اعجاز واتیکان؛ بازخوانی مواجهه پاپ با ترامپیسم
مواضع صریح و نصایح پاپ لئون در چند روز گذشته و عکسالعملهای خلاف عرف و اخلاق تیم ترامپ در برابر او، درجه تأثیرگذاری و چند واقعیت مهم اما پنهان را بر جهانیان عیان میکند.
مواضع صریح و نصایح پاپ لئون در چند روز گذشته و عکسالعملهای خلاف عرف و اخلاق تیم ترامپ در برابر او، درجه تأثیرگذاری و چند واقعیت مهم اما پنهان را بر جهانیان عیان میکند. شاید بسیاری پاپ فرانسیس را به دلیل ویژگیهای شخصیتی و مذهبی خاص، آخرین پاپ مدافع عدالت در اصلاح سنت منفعل واتیکان میدانستند و امیدی به پاپ جدید آمریکایی در مواجهه با بیعدالتیهای جهانی نداشتند. اما سخنان او در اعتراض صریح به خشونت و سلطه عریان دولت آمریکا، زلزلهای در افکار عمومی جهان و بهویژه تیم ترامپ ایجاد کرده که در تغییر فضای جهانی بسیار مؤثر بوده است. برای درک ابعاد و دامنه اثرگذاری این اقدام واتیکان لازم است به موارد زیر اشاره کرد:
1- در دهه اخیر، واتیکان -بهعنوان یکی از کهنترین و مقتدرترین نهادهای مذهبی جهان- تلاش کرده تا چالشهای درونی و متعدد خود را برطرف کند و نقشی فراتر از یک مرجع صرفا «موعظهگر» بر عهده گرفته و در بسیاری از بحرانهای اخلاقی، انسانی و اجتماعی جهان موضعگیریهای آشکار و گاه بیسابقه داشته است. این مواضع عملگرایانه با مواجهه نظاممند با چالشهای جهانی، اعم از تشدید منازعات جهانی و منطقهای و مسئله محیط زیست و گرسنگی که از سوی رهبران کلیسا بیان میشود، معمولا نه در قالب موعظههای کلی و معمول، بلکه در قالب «بیانیههای اخلاقی» و «هشدارهای جهانی» ارائه میشود و همین امر زمینهساز اثرگذاری گسترده بر افکار عمومی جهان بهویژه در کشورهای جنوب شده است. تأثیرگذاری این بیانیهها منوط به ساختار و بافت اجتماعی جامعه هدف و مخاطبان است. برای فهم بهتر ابعاد این پدیده، بررسی ساختار مذهبی جوامع، نفوذ نهاد دین، سابقه تاریخی دخالت مثبت مذهبی در حل بحرانها و سنت فعال واتیکان در دیپلماسی اخلاقی ضروری است.
2- ساختار مذهبی در جوامع مدرن و نقش آن در افکار عمومی: در بسیاری از کشورها، بخش درخور توجهی از جمعیت همچنان خود را «مسیحی» یا پیرو یکی از ادیان ابراهیمی میدانند. اگرچه درجات پایبندی دینی متفاوت است، اما آمارها نشان میدهد که جامعه آمریکای شمالی و بخشهایی از آفریقا و آمریکای لاتین همچنان سطوح بالایی از مشارکت مذهبی را حفظ کردهاند.
این حضور فعال مذهبی باعث شده که نهادهای دینی -ازجمله کلیسا- نقش پررنگی در ساختار فرهنگی و اخلاقی جوامع و لاجرم صحنه سیاست داشته باشند. برخلاف تصور رایج که اروپا را شاخصترین مرکز مذهبی جهان غرب میداند، میزان حضور در کلیسا و وابستگی نهادی به دین در آمریکا و تأثیر آن بر سیاست بهمراتب پررنگتر است. این ساختار در آمریکا به نهادهای مذهبی قدرتی میدهد که میتواند با یک موضعگیری غیرسیاسی اما اخلاقی، نگرش میلیونها نفر را درباره یک مسئله تغییر دهد. به همین دلیل است که هر بیانیه اخلاقی واتیکان، صرفا یک پیام مذهبی نیست؛ بخشی از یک گفتوگوی گسترده جهانی درباره عدالت، اخلاق و مسئولیتپذیری جهانی تلقی میشود.
