آینهکاری مکانی مقدس
یزدان منصوریان.عضو هیئت علمی دانشگاه چارلز استوارت استرالیا
اسم آقای آذرنگ را نخستین بار 23 سال پیش شنیدم، زمانی که در دانشگاه فردوسی مشهد دانشجوی کارشناسی ارشد «کتابداری و اطلاعرسانی» آن دوران و «علم اطلاعات و دانششناسی» امروز بودم. استادان ما همیشه از او به نیکی یاد میکردند و دانش وسیع و بینش عمیقش را میستودند. بهویژه آنکه از همان سالها بر تحقیق درباره صنعت نشر متمرکز شده بود و این ابتکاری تازه در حرفه کتابداری بود؛ زیرا کتابداران بیشتر به محصولات صنعت نشر توجه داشتند و چندان به فرایند نشر نپرداخته بودند؛ اما آذرنگ ازجمله متخصصانی بود که به اهمیت این موضوع پی برده بود و در این زمینه مینوشت. ما دانشجویان هم مشتاقانه آثارش را میخواندیم - و به تعبیر خودش در کتاب «استادان و نااستادانم» - او را در زمره یکی از «استادان» خود میدانستیم، هرچند سر کلاسش ننشسته بودیم.
سالها گذشت و من سعادت دیدار آقای آذرنگ را نیافتم، تا تیر ماه 1390 در همایشی درباره اخلاق علمی به میزبانی دانشگاه رازی کرمانشاه. همایشی که در زادگاه هر دو ما برگزار شد. دو، سه روز همایش مثل برق و باد گذشت و زمان بازگشت به خانه فرارسید. من از تهران با هواپیما به کرمانشاه رفته بودم و آقای آذرنگ و همسرش - خانم نادری - با ماشین شخصی خودشان آمده بودند. من هم فرصت را غنیمت شمردم و بلیت بازگشتم را لغو کردم و با آنان همسفر شدم. صبح راه افتادیم و عصر به تهران رسیدیم. برای استراحتی کوتاه هم در زنجان توقف کردیم. چاقویی از بازار زنجان خریدم که هنوز در آشپزخانه ماست و هر بار از آن استفاده میکنم خاطره آن سفر برایم زنده میشود.
در طول مسیر از هر دری سخن گفتیم. از تاریخ کرمانشاه تا تاریخ حرفه کتابداری، از فنون دانشنامهنگاری تا نکتههای ویرایشی. در پایان سفر هم قرار شد روزی برای دیدن محل کار آقای آذرنگ به مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی بروم؛ اما دوری این مرکز از شهر و مشغله من در دانشگاه باعث شد که این دیدار به پنج سال بعد موکول شود. هرچند در خلال این مدت مرتب با ایمیل در تماس بودیم و همچنان هستیم. یک بار هم سعادت همکاری پژوهشی با ایشان داشتم و مقالهای برای یکی از دانشنامهها نوشتم. البته خیلی زود فهمیدم دانشنامهنگاری دشوارتر از آن است که به نظر میرسد؛ بنابراین، حین نگارش آن مقاله، ایمیلی با متن زیر برایشان فرستادم و عنوان ایمیل را گذاشتم «آینهکاری مکانی مقدس»:
«نسخه اولیه مدخل پژوهش را برای دانشنامه نوشتهام؛ اما هنوز از آن راضی نیستم. چون مهلت شش ماه برای نگارش آن به پایان نرسیده، میخواهم در فرصت باقیمانده کمی آن را ویرایش کنم. یکشنبه قرار است چند روزی برای تعطیلات پیش از آزمون پایان ترم دانشجویان به مشهد بروم و انشاءالله پس از بازگشت از آن سفر پیشنویس مدخل را برایتان خواهم فرستاد. با تجربه نوشتن این مدخل مختصر به این نتیجه رسیدم که نوشتن کتاب مرجع مثل «آینهکاری مکانی مقدس» است؛ زیرا نویسنده باید تکههای کوچک اطلاعات مستند را به دقت گردآوری کند و آنها را به گونهای کنار هم بچیند که بازتابی از دانش حوزه موضوعی مدنظر باشد. مقدسبودن آن هم به این دلیل است که نویسنده کتاب مرجع نباید اشتباه کند؛ زیرا قرار است دیگران به کار او اعتماد کامل داشته باشند و به آن استناد کنند. پایان کار او نقطه آغاز کار دیگران است و این مسئولیتی سنگین است. بیتردید پذیرش این مسئولیت خیلی جرئت و شجاعت میخواهد که من در خودم سراغ ندارم. به قول حافظ: سینه تنگ من و بار غم او هیهات/ مرد این بار گران نیست دل مسکینم. باید اعتراف کنم که من شکیبایی و توان کاری که شما انجام میدهید، ندارم و
نوشتن همین مدخل کافی بود که به این نتیجه برسم. البته تجربه ارزشمندی بود و بسیار سپاسگزارم که فرصت مشارکت در این کار را برایم فراهم آوردید. فقط خواستم به این بهانه به شما و همه کسانی که در این کار عظیم فعالیت میکنند، خسته نباشید عرض کنم و برایتان آرزوی موفقیت روزافزون داشته باشم. ضمن آنکه بهانهای بود برای عرض سلام و ارائه گزارشی از پیشرفت کار. راستش اگر قرار بود مقالهای در 30 هزار کلمه درباره پژوهش بنویسم، آسانتر بود تا اینکه بخواهم آن را در سه هزار کلمه خلاصه کنم و مطمئن باشم تکتک کلمهها و جملهها درست است. با این حال، دل به دریا زده و مطالبی گرد آوردهام که ظرف یکی، دو هفته آینده حضورتان تقدیم خواهد شد».
