دیپلماسی علیه زور

 

سفر ۴۸‌ساعته به بیشکک برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای، کمی متفاوت‌تر از دوره‌های پیشین این اجلاس بود. ایران و آمریکا در شرایط «نه جنگ، نه صلح» قرار دارند و محاصره آمریکا پر‌رنگ است. ساعاتی پیش از عزیمت به قرقیزستان نیز حملات آمریکا به خاک ایران ادامه داشت و ایران در یکی از نخستین حضورهای مهم بین‌المللی‌اش‌ پس از امضای تفاهم‌نامه و نقض آن توسط آمریکا، باید هم از آنچه بر سرش آمده بود می‌گفت و هم نشان می‌داد که زندگی سیاسی و اقتصادی کشور متوقف نشده است. از فرودگاه مهرآباد تا آسمان بیشکک، از دیدارهای دوجانبه تا چادر خبرنگاران و از سالن اجلاس تا ورزشگاهی که با ورود کاروان ایران یک‌صدا شد، یک سؤال در تمام سفر با من بود: ایران پس از جنگ، در چشم همسایگان و کشورهای منطقه چگونه دیده می‌شود و دیپلماسی قرار است با این تصویر چه کند؟ این گزارش روایت همان ۲۸ ساعت است.

ساعت ۶ صبح به وقت تهران؛ فرودگاه مهرآباد

رئیس‌جمهور پزشکیان پیش از عزیمت به بیشکک، در فرودگاه مهرآباد از «دیپلماسی تمدنی» گفت؛ از اینکه اجلاس شانگهای بسیار حائز اهمیت است و اکثر سران منطقه در آن حضور خواهند داشت. رئیس‌جمهور با اشاره به پیوند تاریخی و تمدنی کشورهای منطقه، اعلام کرد ‌جمهوری اسلامی ایران به دنبال جنگ نیست، اما به هرگونه تجاوزی با قدرت و قاطعیت پاسخ خواهد داد. او بی‌ثباتی در منطقه را به ضرر همه کشورها دانست و بر لزوم هم‌گرایی برای پیشبرد اهداف اقتصادی و امنیتی تأکید کرد. رئیس‌جمهور با تأکید بر پیشینه کهن و تمدنی کشورهای منطقه، تصریح کرد: ما در منطقه‌ای زندگی می‌کنیم که سرنوشت، تاریخ و تمدن آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و همیشه با یکدیگر در ارتباط، همزیستی و رشد بوده‌ایم. بنابراین، صلح، امنیت، اقتصاد و تمدن از این سرزمین برخاسته ‌و طبیعی است که باید برای گسترش این روند در دنیای امروز تلاش کنیم. در طول پرواز، وقتی با کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت خارجه، صحبت می‌کردم، گفت پیام ایران در این نشست‌ها قرار است رساندن صدای مردم کشور درباره محکومیت تجاوز به ایران و دیپلماسی فعال برای بی‌اثر‌کردن فشارهای غرب علیه ایران باشد.

ساعت ۹ صبح به وقت تهران؛ آسمان بیشکک

مسیر پرواز به سمت قرقیزستان از آسمان تاجیکستان و چند کشور آسیای میانه می‌گذشت. در مسیر پرواز چند بار پیش آمد که چند هواپیما به هواپیمای ما نزدیک شدند. حاضران در هواپیما می‌گفتند این هواپیماها در مسیر خودشان با هواپیمای ما هم‌مسیر شده‌اند، اما با توجه به شرایط جنگی، حضورشان ایجاد نگرانی می‌کرد. قرقیزستان از بالا کشوری سرسبز است. عمده زمین‌های آن، به دلیل قرار‌گرفتن در شرایط جلگه‌ای، مراتع و زمین‌های کشاورزی زیر کشت است. در بخش زیادی از مسیر شاهد مراتع بودیم، اما به گفته آیدا، مترجم قرقیزستانی تیم ایرانی، با اینکه کشاورزی شغل اول مردم قرقیزستان نیست، پررونق است. به گفته او، به دلیل اینکه بنای قرقیزستان بر یک کشور عشایری بوده و مردم زندگی یکجانشینی نداشتند، دامداری شکل سنتی درآمد مردم قرقیزستان است و سال‌ها پس از استقلال این کشور از شوروی و یکجانشینی، هنوز دامداری بخش مهمی از اقتصاد این کشور را شکل می‌دهد. بیش از دو هزار دریاچه، هزار رودخانه و چهار درصد یخچال‌های طبیعی دنیا در این کشور است و همین مسئله باعث شده دامداری و کشاورزی، پس از فعالیت‌های معدنی، سهم بالایی از اقتصاد این کشور را دربر بگیرد.

