ستاره، فضا و ماهواره
اکبر قراخانیبهار
تا سالهای دهه ۱۳۴۰، غیر از تقویمهایی که بیشتر جنبه «ستارهشماری» داشتند تا «ستارهشناسی» یا مطالب علمی پراکندهای که در بعضی مطبوعات نظیر «کتاب هفته» به چاپ میرسید، نشریه مستقلی که به فضا و علوم فضایی اختصاص داشته باشد، منتشر نمیشد. اجرای فعالیتهای فضایی در سالهای دهه ۱۹۶۰ (۱۳۴۰) در آمریکا و شوروی توجهات جهانی را به این موضوعات جلب کرد و ایران هم از این نظر بینصیب نماند.
این فعالیتها ابتدا با پرتاب نخستین ماهواره ساخت دست بشر به مدار زمین در سال ۱۹۵۷ (۱۳۳۶) و متعاقب آن پرتاب نخستین سفینه سرنشیندار به سرنشینی یوری گاگارین بهعنوان اولین فضانورد جهان در سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰) که هر دو توسط شورویها انجام شد، شروع شد و در نهایت با پیادهشدن نخستین انسان در کره ماه در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸) توسط آمریکاییها به اوج خود رسید. در ایران طلایهدار این موضوعات شادروان دکتر محسن هشترودی، استاد ریاضیات در دانشگاه تهران بود.
هشترودی از اعقاب شیخ محمد خیابانی، از فعالان انقلاب مشروطه بود. او علاوهبر استادی ریاضیات و سیمای علمی خود، دارای سیمایی اجتماعی، فرهنگی و ادبی نیز بود و در ابتدای دهه 1340، سرپرستی مجموعه ادبی وزین «کتاب هفته» را نیز برعهده داشت.
او همچنین برای اولینبار واژه «ماهواره» (این واژه آشنای امروز) را برای satellite به کار برد. برای آن قبلا معادل فارسی «قمر مصنوعی» به کار گرفته میشد. در سالهای آغازین دهه 1350، غلامحسین آریانپور در ضمیمهای که به همراه چاپ با جلد پالتویی از ترجمه کتاب «زمینه جامعهشناسی» اثر آگبرن، نیمکف در مورد واژههای فارسی جدید ارائهشده در آن کتاب تدارک دیده بود، یادآور شده بود که واژه «ماهواره» را از هشترودی گرفته است.
نخستین مجله یا ماهنامه اختصاصی در ارتباط با فضا و علوم و تکنولوژی فضایی در ایران به نام «مجله فضا» در سالهای آغازین دهه 1340 در تهران شروع به انتشار کرد. محتویات مجله شامل مطالب متنوعی، اعم از ترجمه و تألیف در زمینه ستارهشناسی، فضا و تکنولوژی فضایی بود. مجله فضا با مشارکت برخی از فرهیختگان (از جمله محسن هشترودی) و به سردبیری ابوالحسن کمالیتقوی اداره میشد. آقای کمالی، خواهرزاده «محمد مسعود»، روزنامهنگار معروف قدیمی بود. در اوایل انتشار، زیر عنوان مجله «با هدایت دانشگاه پهلوی» («دانشگاه شیراز» فعلی) هم ذکر میشد که نشان از همکاری برخی از استادان دانشگاه شیراز در آن زمان با مجله داشت.
بعدها نخستین کانون علمی مربوط به فضا تحت عنوان «کانون فضایی ایران» نیز در همین دهه (1340) توسط برخی از علاقهمندان و نیز مساعدتهای مجله فضا به ریاست هشترودی تشکیل شد. دفتر کانون نیز در دفتر مجله فضا مستقر بود. نخستین گردهمایی کانون فضایی ایران در عصر یک روز پاییزی در نیمه دوم همین دهه در سالن گردهماییهای کوی دانشگاه تهران، واقع در امیرآباد شمالی برگزار شد. سخنران این گردهمایی هم هشترودی بود.
