|

نااستادانگی

حمیدرضا نمازی

واژه استاد در ادبیات امروز ایرانیان معانی تودرتو و غریبی پیدا کرده است. به نظر می‌رسد کاربرد تاریخی واژه استاد، زمینه را برای ولخرجی در استفاده آن فراهم آورده است. ما از یک سو، صاحبان اصلی صنوف و حِرَف را استاد نامیده‌ایم و از سوی دیگر، دانشمندان نامی را به استادی شناخته‌ایم. در‌این‌میان کسانی را که در آموزش چیره بوده‌اند، نیز استاد خطاب کرده‌ایم. گویا این آخری از همه مقبول‌تر و رایج‌تر بوده است؛ یعنی کسی که تواناست بر آموختن دانش یا مهارتی ممتاز و متمایز به دیگران. البته دو‌گانه استاد و معلم هم در نظام آموزش ما تأمل‌انگیز است. در اینکه به چه کسی معلم بگوییم و به چه کسی استاد، معیارمان آموزش عالی یا نزدیکی به آموزش عالی! بوده است. مثلا معلم سال‌های آخر دبیرستان یا کلاس آمادگی کنکور بیشتر محتمل است که استاد نامیده شود تا معلم دبستان. طرفه آنکه برخی از استادان دانشگاه، از سر تواضع ترجیح می‌دهند در مقام معرفی، خود را معلم دانشگاه بنامند و انگار نوعی تفاخر در سرشت واژه استاد بازشناخته‌اند. گرچه این تنها معیار اطلاق استاد به آموزشگر در فرهنگ ما نیست. اما امروز واژه استاد از حصار و حریم خود به ‌در آمده است و گاه به طنز از آن تعیین مراد می‌شود. همین چند روز پیش که بی‌حواس در وضعیت قرمز از خط عابر پیاده می‌گذشتم، راننده‌ای به اعتراض، نهیبم زد که «هی استاد! قرمزه». گویی استاد به‌مثابه طعن و طنز نیز جایگاه خود را در ادبیات عامه پیدا کرده است. البته گاه برای تحبیب هم استاد را خرج می‌کنیم. وقتی کارمان در اداره‌ای گیر می‌کند یا می‌خواهیم از میوه‌فروش محل تشکر و البته طلب میوه خوب و به قیمت کنیم، ممکن است او را استاد بخوانیم. در نظام آکادمیک ماجرای استاد، پیچیده‌تر است، نوآمدگان به هیئت علمی را استادیار می‌نامیم. استادیار قرار است ذیل و ظل استاد، وظایف آموزشی و پژوهشی‌اش را انجام دهد و در اندیشه ارتقای خود باشد. مرحله بعدی، دانشیاری است که البته ترجمه معادل انگلیسی‌اش نیست، معنایی دیگر را افاده می‌کند. دانشیار، بر‌عکس استادیار، انگار از استاد مستغنی می‌شود و به یاری دانش می‌شتابد و مرحله پایانی هم نیل به جایگاه استادی است؛ اما از آنجا که به همه کسانی که در دانشگاه سر کلاس می‌روند، استاد گفته می‌شود، استادان ترجیح می‌دهند خود را «استاد تمام» معرفی کنند. سال‌ها پیش حتی اگر در یک رشته، چند استاد تمام وجود داشت، یکی را صاحب کرسی آن رشته بر‌می‌گزیدند تا همچنان سلسله‌مراتب علمی رعایت شود. امروز برای آنکه تمایزی اساسی میان استادان تمام با سایر منتسبان به استاد حاصل شود، از عبارت پرفسور هم مدد گرفته می‌شود (البته در فرنگ، هر‌کس در دانشگاه تدریس کند پرفسور است و استاد تمام را فول پرفسور می‌نامند). پرفسور با تلفظ فرانسوی، واژه‌ای است که قریب به 90 سال پیش به «از فرنگ (فرانسه) برگشته»‌هایی اطلاق می‌شد که در رشته پزشکی، در همان‌جا، تدریس به دانشجویان را تجربه کرده بودند. پرفسور عدل- جراح زبردست و نام‌بردار- از‌جمله اولین کسانی بود که در ایران به این نام شهره شد. بسیاری از طبیبان هم ترجیح دادند تا از همان عنوان دکتر بهره ببرند تا پا در کفش پایه‌گذاران بزرگی مانند عدل نکنند؛ چرا‌که نه سابقه او را داشتند و نه جایگاه ممتاز دانشگاهی و حرفه‌ای او را. زمینه تاریخی استفاده از واژه پرفسور در ایران، شأنی فرادانشگاهی به آن داده است و درست به همین علت، ولخرجی در آن، ممکن است به نتایج معکوس بینجامد. بگذریم که معنای پرفسور به طعن و طنز هم کشیده است و بچه‌های امروز سر شوخی را با آن باز کرده‌اند.