رئیس‌جمهور با استقبال معاون رئیس کابینه قرقیزستان وارد پایتخت این کشور شد. مسیر فرودگاه به محل اقامت رئیس‌جمهور از منطقه طبقه متوسط بیشکک می‌گذشت. نکته پررنگ در شهر بیشکک این است که شهر برای زندگی با دسترسی عمومی ساخته شده است. تقریبا در تمام شهر، مسیرهای دوچرخه و پیاده‌روی در کنار خیابان‌ها وجود دارد و دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی در بین مردم این شهر مرسوم است. سیستم حمل‌ونقل عمومی پایتخت نیز تقریبا به‌طور کامل برقی شده است. بیشکک از جهاتی شبیه به سایر شهرهای آسیای میانه است که از شوروی مستقل شده‌اند. شهر هنوز رگه‌هایی از سیستم کمونیستی و نظم شهری مختص کشورهای کمونیستی، مانند خیابان‌های عریض را دارد. به گفته آیدا، مترجم ما، مردم در پایتخت یک‌میلیون‌و ۲۰۰ هزارنفری قرقیزستان علاقه زیادی به دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی در شهر دارند. مسیرهای منتهی به محل اقامت رئیس‌جمهور ایران بسته شده بود، اما شهروندان پیاده در شهر زیاد بودند. محل اقامت رئیس‌جمهور ایران، محل اجلاس سران شانگهای و کاخ ریاست‌جمهوری قرقیزستان در فاصله بسیار نزدیکی از هم قرار دارند و بیشتر دیدارهای رئیس‌جمهور پزشکیان نیز در محل اقامتش یا ساختمان‌های نزدیک به محل اجلاس انجام شد. رئیس‌جمهور قرار بود در محل اقامتش با سران کشورهای حاضر در این اجلاس دیدار کند.

ساعت ۱۴ به وقت محلی؛ آغاز دیدارهای دوجانبه

دیدار با جبارف؛ دیداری برای افزایش مناسبات اقتصادی با قرقیزستان

دیدار با رئیس‌جمهور قرقیزستان در محل کاخ ریاست‌جمهوری این کشور انجام شد و عمده محتوای این دیدار به همکاری‌های دوجانبه اقتصادی و فرهنگی گذشت. بنا بر گفته حاجی‌میرزایی، گفت‌وگوهای خوبی در این دیدار انجام شد. طرف قرقیزستانی آمادگی خود را برای پیوستن به کریدور شرق به غرب و شمال به جنوب اعلام کرد. مسیری که از قرقیزستان به آذربایجان می‌رسد و از جنوب، از چابهار به سرخس ایران می‌رود، کریدور مورد توجهی است که قرقیزستان برای همکاری‌های ریلی در آن اعلام آمادگی کرد. در سفرهایی که پیش از جنگ و سفرهای اخیر به این منطقه داشتم، دیدم کشورهای آسیای غربی، آسیای میانه و اوراسیا، یکی از اولویت‌های اصلی‌شان گذرگاه‌های ایران است. به تعبیر ‌رئیس‌جمهور پزشکیان، این گذرگاه‌ها مانند شریان‌هایی هستند که خون را به اعضای بدن می‌رسانند و باید بتوانند این تعاملات را با سایر کشورهای همسایه و هم‌سرنوشت ما برقرار کنند.

درخواست هندی‌ها برای ملاقات با پزشکیان

آن‌طور که یکی از اعضای تیم ایرانی به من گفت، تعداد درخواست‌های دیدار دوجانبه در این سفر رشد چشمگیری نسبت به اجلاسیه‌های گذشته داشته است. شاید مهم‌ترین درخواستی که برای ملاقات در این اجلاس به ایران داده شده بود، درخواستی بود که از سوی دولت هندوستان برای دیدار مودی با پزشکیان آمده بود. دیدار با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هندوستان، در فضایی دوستانه و گرم انجام شد. مودی در این دیدار به رئیس‌جمهور ایران گفت عده‌ای در آمریکا منافعشان در پایان‌نیافتن جنگ با ایران است و خواستار بازگشت طرفین به تفاهم دوجانبه بود. آقای مودی موضوع ایران در جنگ و مقاومت مردم ایران را تحسین می‌کرد و از آمادگی برای گسترش روابط میان هندوستان و ایران سخن گفت. از عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، درباره دیدار پزشکیان و مودی پرسیدم که گفت: دیدار با نخست‌وزیر هند بسیار متفاوت از دیدار گذشته این دو مقام با یکدیگر بود. دیدار در فضایی بسیار صمیمی انجام شد. در حالی که من انتظار داشتم از دیدار قبل سردتر و رسمی‌تر باشد، ولی این دیدار به‌مراتب گرم‌تر از دیدار قبل بود. از حاجی‌میرزایی، رئیس دفتر رئیس‌جمهور نیز درباره مهم‌ترین نکات این جلسه پرسیدم که در پاسخ گفت: بندر چابهار یکی از بنادری است که هندی‌ها قرار است در آن سرمایه‌گذاری کنند. آقای مودی اعلام کرد می‌خواهد سرمایه‌گذاری اقتصادی در ایران انجام دهد. او از تأمین مواد اولیه دارویی در ایران ‌و از زمینه‌های همکاری بین ایران و هندوستان سخن گفت و به نظرم دیدار بسیار خوبی بود.

