اقتصادیات نفوذستیزی

امروزه مبحث نفوذ و نفوذستیزی از سرفصل‌های مهم مورد توجه در امر کشورداری است و همه کشورها به‌گونه‌ای ناگزیر از پرداختن به این مباحث و انتخاب شیوه‌های سنجیده مقابله با نفوذ دشمنان و عوامل بیگانه هستند.

نفوذ را در سطوح مختلفی می‌توان تصویر و تصور کرد. استفاده از عناصر نفوذی یا افراد فریب‌خورده برای گردآوری اطلاعات مهم یکی از مقدماتی‌ترین شیوه‌های نفوذ است. در سطحی دیگر می‌توان از تلاش بیگانگان برای نفوذ در ساختار تصمیم‌سازی کشور صحبت کرد. در این سطح دشمن تلاش می‌کند دولتمردان و سیاست‌گذاران کشور هدف را به انتخاب سیاست و اقدامی وادار کند که بیشترین منافع را به او می‌رساند. علاوه‌ بر این، می‌توان از نفوذ فرهنگی نیز سخن گفت. در این نوع نفوذ، دشمن تلاش می‌کند طرز فکر و نگرش خاصی را در جامعه هدف رواج بدهد؛ نگرشی که در بلندمدت مسیر سیاست‌گذاری را به نفع او تغییر خواهد داد. مقابله با نفوذ در هر یک از سطوح سه‌گانه، شیوه‌های خاص و متفاوت خود را طلب می‌کند. اما همه این شیوه‌های مقابله از یک نظر شباهت تام به هم دارند و آن، این است که باید هزینه‌های اجرای آن شیوه در مقایسه با دستاوردها و عوایدش از توجیه اقتصادی قوی برخوردار باشد. به‌عنوان یک مثال ساده، هدف جلوگیری از ورود افراد غیرمجاز به یک محوطه را می‌توان با نصب دوربین‌های امنیتی یا دروازه‌های بازرسی محقق کرد، اما باید ارزش این دستاورد را با هزینه نصب و نگهداری تجهیزات مقایسه کرد. همین نکته کلیدی اهمیت پرداختن به مبحث اقتصادیات نفوذ و نفوذستیزی را آشکار می‌کند. طرحی که چندی ‌پیش با عنوان طرح مقابله با نفوذ بیگانگان برای بررسی و تصویب به مجلس ارائه شده و بسیاری از اصحاب رسانه و سیاسیون را وادار به پاسخ‌گویی و نقد و بررسی کرده نیز با همین رویکرد قابل نقد و بررسی است. 

به‌راستی این طرح در صورت اجرا چه هزینه‌هایی را به جامعه تحمیل کرده و چه دستاوردهایی نصیب می‌کند؟ برای درک بهتر صورت‌مسئله، توجه به نکات زیر ضرورت دارد:

1. کشور ما در طول چند دهه گذشته همواره با تهدید نفوذ از سوی دشمنان و بدخواهان روبه‌رو بوده و هزینه‌های گزافی را پرداخته‌ است. ازاین‌رو تلاش همه دست‌اندرکاران و دلسوزان کشور برای فراهم‌آوردن بستر قانونی و اجرائی با هدف مقابله با نفوذ اجانب امری مقبول و معقول است. اما این طرح برخلاف عنوان عام خود، بیشترین توجه خود را به سطح خاصی از نفوذ معطوف کرده‌ است. درحالی‌که اتفاقا کشور ما در چند دهه گذشته بیشترین لطمه را در سطوحی از نفوذ متحمل شده که طرح به آنها توجهی ندارد.

2. وقتی جامعه با بیماری خاصی روبه‌روست و متولیان امر در پی یافتن راه مناسب درمان هستند، طبعا باید با مراجعه به نهادهای علمی و استفاده از ذخیره دانایی کشور، کار را دنبال کنند. اما در تهیه این طرح چنین مرحله‌ای طی نشده و تهیه‌کنندگان بدون توجه به چنین ظرفیتی، متنی را تنظیم کرده‌اند. اگر در مرحله تدوین طرح به ضرورت مراجعه به اهل فن و کارشناسان دلسوز کشور توجه می‌شد، می‌توانستیم انتظار داشته‌ باشیم با نگاه جامع به مقوله نفوذ، طرحی عالمانه و سنجیده تهیه شود.

3. شیوه‌ای که برای مقابله با یک بیماری پیشنهاد می‌شود، یا باید با دانش عمومی جامعه و باورهای رایج سازگار باشد یا به اعتبار امضای جمعی از خردمندترین کارشناسان کشور موردتوجه عموم مردم قرار گیرد. اگر چنین نباشد، شیوه درمانی مطرح‌شده در سطح توصیه‌های دوران شیوع بیماری کرونا که سوژه طنز و اسباب خنده مردم شد، تنزل می‌یابد. طرحی که ادعای مقابله با نفوذ را دارد، تمام تلاش خود را برای قطع ارتباط مردم ایران با جهان به کار برده و چنین درمانی را کسی جدی نمی‌گیرد؛ زیرا نه با باورهای رایج در سطح افکار عمومی سنخیتی دارد و نه مزین به امضای خردمندان جامعه است.

4. انتظار عمومی از نهاد قانون‌گذار این است که اراده عموم مردم را حتی اگر اقلیتی از جامعه نظر متفاوتی داشته‌ باشند، به متن قانونی تبدیل کند. اما اگر نهاد قانون‌گذار برخلاف این مسیر حرکت کرده و باور و نظر اقلیتی از جامعه را به‌ عنوان متون قانونی ارائه کند، طبعا نارضایتی گسترده‌ای را در سطح جامعه دامن خواهد زد.

5. شیوه درمانی که طرح پیشنهاد می‌کند، مصداق بارز خودتحریمی است. یعنی همان‌گونه که دشمنان و بدخواهان ایران مصمم هستند ارتباط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ملت ایران را به بقیه جهان قطع کنند، این طرح نیز همسو با خواسته دشمنان این ارتباط را تخریب و قطع می‌کند.

6. تجربه جهانی نشان می‌دهد هیچ کشوری با بستن دروازه ارتباط مراکز علمی و پژوهشی خود با مراکز علمی جهان به رشد علمی دست نیافته‌ است. در چنین فضایی، انگیزه نخبگان به مهاجرت با هدف استفاده از ظرفیت مراکز علمی جهان بیشتر می‌شود. این بدان‌ معنی است که طرح مورد بحث ناخواسته مشوق مهاجرت نخبگان و دانش‌آموختگان ممتاز جامعه خواهد شد؛ زیرا آنان به این نتیجه خواهند رسید که اقامت در کشور و قطع یا محدود‌کردن ارتباط با مراکز علمی و پژوهشی جهان، مانع رشد و شکوفایی آنان خواهد شد.

با کنار هم گذاشتن این نکات می‌توان پذیرفت طرح ارائه‌شده از جانب گروهی از نمایندگان مجلس با عنوان مقابله با نفوذ بیگانگان، شیوه‌ای بسیار پرهزینه و درعین‌حال بسیار کم‌دستاورد برای مقابله با نفوذ است؛ زیرا در مسیر رشد علمی جامعه مانع نصب می‌کند، نخبگان را تشویق به رفتن (و حتی دررفتن) می‌کند، نارضایتی گسترده ایجاد می‌کند و در مقابل این‌همه هزینه، نفوذ همچنان به قوت خود باقی است.