3- نفوذ کلیسا بر پایگاههای اجتماعی و تأثیر فوری بر صندوقهای رأی: در جوامعی که دین بخش مهمی از هویت فردی و اجتماعی را تشکیل میدهد، موضعگیری نهادهای مذهبی میتواند حتی بیش از احزاب، رسانهها یا نهادهای مدنی اثرگذار باشد. بسیاری از گروههای اجتماعی که نقش فعالی در زندگی اقتصادی و فرهنگی دارند، همچنان پیامهای اخلاقی رهبران دینی را بهعنوان راهنمای عملی زندگی خود تلقی میکنند. این اثرگذاری گاه در حدی است که یک موضعگیری اخلاقی میتواند مسیر بحثهای عمومی را بهشدت تغییر دهد، فضای گفتوگو را آرام یا ملتهب کند یا حتی پایگاههای سنتی برخی جریانهای اجتماعی و پایگاه سیاسی را دچار بازنگری در دیدگاهها کند. بسیاری از طرفداران ترامپ (جریان ماگا) از مسیحیان و کاتولیکهای آمریکا هستند و تأثیرگذاری کلیسا بر تغییر افکار عمومی این گروه متعصب و مذهبی بهمراتب بیشتر از حزب جمهوریخواه است.
این گروه اطلاعات سیاسی بسیار کمتری از تحولات جهان دارند و در قالب مرید و مراد تابع نظرات شخص ترامپ هستند، بنابراین تغییر در پایگاه رأی آنها برای تیم ترامپ از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. موضعگیری ناشیانه شخص ترامپ و پستهای وقیحانه او در فضای مجازی به عکسالعمل منفی شدیدی در بین همین گروه و بهویژه فرقه مسیحیان انجیلی روبهرو شده که بیشک میتواند پایگاه سنتی رأی آنان را بهشدت و بهسرعت کاهش دهد.
۴- تداوم موضعگیری پاپ لئون و اصرار او به ادامه این روند نشان میدهد که این امر فراتر از مواضع فردی و موعظه مذهبی و هفتگی بوده و به دستور کار واتیکان تبدیل شده است. اثرات کوتاهمدت و بلندمدت این شوک
به صورت گسترده در حال گسترش است و همین امر و موضعگیری پاپ و واتیکان نهتنها تیم ترامپ در کاخ سفید، بلکه لابی ایپک و تیم نتانیاهو را هم که از پیوند محکم نهادی صهیونیسم با مسیحیت بهره بسیار میبرند، آشفته و نگران کرده است.
5- اما اثرات بلندمدت و نهادی این امر در قدرت اعتراض اخلاقی نهاد دین و نقش آن در کاهش خشونت جهانی را نیز نباید فراموش شود. تجربه تاریخی نشان داده که پیامهای عمومی واتیکان بهویژه در دوره بحرانها، معمولا موجب ایجاد موجی از بازنگری اخلاقی در میان جوامع مسیحی و حتی غیرمسیحی میشود. جوامع مذهبی معمولا درباره زبان اخلاقی بسیار حساساند؛ بنابراین وقتی یک نهاد مذهبی بر خطرات خشونت، بیعدالتی یا رنج انسانها تأکید میکند، این پیام نه بهعنوان یک نقد سیاسی، بلکه بهعنوان یک هشدار اخلاقی دریافت میشود. قدرت چنین پیامهایی در این است که میتواند مخاطبان متعصب را که به تحلیلهای سیاسی واکنشهای سخت و چشمبسته نشان میدهند، تحت تأثیر قرار دهد؛ زیرا «نصیحت اخلاقی» ماهیتی غیرتقابلی و غیرایدئولوژیک دارد.
در شرایط موجود که قوانین بینالمللی و سازمان ملل از سوی قدرتها و آمریکا و اسرائیل بهسادگی زیر پا گذاشته میشود، دین و نهادهای جهانی متکی بر اخلاق، با وجود محدودیتها، مانند واتیکان و الازهر، میتوانند در سوگیری افکار عمومی و تقویت دیپلماسی عمومی برای صلح دائم کارساز و مؤثر باشند. باید از این مکانیسمها به صورت هوشمند و مؤثر بهره جست و در تقویت آن کوشید. دستگاه دیپلماسی، رسانهها و نهادهای هوشمند مذهبی در شناخت چندبعدی و بلندمدت این پدیده تلاش کرده و تقویت ارتباط و همافزایی با این قدرت نرم و مؤثر را افزایش دهند.