دیدارهایی خارج از پروتکل‌های مرسوم

پاکستان؛ آغوش گرم و صحبت‌های محبت‌آمیز

یکی از نکات جالب در این سفر، صمیمیت بین رئیس‌جمهور پزشکیان و سران کشورهای عضو شانگهای بود. رئیس‌جمهور در دیدار با شهباز شریف، رئیس‌جمهور پاکستان، گفت ما در این ماه‌های پس از جنگ آن‌قدر شما را دیده‌ایم که اگر بین دیدارهای ما فاصله بیفتد، دلتنگ شما می‌شویم. شهباز شریف نیز در فضایی صمیمانه با پزشکیان ارتباط برقرار می‌کرد. محسن حاجی‌میرزایی، رئیس دفتر رئیس‌جمهور، این دیدار را این‌گونه روایت می‌کند که پاکستانی‌ها در این چند ماه اخیر نقش‌آفرینی‌های گسترده‌ای درباره ایران داشتند و علاقه‌مندند جنگ علیه ایران به یک پایان مثبت برسد و حضورشان در همه این مدت دلگرم‌کننده بوده است. آنها همچنین از گفت‌وگوهایی که با رئیس‌جمهور آمریکا درباره ایران داشتند، گزارش‌هایی دادند. آقای رئیس‌جمهور پزشکیان نیز مواضع جمهوری اسلامی ایران را بار دیگر تبیین کردند و از نقض عهد آمریکایی‌ها در قبال تفاهم گلایه کرده و اعلام کردند اگر آمریکا به تفاهم‌نامه برگردد، ما هم حاضریم به تفاهم‌نامه برگردیم تا بر ‌اساس آن به اقدام مشترک برسیم. تقریبا در همه دیدارها، ‌رئیس‌جمهور پزشکیان درباره نقض تفاهم‌نامه توسط آمریکایی‌ها و عزم ایران برای پایبندی به تفاهم، در صورت بازگشت آمریکا به تفاهم‌ صحبت کردند.

تاجیکستان؛ دیدار با هم‌زبان

دیدار با امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان‌ نیز در فضایی بسیار دوستانه انجام شد. امامعلی رحمان به پزشکیان گفت شما مانند برادر من هستید و هر وقت شما را می‌بینم، حالم خوب می‌شود. رحمان نگران ایران بود و گفت هر بمبی که در ایران منفجر می‌شود، ما حس می‌کنیم این بمب در خاک کشور ما منفجر می‌شود. عمده این دیدار نیز به همکاری‌های دوجانبه اقتصادی و فرهنگی بین دو کشور گذشت.

آذربایجان؛ دیدار به زبان مادری

یکی از صمیمانه‌ترین دیدارها، دیدار بین رئیس‌جمهور ایران و الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان‌ بود. دو طرف یکدیگر را با اسم کوچک صدا می‌زدند و مدت‌زمان زیادی از دیدار را به زبان آذری گفت‌وگو کردند. از عباس عراقچی درباره این دیدار پرسیدم و گفت: ملاقات با رئیس‌جمهور آذربایجان ملاقات خوبی بود. آذری‌بودن آقای پزشکیان کمک کرده مشکلات ما با جمهوری آذربایجان از مسیر دوستانه و صمیمانه حل شود. توافقاتی در این دیدار شد و آقای علی‌اف قول مساعد برای حل مشکلات در توافقات را داد. در مجموع، دیدار بسیار خوبی بود. از حاجی‌میرزایی درباره توافقات صورت‌گرفته پرسیدم که گفت: دیدار با آقای علی‌اف دیدار صمیمانه‌ای بود و مشکلات متعددی که داشتیم در این گفت‌وگوها به بحث گذاشته‌ و حل شد. درباره مسئله حمل گاز از ترکمنستان به جمهوری آذربایجان که باید از مسیر ایران بگذرد، صحبت شد و ایران، ترکمنستان و آذربایجان با هم تفاهم می‌کنند که این مسیر انجام شود و ما در ازای این ترانزیت گاز سهمی از آن را برداشت می‌کنیم. توافقات دیگری هم در حوزه‌های مالی و انتقال گاز از روسیه به ایران صورت گرفت. ایران و آذربایجان به دلیل مشابهت‌های فرهنگی، تمدنی و زبانی نزدیکی زیادی به هم دارند که دیپلماسی فعال آقای رئیس‌جمهور برای آزاد‌کردن این ظرفیت‌ها بین دو کشور بسیار نتیجه‌بخش بوده است.