از تحلیل گفتمان واژه استاد که گذر کنیم، ملاط پیوستگی نظام آموزش را مفهومی به نام استادانگی
(role modeling) می‌سازد. استادانگی، آموزش پنهان و غیر‌مستقیم دانش، مهارت و اخلاق به دانشجویان و همکاران است. هر استادی ممکن است با وجود طی مراتب علمی، نتواند الگو (role model) شود. هزار نکته باریک‌تر ز مو می‌خواهد تا کسی چنین قدر ببیند و در ذهن و ضمیر دانشجویان نشیند؛ اما این تازه آغاز راه است. آنکه در دانشگاه، استادانگی می‌کند، اگر دانشجویانی مطیع و غیرمطالبه‌گر بخواهد و از سر تکان‌دادن‌های مدام دانشجویانش ذوق کند، به دام خویش افتاده است و گویی فرهنگ نوچه‌پروری را باز‌می‌آفریند. استادانگی آن است که دیگران را به نقد خود بکشانی و بخواهی که از نردبان تو بالاتر روند و البته حواست باشد که زمین نخورند و استخوان‌شان نشکند. استادانگی سخت مستعد غلتیدن در دام سلبریتی‌شدن است و این آفتی است بزرگ بر درخت دانشگاه. استادانگی حتی آنجا معنا می‌یابد که به دانشجویانت یاد بدهی که اگر آموزه‌های تو روزگاری ناکافی یا اشتباه در‌آمد، چگونه بر آفتابش افکنند یا از ضمیرشان بزدایند. استادانگی، درس اخلاق‌باور است. کسی نباید گول من را بخورد و من همیشه آماده تصحیح خویشتنم. استادانگی را ازاین‌رو با عصا قورت‌دادگی نباید اشتباه گرفت.
عبدالحسین آذرنگ در کتاب استادان و نااستادانم دست بر موضوعی مگو در فرهنگ آموزشی ایران گذاشته است. او در تأملات این کتاب، هوشمندانه و هنرمندانه، نااستادانگی را به گفتمان آموزش ایران تلنگر می‌زند و به ما یاد می‌دهد که چگونه گاه بیش از وقتی که برای آموختن و یاد‌گرفتن می‌گذاریم، باید برای دورریختن آموزه‌ها و تأثیرات ناموجه وقت بگذاریم. آذرنگ البته در تأمل انتقادی‌اش به نااستادانگی، هرگز حرمت ندریده و آبرویی نبرده است. درس‌های دکتر آذرنگ به فرهنگ ایرانی، همیشه چاشنی اصالت و اخلاق داشته است. سی ‌اس لوئیس (۱۹۶۳-۱۸۹۸) نویسنده انگلیسی اصطلاحی با مضمون واژه‌کش (verbicide)ساخت تا نشان دهد کلمات چگونه بی‌معنا می‌شوند. در زمانه‌ای که «استاد» در تهدید بی‌معنایی است، آذرنگ با تحلیل نااستادانگی، می‌خواهد نور معنا بر خیل استادانی بیفکند که بی‌مزد و منت مانده‌اند و به فرزندان این دیار خدمت می‌کنند. استادانی که خود آذرنگ از شاخص‌ترین آنهاست. سایه آذرنگ بر فرهنگ ایران افکنده بماناد.