مکاتبات ما در طول این سالها به مناسبتهای مختلف ادامه یافته تا امروز. مثلا کتاب «استادان و نااستادانم» که منتشر شد، برایشان ایمیلی با متن زیر فرستادم:
«خبر انتشار دو کتاب جدید شما را چند روز پیش شنیدم و مصمم شدم در اولین مراجعه به تهران آنها را تهیه کنم. خوشبختانه امروز، که برای شرکت در یک جلسه به تهران رفته بودم، این فرصت به دست آمد و دو کتاب «استادان و نااستادانم» و «باب آشنایی با ریچارد رورتی» را خریدم و با مترو راهی کرج شدم. پس از یافتن یک صندلی خالی در مترو مشتاقانه مشغول خواندن کتاب نخست شدم. مترو که به مقصد رسید جسمم از تهران به کرج سفر کرده بود و روحم به سالهای دوری که یا اصلا در این دنیا نبودهام یا خردسال یا نوجوان بودهام: تعطیلات نوروز 44، خرداد 49، پاییز 63. راستی در پاییز 63 که شما همکاری خود را با دکتر محقق در مرکز دایرهالمعارف شروع کردید 38ساله بودهاید و من امروز 38سالهام؛ اما جالب است که این اختلاف 27 سال مانعی در شریکشدن در لذت مشترک ناشی از یادگیری و آموزش نیست و این کتاب چه زیبا این احساس را منتقل میکند. هرچند هنوز کل کتاب را نخواندهام؛ ولی حیفم آمد نخستین احساسم را از مطالعه آن برایتان ننویسم. به نظرم این کتاب هویتی مستقل و کارکردی چندجانبه دارد. هویتش مستقل است؛ چراکه شبیه هیچیک از زندگینامههای خودنوشت دیگر نیست یا
حداقل من ندیدهام. ابتکاری که آن را از آثار دیگر متمایز میکند، تمرکز بر «فرایند یاددهی- یادگیری» است که تمام اجزا را به هم پیوند میدهد. در واقع هرچند کتاب روایتی از خاطرههاست؛ اما هر آنچه گفته شده، در ارتباط با هدف اصلی کتاب است. علاوهبراین کتاب در چهار عرصه کاربرد دارد. نخست آنکه یک زندگینامه خودنوشت است، دوم آنکه بخشی از تاریخ مستند معاصر را در عرصه نشر، ویرایش و مرجعنگاری به تصویر میکشد، سوم آنکه نگاهی ویژه به فرایند یادگیری و آموزش دارد و بر نقش افراد درگیر در این فرایند تأکید میکند. همانطور که در مقدمه نوشتهاید، استادان شما فقط معلمان و استادان دانشگاه نبودهاند و تمام کسانی که در این مسیر تأثیری بر فرایند یادگیری شما داشتهاند، در این گروه قرار میگیرند. در یک طیف از کاملا مثبت تا منفی و گروهی نیز در میانه طیف. چهارم اینکه روایت واقعی و مستند شما از این سفر برای خواننده الهامبخش است. از آنجا که اخیرا فرصت همسفربودن با شما را داشتم، در حین خواندن کتاب گویی صدایتان را میشنیدم و این نشانی از صمیمیتی است که در متن منعکس شده است. یک گفتوگوی ساده و بیریا با خوانندگانی که سرنوشت کتابها را
تعیین میکنند. تصویرسازیهای بینظیر از خاطرهها نیز از امتیازهای دیگر این اثر است. فصل ششم و دیدارهای شما با مرحوم کریم امامی و در دفتر کار ایشان از نمونههای موفق این تصویرسازی است».