ساعت ۲۰ به وقت محلی

افتتاحیه مسابقات جهانی عشایری؛ رژه پرشور ایران

از ابتکارات قرقیزستانی‌ها این بود که افتتاحیه مسابقات جهانی عشایری را که به میزبانی این کشور برگزار می‌شد، با اجلاس سران شانگهای هم‌زمان کرده بودند تا بتوانند از فرصت حضور رؤسای جمهور و نخست‌وزیران کشورهای شرکت‌کننده، به این مراسم رسمیت و اعتبار بیشتری ببخشند. فضای برگزاری مراسم افتتاحیه که تقریبا از ساعت چهار عصر به وقت محلی آغاز می‌شد، فضایی پرشور بود و افتتاحیه رسمی ساعت هشت شب به وقت محلی، با حضور سران شرکت‌کننده در اجلاس شانگهای‌ آغاز شد. نکته جالب، علاوه بر کیفیت برگزاری که بنا بر گفته یکی از برگزارکنندگان، نقش چین در هماهنگی و اجرای آن پررنگ بود، حضور پررنگ کاروان ایران در این مسابقات بود. از احمد دنیامالی، وزیر ورزش و جوانان، درباره کاروان ایران پرسیدم که در پاسخ گفت: این مسابقات ششمین دوره مسابقات جهانی عشایر است. ما در دوره‌های قبل به‌صورت غیرمتمرکز در این مسابقات شرکت می‌کردیم، اما در این دوره با سرپرستی واحد، یک تیم متمرکز ۱۲۰نفره در رشته‌های مختلف ورزش‌های باستانی و محلی به این مسابقات اعزام کردیم و شانس بالایی برای دریافت مدال داریم. نکته شایان توجه‌ این بود که زمانی که بلندگوهای مراسم نام تیم ایران را برای ورود به مراسم و رژه اعلام کردند، ورزشگاه ۵۰هزارنفری بیشکک که با همین مراسم افتتاح می‌شد، یک‌صدا به تشویق تیم ایران پرداخت و حاضران از جا بلند شدند. رئیس‌جمهور ایران نیز با ورود تیم ایران از جا بلند شد و نسبت به تیم ایران ادای احترام کرد. من ابتدا فکر می‌کردم شاید فقط خودم این‌گونه حس کرده‌ام که ورزشگاه بعد از شنیدن نام ایران از جا بلند شده و تیم ایران را تشویق کرده است، اما بعدا که با آقایان پزشکیان و حاجی‌میرزایی هم صحبت کردم، متوجه شدم ‌این واقعیت در محل برگزاری بوده است. عباس عراقچی درباره این افتتاحیه گفت: ما در این افتتاحیه احساس غرور کردیم. در این مسابقات حدود ۱۱۰ کشور شرکت کرده بودند که ۸۰ درصد کشورها کاروان‌های کوچک به این مسابقات اعزام کردند. کاروان ورزشی ایران، کاروانی حدودا ۱۲۰نفره بود که با لباس‌های آراسته و پرچم‌های یکدست، در شرایطی که تحت شدیدترین تحریم‌ها و محاصره‌ها هستیم، با قوت و قدرت در این مسابقات شرکت کرده است. استقبالی که تماشاگران از کاروان ایران کردند بسیار خوب بود. استقبال از کاروان ایران غیرعادی بود. تشویق ممتد و پرسروصدا بود. این تجربه اول من نیست و در کشورهای دیگر هم این را تجربه کرده‌ام که مردم کشورهای دیگر از ایرانی‌ها تصویر قهرمانانی را دارند که در مقابل قلدر عالم ایستاده‌اند و این نگاه برای من تکرار شد. حاجی‌میرزایی نیز درباره این افتتاحیه گفت: استقبال از کاروان ایران نشان می‌دهد که ایران موقعیت ممتازی در دنیای امروز دارد؛ چون آثار ستم و بیداد قدرت‌های دنیا بر همه کشورها وارد شده، اما همه توان مقابله با این قدرت‌ها را نداشتند و احساس کردند که یک جامعه مقاوم در برابر یک قدرت تجاوزگر ایستاده و از این جهت ایران مورد احترام است. وزرای ما وقتی به مجامع بین‌المللی می‌روند و وقتی برمی‌گردند و گزارش می‌دهند، می‌گویند که وزرای کشورهای دیگر وقتی در گوشه‌ و کنار با ما صحبت می‌کنند، ایران را تحسین می‌کنند و احساس همدلی با ایران دارند. این استقبال به چشم خبرنگاران حاضر در این مراسم هم آمده بود. رستم باتیر بک‌اف، خبرنگار قرقیزستانی آژانس خبری خاور، به من می‌گفت که در افتتاحیه بازی‌های عشایری، وقتی ورزشکاران ایرانی وارد ورزشگاه شدند، مردم و تماشاگران بسیار زیاد تیم ایران را تشویق می‌کردند و این نشان می‌دهد ‌ایران تا چه اندازه این روزها محبوب شده است.