تا سالهای دهه ۱۳۴۰، غیر از تقویمهایی که بیشتر جنبه «ستارهشماری» داشتند تا «ستارهشناسی» یا مطالب علمی پراکندهای که در بعضی مطبوعات نظیر «کتاب هفته» به چاپ میرسید، نشریه مستقلی که به فضا و علوم فضایی اختصاص داشته باشد، منتشر نمیشد. اجرای فعالیتهای فضایی در سالهای دهه ۱۹۶۰ (۱۳۴۰) در آمریکا و شوروی توجهات جهانی را به این موضوعات جلب کرد و ایران هم از این نظر بینصیب نماند.
این فعالیتها ابتدا با پرتاب نخستین ماهواره ساخت دست بشر به مدار زمین در سال ۱۹۵۷ (۱۳۳۶) و متعاقب آن پرتاب نخستین سفینه سرنشیندار به سرنشینی یوری گاگارین بهعنوان اولین فضانورد جهان در سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰) که هر دو توسط شورویها انجام شد، شروع شد و در نهایت با پیادهشدن نخستین انسان در کره ماه در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸) توسط آمریکاییها به اوج خود رسید. در ایران طلایهدار این موضوعات شادروان دکتر محسن هشترودی، استاد ریاضیات در دانشگاه تهران بود.
هشترودی از اعقاب شیخ محمد خیابانی، از فعالان انقلاب مشروطه بود. او علاوهبر استادی ریاضیات و سیمای علمی خود، دارای سیمایی اجتماعی، فرهنگی و ادبی نیز بود و در ابتدای دهه 1340، سرپرستی مجموعه ادبی وزین «کتاب هفته» را نیز برعهده داشت.
او همچنین برای اولینبار واژه «ماهواره» (این واژه آشنای امروز) را برای satellite به کار برد. برای آن قبلا معادل فارسی «قمر مصنوعی» به کار گرفته میشد. در سالهای آغازین دهه 1350، غلامحسین آریانپور در ضمیمهای که به همراه چاپ با جلد پالتویی از ترجمه کتاب «زمینه جامعهشناسی» اثر آگبرن، نیمکف در مورد واژههای فارسی جدید ارائهشده در آن کتاب تدارک دیده بود، یادآور شده بود که واژه «ماهواره» را از هشترودی گرفته است.
نخستین مجله یا ماهنامه اختصاصی در ارتباط با فضا و علوم و تکنولوژی فضایی در ایران به نام «مجله فضا» در سالهای آغازین دهه 1340 در تهران شروع به انتشار کرد. محتویات مجله شامل مطالب متنوعی، اعم از ترجمه و تألیف در زمینه ستارهشناسی، فضا و تکنولوژی فضایی بود. مجله فضا با مشارکت برخی از فرهیختگان (از جمله محسن هشترودی) و به سردبیری ابوالحسن کمالیتقوی اداره میشد. آقای کمالی، خواهرزاده «محمد مسعود»، روزنامهنگار معروف قدیمی بود. در اوایل انتشار، زیر عنوان مجله «با هدایت دانشگاه پهلوی» («دانشگاه شیراز» فعلی) هم ذکر میشد که نشان از همکاری برخی از استادان دانشگاه شیراز در آن زمان با مجله داشت.
بعدها نخستین کانون علمی مربوط به فضا تحت عنوان «کانون فضایی ایران» نیز در همین دهه (1340) توسط برخی از علاقهمندان و نیز مساعدتهای مجله فضا به ریاست هشترودی تشکیل شد. دفتر کانون نیز در دفتر مجله فضا مستقر بود. نخستین گردهمایی کانون فضایی ایران در عصر یک روز پاییزی در نیمه دوم همین دهه در سالن گردهماییهای کوی دانشگاه تهران، واقع در امیرآباد شمالی برگزار شد. سخنران این گردهمایی هم هشترودی بود.