادند. حتی سایت دیوار به دلیل در اختیارگذاشتن سرویس چت بین کاربرانش برای معامله، ساعت‌ها فیلتر شد و در نهایت به دنبال ازکارافتادن سرویس چت، توانست ۲۳ دی در اختیار کاربران قرار بگیرد. در کنار اینترنت، پیامک هم قطع شد و امکان ارسال کدهای OTP وجود نداشت. بسیاری از پلتفرم‌های ایرانی از تاکسی‌های اینترنتی گرفته تا خدمات، فروش کالا و... درآمدشان به زیر ۸۰ درصد رسید و بسیاری مجبور به تعدیل کارکنان خود شدند. این قطعی ارتباط تا ۷ بهمن ادامه داشت. هرچند در این روزها که کاربران و بسیاری از کسب‌وکارها و رسانه‌ها به اینترنت دسترسی نداشتند، برخی افراد و رسانه‌های خاص به اینترنت بدون محدودیت دسترسی داشته و مشغول فعالیت در شبکه‌های اجتماعی. مطابق دوره‌های قبلی اینترنت در سال‌های ۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۲ روز جنگ مقامات دولتی از سخنگوی دولت گرفته تا وزیر امورخارجه اعلام کردند که قطع اینترنت برای ایجاد امنیت برای مردم بوده است. در این مدت نیز برخی گزارش‌ها به «شرق» حکایت از جمع‌آوری ماهواره‌های استارلینک داشت و اینکه حاکمیت با ایجاد اختلال شدید در GPS در تلاش برای کاهش ترافیک روی استارلینک است. در همین اوضاع هم ایران به اتحادیه جهانی مخابرات باز نامه ارسال کرد و از آنها خواست جلو فعالیت استارلینک در ایران را بگیرند. آمارهای مختلفی در مورد خسارت قطعی نزدیک به ۲۰ روزه اینترنت در کشور منتشر شده، اما فعالان اکوسیستم اقتصاد دیجیتال اعلام کردند این بار قطعی اینترنت خسارتی حتی بیشتر از قطعی ۱۲ روز جنگ به آنها وارد کرده است. در روزهای قطع اینترنت منابع مختلف به «شرق» اعلام می‌کردند که قرار است اینترنت حداقل تا عید نوروز قطع بماند.

۱ بهمن‌ماه/ خسارت میلیاردی قطع اینترنت

وزیر ارتباطات در جلسه نظارتی کمیسیون صنایع مجلس اعلام کرد با قطع‌شدن اینترنت، کسب‌وکارها روزانه حدود پنج هزار میلیارد تومان دچار خسارت شدند. اگرچه چند روز بعد یکی از معاونان او این رقم را بسیار خوش‌بینانه دانست. از ۷ بهمن و براساس خبری که در «شرق» اعلام کردیم، برخی دسترسی‌ها آزاد شد و افراد توانستند به‌سختی به جهان آزاد ارتباطات متصل شوند. تا این لحظه همچنان اختلال‌های شدید روی اینترنت کشور اعمال می‌شود. «شرق» در گزارش‌های مختلفی این موضوع را بررسی کرد که این اختلال‌ها می‌تواند نتیجه تلاش برای ایجاد لیست سفید و به جریان انداختن جدید اینترنت طبقاتی باشد. همچنین این موضوع را نیز بررسی کردیم که احتمالا تغییرات در سیستم فیلترینگ و کمک از راه‌حل‌های چینی و روسی، اینترنت ایران را وارد فاز جدیدی کرده است، فازی که دسترسی به این ابزار را هر روز سخت‌تر از گذشته می‌کند.