آغاز روز دوم؛ اجلاس شانگهای

روز دوم حضور ما در قرقیزستان از ساعت هفت صبح آغاز شد. خبرنگاران حاضر در این اجلاس در محلی نزدیک به سالن اجلاس سران و در یک چادر مستقر شدند. نکته درخور توجه، حضور پرتعداد خبرنگاران روس در این اجلاس بود. کاروانی نزدیک به صد خبرنگار، رئیس‌جمهور این کشور را در این اجلاس همراهی می‌کردند. جالب‌تر اینکه در بین خبرنگاران روس، تعداد قابل ملاحظه‌ای از آنها مسلط به زبان فارسی بودند و وقتی با آنها گفت‌وگو می‌کردی، متوجه می‌شدی فارسی را روان صحبت می‌کنند و حتی ضرب‌المثل‌های ایرانی را یاد گرفته‌اند. اجلاسیه با حضور رئیس‌جمهور پزشکیان، به‌عنوان اولین رئیس‌جمهوری که مورد استقبال صدیر جبارف، رئیس‌جمهور قرقیزستان، قرار گرفت، آغاز شد. پس از پزشکیان، سایر سران کشورهای عضو شانگهای نیز در محل اجلاس حضور پیدا کردند. اما نکته عجیب این بود که پس از سخنرانی جبارف در این نشست، تصاویر این اجلاس که در چادر خبرنگاران در حال پخش بود، قطع شد و تا پایان نشست، تصاویر سخنرانی مقامات پخش نشد.

روایت خبرنگاران بین‌المللی درباره ایران را

در چادر محل استقرار خبرنگاران به‌وضوح می‌شد دید که ایران تا چه اندازه مورد توجه رسانه‌های جهان قرار دارد. تعداد مراجعه رسانه‌های دنیا برای گفت‌وگو با ایرانی‌ها زیاد بود. من هم از فرصت قطع پخش تلویزیونی سخنرانی سران اجلاس شانگهای استفاده کردم و با خبرنگاران مستقر درباره ایران پس از جنگ‌های اخیر گفت‌وگو کردم.

اسلاونا ندژدا، خبرنگار قرقیزستانی تلویزیون این کشور، اولین نفری بود که با او به صحبت نشستم. او درباره پیگیری خبرهای این مدت حول حمله به ایران می‌گفت: ما با دقت اخبار ایران را دنبال می‌کردیم. کشور ما، قرقیزستان، بسیار دلسوزانه به تمام اتفاقات ایران نگاه می‌کند و بابت جنگ ایران بسیار ناراحتیم. رئیس‌جمهور ما در سازمان ملل هم تأکید کرد که کشور ما ضد هرگونه تجاوز نظامی به هر کشور است و ما بسیار نگران وضعیت ایران هستیم.

این موضع را در صحبت‌های تور ایگور، خبرنگار تلویزیون بلاروس، هم می‌شد دید. او می‌گفت: ایران یکی از فرهنگ‌ها و تمدن‌های قدیمی دنیاست که دنیا با آن آشنایی دارد. البته ایران مستقل این حق را دارد که نخواهد زیر پرچم هیچ کشور دیگری در دنیا برود. ما در بلاروس با دقت به تحولات ایران نگاه می‌کنیم، چون مشکلاتی که ما داریم با مشکلاتی که ایران با جامعه بین‌الملل دارد تا حدودی شبیه به هم است. آقای لوکاشنکو رئیس‌جمهور بلاروس هم بارها در سخنرانی‌هایش گفته که ایران حق تعیین استقلال خود را دارد و کسی نباید در سرنوشت این کشور دخالت کند.

ورنیتسکی آنتون، خبرنگار روس، اما موضعش کمی جزئی تر بود و می‌گفت جنگ با ایران کار آسانی نیست. او می‌گفت: ما در روسیه می‌دیدیم که آمریکا مقصر اصلی راه افتادن جنگ علیه ایران است. پیداست که همه این اتفاقات از جایی با فشار به آمریکا تقویت می‌شود. در روسیه ما تقریباً چنین اتفاقاتی را پشت سر گذاشتیم. راستش را بگویم، ما فکر نمی‌کردیم ایران بتواند نه‌تنها در مقابل آمریکا مقاومت کند، بلکه پیروز این جنگ شود. ۲۵ سال پیش ما یک مشاور رئیس‌جمهور داشتیم که من همان زمان با او صحبت می‌کردم. آن زمان بحث حمله به عراق بود و احتمال حمله به ایران هم می‌رفت. او می‌گفت اگر کسی بخواهد به ایران حمله کند، به‌راحتی از تله ایران خارج نمی‌شود.