واژه استاد در ادبیات امروز ایرانیان معانی تودرتو و غریبی پیدا کرده است. به نظر می‌رسد کاربرد تاریخی واژه استاد، زمینه را برای ولخرجی در استفاده آن فراهم آورده است. ما از یک سو، صاحبان اصلی صنوف و حِرَف را استاد نامیده‌ایم و از سوی دیگر، دانشمندان نامی را به استادی شناخته‌ایم. در‌این‌میان کسانی را که در آموزش چیره بوده‌اند، نیز استاد خطاب کرده‌ایم. گویا این آخری از همه مقبول‌تر و رایج‌تر بوده است؛ یعنی کسی که تواناست بر آموختن دانش یا مهارتی ممتاز و متمایز به دیگران. البته دو‌گانه استاد و معلم هم در نظام آموزش ما تأمل‌انگیز است. در اینکه به چه کسی معلم بگوییم و به چه کسی استاد، معیارمان آموزش عالی یا نزدیکی به آموزش عالی! بوده است. مثلا معلم سال‌های آخر دبیرستان یا کلاس آمادگی کنکور بیشتر محتمل است که استاد نامیده شود تا معلم دبستان. طرفه آنکه برخی از استادان دانشگاه، از سر تواضع ترجیح می‌دهند در مقام معرفی، خود را معلم دانشگاه بنامند و انگار نوعی تفاخر در سرشت واژه استاد بازشناخته‌اند. گرچه این تنها معیار اطلاق استاد به آموزشگر در فرهنگ ما نیست. اما امروز واژه استاد از حصار و حریم خود به ‌در آمده است و گاه به طنز از آن تعیین مراد می‌شود. همین چند روز پیش که بی‌حواس در وضعیت قرمز از خط عابر پیاده می‌گذشتم، راننده‌ای به اعتراض، نهیبم زد که «هی استاد! قرمزه». گویی استاد به‌مثابه طعن و طنز نیز جایگاه خود را در ادبیات عامه پیدا کرده است. البته گاه برای تحبیب هم استاد را خرج می‌کنیم. وقتی کارمان در اداره‌ای گیر می‌کند یا می‌خواهیم از میوه‌فروش محل تشکر و البته طلب میوه خوب و به قیمت کنیم، ممکن است او را استاد بخوانیم. در نظام آکادمیک ماجرای استاد، پیچیده‌تر است، نوآمدگان به هیئت علمی را استادیار می‌نامیم. استادیار قرار است ذیل و ظل استاد، وظایف آموزشی و پژوهشی‌اش را انجام دهد و در اندیشه ارتقای خود باشد. مرحله بعدی، دانشیاری است که البته ترجمه معادل انگلیسی‌اش نیست، معنایی دیگر را افاده می‌کند. دانشیار، بر‌عکس استادیار، انگار از استاد مستغنی می‌شود و به یاری دانش می‌شتابد و مرحله پایانی هم نیل به جایگاه استادی است؛ اما از آنجا که به همه کسانی که در دانشگاه سر کلاس می‌روند، استاد گفته می‌شود، استادان ترجیح می‌دهند خود را «استاد تمام» معرفی کنند. سال‌ها پیش حتی اگر در یک رشته، چند استاد تمام وجود داشت، یکی را صاحب کرسی آن رشته بر‌می‌گزیدند تا همچنان سلسله‌مراتب علمی رعایت شود. امروز برای آنکه تمایزی اساسی میان استادان تمام با سایر منتسبان به استاد حاصل شود، از عبارت پرفسور هم مدد گرفته می‌شود (البته در فرنگ، هر‌کس در دانشگاه تدریس کند پرفسور است و استاد تمام را فول پرفسور می‌نامند). پرفسور با تلفظ فرانسوی، واژه‌ای است که قریب به 90 سال پیش به «از فرنگ (فرانسه) برگشته»‌هایی اطلاق می‌شد که در رشته پزشکی، در همان‌جا، تدریس به دانشجویان را تجربه کرده بودند. پرفسور عدل- جراح زبردست و نام‌بردار- از‌جمله اولین کسانی بود که در ایران به این نام شهره شد. بسیاری از طبیبان هم ترجیح دادند تا از همان عنوان دکتر بهره ببرند تا پا در کفش پایه‌گذاران بزرگی مانند عدل نکنند؛ چرا‌که نه سابقه او را داشتند و نه جایگاه ممتاز دانشگاهی و حرفه‌ای او را. زمینه تاریخی استفاده از واژه پرفسور در ایران، شأنی فرادانشگاهی به آن داده است و درست به همین علت، ولخرجی در آن، ممکن است به نتایج معکوس بینجامد. بگذریم که معنای پرفسور به طعن و طنز هم کشیده است و بچه‌های امروز سر شوخی را با آن باز کرده‌اند.