۸ بهمن/ ازکارافتادن سامانه جامع وزارت کار

در میان اختلال و محدودیت شدید اینترنت خبر آمد که سامانه جامع وزارت کار هم از دسترس خارج شده و ثبت هرگونه درخواست، از جمله پیگیری پرونده‌ها و دریافت بیمه بیکاری برای کاربران غیرممکن شده است. تا این لحظه همچنان این سامانه از دسترس خارج است و کارگران و کارفرماها برای پیگیری پرونده‌های خود با مشکل جدی مواجه هستند. در حال حاضر افراد برای پیگیری کارهای خود حضوری به وزارت کار مراجعه می‌کنند و در آنجا به آنها گفته شده که تمام اطلاعات آنها از بین رفته و باید دوباره اطلاعاتشان ثبت شود. مشاهدات میدانی «شرق» از آشفتگی و بی‌نظمی زیادی در شعب مختلف وزارت کار و رسیدگی به شکایات حکایت دارد و اینکه کارمندان این وزارتخانه هم نمی‌دانند باید چه کاری انجام دهند و چگونه پاسخ مراجعه‌کنندگان را بدهند. طبق گفته یکی از کارمندان یکی از شعب وزارت کار قرار بود این مشکل تا ۱۹ بهمن حل شود، وعده‌ای که تاکنون عملی نشده است.

۱۱ بهمن/ بازداشت فعالان دسترسی آزاد به اینترنت

در روزهای قطع اینترنت خبر رسید که برخی فعالان دسترسی آزاد به اینترنت نیز بازداشت شده‌اند. از میان افراد بازداشت‌شده، تاکنون نام سعید سوزنگر و امیرحسین (ایمان) صیرفی به عنوان دو متخصص شناخته‌شده در حوزه امنیت شبکه و فناوری اطلاعات از سوی رسانه‌های مختلف منتشر شده است. دلایل دستگیری این افراد مشخص نشد، اما در نهایت سعید سوزنگر 5 اسفند با قرار وثیقه آزاد شد.

9اسفند/ بیش از 800 ساعت بدون اینترنت

با شروع جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران از صبح 9 اسفند، اینترنت باز هم قطع شد و در نهایت این برای سومین بار در سال 1404 بود که اینترنت در بحرانی دیگر، مسدود شد. حالا بیش از 1 ماه از این قطعی و براساس گزارش نت‌بلاکس بیش از 850 ساعت (تاز زمان انتشار این گزارش) است که اینترنت از دسترس مردم در شرایط جنگی قطع شده است. بسیاری از کسب‌وکارها و مخصوصا کسب‌وکارهای کوچک که در 20 روز قطع اینترنت در دی ماه به سختی تاب آورده بودند در این دور از قطعی اینترنت دچار فروپاشی شدند. بسیاری از کسب‌وکارها به سمت تعدیل و برخی دیگر تعطیلی رفتند. برخی نیز کار را متوقف کرده تا ببینند چه می‌شود. گزارش‌های فنی نشان می‌دهد که با آغاز این محدودیت‌ها از 9 اسفند، اتصال اینترنت در ایران به‌سرعت افت کرده و در برخی ساعات به سطح «خاموشی تقریبا کامل» رسیده است. این وضعیت دسترسی کاربران به بسیاری از خدمات آنلاین، شبکه‌های اجتماعی و حتی ارتباط با بستگان در خارج از کشور را به شدت محدود کرده است. البته در این بین برخی کاربران و مسئولان به اینترنت سفید به جهان متصل بودند و برخی دیگر با کمک فیلترشکن‌های میلیونی توانسته‌اند تاکنون به شکل دست و پا شکسته از دنیا خبر بگیرند و از خود نیز خبر بدهند. نهادهای ناظر تاکنون بارها هشدار داده‌اند که چنین قطع‌هایی می‌تواند باعث افزایش شایعات و اطلاعات تأیید نشده شود، زیرا در نبود دسترسی به منابع متنوع خبری، روایت‌های محدود یا غیررسمی سریع‌تر در جامعه منتشر می‌شوند.به گفته این نهادها، قطع گسترده اینترنت می‌تواند دسترسی مردم به اطلاعیه‌های امنیتی، هشدارهای اضطراری و منابع حیاتی را مختل کند و در شرایط بحران، خطرات بیشتری برای شهروندان ایجاد کند. با تمام این هشدارها و خسارت‌هایی که قطعی بیش از یک ماه اینترنت به اقتصاد کشور و مردم زده اما همچنان اینترنت 15 روز بعد از شروع 1405 قطع است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.