در شانگهای چه گذشت؟

همزمان در محل اجلاس. سخنرانی رئیس‌جمهور پزشکیان در حال برگزاری بود. پزشکیان در اجلاس شانگهای، ضمن محکوم کردن مجدد تجاوز به خاک ایران، بر این موضع تأکید کرد که کشورهای عضو شانگهای نباید از کنار تجاوز به خاک یک عضو این سازمان عبور کنند. همچنین از سایر محورهای سخنرانی پزشکیان، تأکید بر «دیپلماسی علیه زور»، «دیپلماسی هم‌تمدنی» و «دیپلماسی همسایگی و هم‌سرنوشتی» بود. از محسن حاجی‌میرزایی درباره فضای اجلاس و مهم‌ترین نکات رئیس‌جمهور در این اجلاس پرسیدم که گفت: فضای کلی اجلاس شانگهای بسیار با ایران همدل بود. آقای رئیس‌جمهور پزشکیان تأکید کردند که ما باید سیاست‌هایی را که جهان تک‌قطبی را به چندجانبه‌گرایی می‌رساند، دنبال کنیم. ما باید به فکر توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی باشیم. ایران اعلام کرد که ما در حالی که در فرایند مذاکره بودیم، مورد تجاوز قرار گرفتیم و سازمان همکاری شانگهای باید در برابر تجاوز نظامی به یک عضو خود بی‌تفاوت نباشد و موضع بگیرد و دیدیم که در بیانیه پایانی این اجلاسیه، تجاوز به ایران محکوم شد.

از عباس عراقچی هم درباره نگاهش به این دوره از اجلاس شانگهای پرسیدم که در پاسخ گفت: شانگهای در مجموع مسیر خوبی را جلو می‌رود. چیزی که ما می‌خواهیم این است که شانگهای و بریکس کم‌کم به نهادهای قدرت در دنیا تبدیل شوند. غربی‌ها همه نهادهای بین‌المللی را به‌گونه‌ای در دست گرفته‌اند تا سیاست‌های خود را جلو ببرند. شانگهای و بریکس در حال قالب‌شکنی علیه این سیاست غربی هستند و تا به حال در این مسیر موفق بوده‌اند. بیانیه پایانی هم برای ما رضایت‌بخش بود و حمله و تهاجم به ایران محکوم شد، با مردم ایران ابراز همدردی شد، حق ایران بر تمامیت ارضی‌اش تثبیت شد و شهادت رهبری هم محکوم و به مردم ایران تسلیت گفته شد.

محسن حاجی‌میرزایی هم درباره اهمیت این نشست گفت: اجلاس شانگهای فارغ از همه بحث‌ها، از این جهت مهم است که حدود سه میلیارد نفر از مردم جهان را تحت پوشش خود دارد. بنابراین مجموعه مهمی است که سهم عمده‌ای در دنیا دارد. محور اصلی آن هم مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و پذیرش چندجانبه‌گرایی است.

روند صدور بیانیه پایانی اجلاس شانگهای چگونه است؟

بیانیه پایانی اجلاس شانگهای دستاوردهای زیادی برای ایران داشت. همه نکات مورد نظر ایران در این بیانیه لحاظ شد و علاوه بر محکومیت حمله به یک عضو این سازمان، بر حق دفاع ایران از خود، محکومیت شهادت رهبر ایران و حفظ تمامیت ارضی ایران تأکید شد. اما مسیر رسیدن به بیانیه پایانی کاری دشوار است. سید مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات دفتر رئیس‌جمهور، که از حاضران در این اجلاسیه بود، درباره فضای این اجلاس و چگونگی دستیابی به بیانیه پایانی گفت: پیام آقای رئیس‌جمهور در اجلاس و جلسات متعدد، اشاره به ایستادگی ایران در برابر مناسبات زورمندانه و به تعبیری حرکت در مسیر «دیپلماسی علیه زور» بود. دیپلماسی همسایگی، دیپلماسی هم‌سرنوشتی و دیپلماسی هم‌تمدنی از محورهای اصلی پیام ایران در این اجلاس و دیدارها بود. نوع مناسبات و دیالوگ‌ها با ایران با پذیرش اقتدار ایران بود. موضع اقتدار ایران به‌صورت جدی به رسمیت شناخته شده بود.

طباطبایی درباره بیانیه پایانی اجلاسیه شانگهای گفت: در بیانیه پایانی اجلاس شانگهای باید همه کشورهای شرکت‌کننده در این اجلاس با بیانیه پایانی موافق باشند و حتی اگر یک کشور با این بیانیه و بندهایش مخالف یا ممتنع باشد، اجلاسیه بدون بیانیه پایانی به پایان می‌رسد. تا روز قبل از پایان اجلاس، صداهایی از بعضی کشورها می‌آمد که با این بیانیه مخالفت کردند، اما اگر آنها مخالفت می‌کردند، جمهوری اسلامی ایران هم با این بیانیه مخالفت می‌کرد. در نهایت خروجی دیپلماسی موفق تیم ایرانی، به‌ویژه آقای رئیس‌جمهور، باعث شد که بیانیه پایانی با خروجی همسو با خواست ایران همراه شود.