از تحلیل گفتمان واژه استاد که گذر کنیم، ملاط پیوستگی نظام آموزش را مفهومی به نام استادانگی
(role modeling) می‌سازد. استادانگی، آموزش پنهان و غیر‌مستقیم دانش، مهارت و اخلاق به دانشجویان و همکاران است. هر استادی ممکن است با وجود طی مراتب علمی، نتواند الگو (role model) شود. هزار نکته باریک‌تر ز مو می‌خواهد تا کسی چنین قدر ببیند و در ذهن و ضمیر دانشجویان نشیند؛ اما این تازه آغاز راه است. آنکه در دانشگاه، استادانگی می‌کند، اگر دانشجویانی مطیع و غیرمطالبه‌گر بخواهد و از سر تکان‌دادن‌های مدام دانشجویانش ذوق کند، به دام خویش افتاده است و گویی فرهنگ نوچه‌پروری را باز‌می‌آفریند. استادانگی آن است که دیگران را به نقد خود بکشانی و بخواهی که از نردبان تو بالاتر روند و البته حواست باشد که زمین نخورند و استخوان‌شان نشکند. استادانگی سخت مستعد غلتیدن در دام سلبریتی‌شدن است و این آفتی است بزرگ بر درخت دانشگاه. استادانگی حتی آنجا معنا می‌یابد که به دانشجویانت یاد بدهی که اگر آموزه‌های تو روزگاری ناکافی یا اشتباه در‌آمد، چگونه بر آفتابش افکنند یا از ضمیرشان بزدایند. استادانگی، درس اخلاق‌باور است. کسی نباید گول من را بخورد و من همیشه آماده تصحیح خویشتنم. استادانگی را ازاین‌رو با عصا قورت‌دادگی نباید اشتباه گرفت.
عبدالحسین آذرنگ در کتاب استادان و نااستادانم دست بر موضوعی مگو در فرهنگ آموزشی ایران گذاشته است. او در تأملات این کتاب، هوشمندانه و هنرمندانه، نااستادانگی را به گفتمان آموزش ایران تلنگر می‌زند و به ما یاد می‌دهد که چگونه گاه بیش از وقتی که برای آموختن و یاد‌گرفتن می‌گذاریم، باید برای دورریختن آموزه‌ها و تأثیرات ناموجه وقت بگذاریم. آذرنگ البته در تأمل انتقادی‌اش به نااستادانگی، هرگز حرمت ندریده و آبرویی نبرده است. درس‌های دکتر آذرنگ به فرهنگ ایرانی، همیشه چاشنی اصالت و اخلاق داشته است. سی ‌اس لوئیس (۱۹۶۳-۱۸۹۸) نویسنده انگلیسی اصطلاحی با مضمون واژه‌کش (verbicide)ساخت تا نشان دهد کلمات چگونه بی‌معنا می‌شوند. در زمانه‌ای که «استاد» در تهدید بی‌معنایی است، آذرنگ با تحلیل نااستادانگی، می‌خواهد نور معنا بر خیل استادانی بیفکند که بی‌مزد و منت مانده‌اند و به فرزندان این دیار خدمت می‌کنند. استادانی که خود آذرنگ از شاخص‌ترین آنهاست. سایه آذرنگ بر فرهنگ ایران افکنده بماناد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.