ادامه روز دوم؛ دیدارهای دوجانبه

پس از پایان اجلاسیه شانگهای و اجلاس شانگهای پلاس که آن هم با پیامی مشابه پیام اجلاس شانگهای سپری شد، در ادامه روز دوم نیز دیدارهایی با سران کشورهای دنیا برنامه‌ریزی شده بود. نگاه خبرنگاران به بیانیه پایانی، همسویی آن با خواست ایران در این نشست بود و آنها می‌گفتند ایران توانسته آنچه را می‌خواهد در بیانیه پایانی نشست و خروجی دیدارهای دوجانبه لحاظ کند.

دیدار با پوتین؛ توجه رسانه‌های دنیا

در اولین دیدار عصر روز دوم حضور هیئت ایرانی در بیشکک، دیدار با پوتین در باغی در دل شهر بیشکک انجام شد؛ باغی که حال‌وهوای کاخ سعدآباد را داشت و محل اقامت پوتین در این کشور بود. هیئت روسی در این دیدار پررنگ و به‌صورت کامل حاضر شده بود. ما تقریباً یک ساعت پیش از انجام دیدار به محل رسیدیم. اولین نفری که به محل دیدار دو رئیس‌جمهور وارد شد، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، بود. دیدار تقریباً در ساعت ۱۶ به وقت محلی انجام شد. تأکید دو طرف بر حق دفاع ایران از خود و محکومیت تجاوز به ایران از نکات اصلی این دیدار بود. از حاجی‌میرزایی درباره فضای کلی این دیدار پرسیدم که گفت: دیدار در فضایی عملیاتی و کاری، با دستور مشخص، صورت گرفت و نتایج مشخصی برای دو طرف داشت. این موضوع را عراقچی هم تأیید کرد و به من گفت: دیدار با رئیس‌جمهور روسیه بسیار کاری و عملیاتی بود. چند پروژه مشخص مورد بحث قرار گرفت و جمع‌بندی نهایی درباره آنها صورت گرفت.

گوترش، مهمان پزشکیان در حاشیه اجلاس

آنتونیو گوترش، رئیس سازمان ملل متحد، که ماه‌های پایانی ریاستش بر سازمان ملل متحد را سپری می‌کند نیز از مهمانان پزشکیان در محل اقامتش بود. پزشکیان در این دیدار، با تشکر از گوترش بابت مواضع شخصی خوبش در قبال حمله نظامی به ایران، اعلام کرد که سازمان ملل متحد نتوانسته در برابر این حجم از بیداد، ستم و تجاوز در دنیا، به‌ویژه علیه ایران و سایر کشورهایی که مورد جنگ‌افروزی اسرائیل و آمریکا قرار گرفتند، ایستادگی و مقابله کند.

یکی از نکات این نشست این بود که در نگاه گوترش، رئیس سازمان ملل متحد، ایران پیروز جنگ با آمریکا بود. گوترش اعلام کرد که ایران از موضع قدرت با آمریکا روبه‌رو شد و این باعث شد که دنیا به‌گونه‌ای دیگر به ایران نگاه کند و پیروزی قطعی ایران باید به‌گونه‌ای باشد که پیروزی در جنگ را به کنش دیپلماتیک تبدیل کند. گوترش معتقد بود که ایران نباید در تله جنگی جدید توسط آمریکا و هم‌پیمانانش بیفتد.

موضع مشترک ایران در دیدارهای دوجانبه:

از محسن حاجی‌میرزایی درباره پیام ایران در نشست‌های دوجانبه پرسیدم که در پاسخ گفت: هیئت ایرانی، به‌ویژه رئیس‌جمهور پزشکیان، در همه دیدارها از همه کشورها خواست که تجاوز به خاک ایران را محکوم کنند. همچنین حملات به میناب و لامرد جزو جنایت‌های جنگی بود که هرکدام به شکلی دنیا را متأثر کرد. باید از فرصت اجلاس‌های بین‌المللی برای تشریح جنایت‌هایی مانند کودک‌کشی در میناب و لامرد، به‌ویژه لامرد که یک بمب برای اولین بار بر سر مردم ایران تست شد، استفاده شود. نکته دیگری که در دیدارها گفته شد این بود که آمریکا برای سرنگونی ایران همه تلاشش را کرد، اما موفق نشد و ناگزیر بود که آتش‌بس را بپذیرد و در نهایت دو کشور به یک تفاهم‌نامه رسیدند. این تفاهم‌نامه شاید نزدیک به ۳۰ بار اصلاح شد و بارها با کشورهای واسط و آمریکا مرور شد و در نهایت منجر به امضای دو رئیس‌جمهور شد و این آمریکا بود که آن را نقض کرد. ما متعهد بودیم که ظرف مدت ۶۰ روز تنگه هرمزرا باز کنیم، اما آمریکایی‌ها کشتی‌ها را مجبور کردند که از مسیر فرعی ایجادشده حرکت کنند و آنها را تحریک می‌کردند. تصورم این است که لااقل یکی از گمانه‌های مهمی که می‌شود مورد بررسی قرار داد این است که این تفاهم‌نامه برای ایران تفاهم‌نامه خوبی بود و آمریکا نخواست آن اجرا شود. در همه نشست‌ها اعلام شد که اگر بندهایی که در تفاهم‌نامه وجود دارد اجرا شود، ما هم به تفاهم‌نامه برمی‌گردیم.

حاجی میرزایی افزوذد: نکته دیگر نیز مطالبه کشورها در دیدارهایی بود که درباره باز شدن تنگه هرمز صورت گرفت و آنها اعتراف می‌کردند که بسته شدن تنگه، تنگناهای اقتصادی برای مردم دنیا به وجود می‌آورد. آقای رئیس‌جمهور هم اعلام کردند به‌محض اینکه آمریکا به تفاهم‌نامه برگردد، ما تنگه هرمز را باز می‌کنیم. این پاسخ سران کشورها را ساکت می‌کرد، چون متوجه می‌شدند بسته شدن تنگه هرمز در واکنش به عهدشکنی آمریکاست و اتفاقاً باید از آمریکایی‌ها بخواهند که تعهدات خود را در قبال ایران انجام دهند.

چرا چین جزو دیدارها نبود؟

یکی از حواشی ایجادشده در این دوره از اجلاس شانگهای این بود که رؤسای جمهور ایران و چین با هم دیدار رسمی نداشتند. از چند نفر از اعضای هیئت ایرانی درباره این موضوع سؤال پرسیدم. سید عباس موسوی، سرپرست معاونت سیاسی دفتر رئیس‌جمهور، در پاسخ به این سؤال گفت: دیدارهای حاشیه‌ای دیدارهایی است که باید درباره آنها دوجانبه تصمیم گرفت. چین کشور مهمی است و نگاه ایران هم نگاه به شرق است. چین به ما اعلام کرد به دلیل سفر آقای شی به مصر، ایشان باید سریع‌تر محل اجلاس را ترک کنند و همین‌طور هم شد و دقایقی پس از سخنرانی در اجلاسیه، رئیس‌جمهور چین قرقیزستان را ترک کرد. با این حال، هیئت ایرانی تمهیداتی اندیشید که در حاشیه اجلاسیه دیداری بین رؤسای جمهور دو کشور صورت بگیرد. این عدم دیدار به معنای اختلاف بین ایران و چین نیست و دو کشور بر سر مواضع قبلی‌شان هستند.

جمع‌بندی سفر از نگاه عراقچی

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، در پاسخ به این سؤال که سفر به قرقیزستان را چگونه ارزیابی می‌کند، گفت: سفر دو ‌روزه به شهر بیشکک قرقیزستان برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای، سفر خوبی بود. این سفر فشرده و پرکاری بود. این سفر در شرایطی انجام می‌شد که آمریکا فشار اقتصادی جدید را شروع کرده و به کشورها فشار می‌آورد که روابط اقتصادی با ایران را کاهش دهند یا قطع کنند. شب قبل از سفر ما به بیشکک هم یک عملیات نظامی علیه مردم ایران انجام داده بود. با این حال، برخوردی که کشورهای مشارکت‌کننده داشتند این بود که با ایران به‌عنوان یک کشور قدرتمند، صاحب نفوذ و از کشورهای اصلی در این اجلاس برخورد می‌کردند. دیدارها و گفت‌وگوها روال عادی خود را داشت. در دیدارها بیشتر بحث پروژه‌های اقتصادی بود و اتفاقاً چند پروژه مشخص حل‌وفصل شد. بنابراین در این اجلاسیه و دیدارها، جنگ و تحریم‌های شدید علیه ایران بر مذاکرات اقتصادی برای همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه سایه نینداخت. ملاقات‌های فشرده‌ای انجام شد که به نظرم از لحاظ کیفیت دیدارها و کمیت، از ملاقات‌های دور قبل بهتر بود.

چگونه نتایج را دستاورد می‌کنیم؟

در مسیر بازگشت از بیشکک، آنچه بیشتر از متن بیانیه‌ها و تعداد دیدارها در ذهنم مانده بود، صحنه‌هایی بود که در خبرهای رسمی جایی ندارند؛ خبرنگار روسی که فارسی را با ضرب‌المثل حرف می‌زد، مترجمی که از زندگی عشایری قرقیزستان می‌گفت، سرانی که بیرون از ادبیات معمول دیپلماتیک با پزشکیان حرف می‌زدند و ورزشگاهی که با شنیدن نام ایران از جا بلند شد. شاید تصویر یک کشور در بیرون از مرزهایش همیشه همان چیزی نباشد که ما از داخل می‌بینیم. بیشکک برای من بیش از هر چیز یادآور همین فاصله بود؛ فاصله میان تصویری که از ایران برای خودمان ساخته‌ایم و تصویری که دیگران از ایران دارند. سفر تمام شد، هواپیما از آسمان آسیای میانه گذشت و به ایران برگشتیم، اما یک پرسش همچنان باقی ماند؛ با این تصویری که امروز از ایران وجود دارد، ما قرار است چه کنیم؟