امروز پس از 10 سال از نوشتن این ایمیل به آرشیو ایمیلهایم نگاه میکنم و میبینم در این مدت چقدر از آقای آذرنگ آموختهام و امیدوارم همچنان بیاموزم. هرچند تا امروز فقط دو بار سعادت دیدارش را داشتم؛ اما ایشان را یکی از استادانم میدانم. برایش آرزوی سلامتی و بهروزی روزافزون دارم. هر کجا هست خدایا به سلامت دارش.
اسم آقای آذرنگ را نخستین بار 23 سال پیش شنیدم، زمانی که در دانشگاه فردوسی مشهد دانشجوی کارشناسی ارشد «کتابداری و اطلاعرسانی» آن دوران و «علم اطلاعات و دانششناسی» امروز بودم. استادان ما همیشه از او به نیکی یاد میکردند و دانش وسیع و بینش عمیقش را میستودند. بهویژه آنکه از همان سالها بر تحقیق درباره صنعت نشر متمرکز شده بود و این ابتکاری تازه در حرفه کتابداری بود؛ زیرا کتابداران بیشتر به محصولات صنعت نشر توجه داشتند و چندان به فرایند نشر نپرداخته بودند؛ اما آذرنگ ازجمله متخصصانی بود که به اهمیت این موضوع پی برده بود و در این زمینه مینوشت. ما دانشجویان هم مشتاقانه آثارش را میخواندیم - و به تعبیر خودش در کتاب «استادان و نااستادانم» - او را در زمره یکی از «استادان» خود میدانستیم، هرچند سر کلاسش ننشسته بودیم.
سالها گذشت و من سعادت دیدار آقای آذرنگ را نیافتم، تا تیر ماه 1390 در همایشی درباره اخلاق علمی به میزبانی دانشگاه رازی کرمانشاه. همایشی که در زادگاه هر دو ما برگزار شد. دو، سه روز همایش مثل برق و باد گذشت و زمان بازگشت به خانه فرارسید. من از تهران با هواپیما به کرمانشاه رفته بودم و آقای آذرنگ و همسرش - خانم نادری - با ماشین شخصی خودشان آمده بودند. من هم فرصت را غنیمت شمردم و بلیت بازگشتم را لغو کردم و با آنان همسفر شدم. صبح راه افتادیم و عصر به تهران رسیدیم. برای استراحتی کوتاه هم در زنجان توقف کردیم. چاقویی از بازار زنجان خریدم که هنوز در آشپزخانه ماست و هر بار از آن استفاده میکنم خاطره آن سفر برایم زنده میشود.
در طول مسیر از هر دری سخن گفتیم. از تاریخ کرمانشاه تا تاریخ حرفه کتابداری، از فنون دانشنامهنگاری تا نکتههای ویرایشی. در پایان سفر هم قرار شد روزی برای دیدن محل کار آقای آذرنگ به مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی بروم؛ اما دوری این مرکز از شهر و مشغله من در دانشگاه باعث شد که این دیدار به پنج سال بعد موکول شود. هرچند در خلال این مدت مرتب با ایمیل در تماس بودیم و همچنان هستیم. یک بار هم سعادت همکاری پژوهشی با ایشان داشتم و مقالهای برای یکی از دانشنامهها نوشتم. البته خیلی زود فهمیدم دانشنامهنگاری دشوارتر از آن است که به نظر میرسد؛ بنابراین، حین نگارش آن مقاله، ایمیلی با متن زیر برایشان فرستادم و عنوان ایمیل را گذاشتم «آینهکاری مکانی مقدس»:
«نسخه اولیه مدخل پژوهش را برای دانشنامه نوشتهام؛ اما هنوز از آن راضی نیستم. چون مهلت شش ماه برای نگارش آن به پایان نرسیده، میخواهم در فرصت باقیمانده کمی آن را ویرایش کنم. یکشنبه قرار است چند روزی برای تعطیلات پیش از آزمون پایان ترم دانشجویان به مشهد بروم و انشاءالله پس از بازگشت از آن سفر پیشنویس مدخل را برایتان خواهم فرستاد. با تجربه نوشتن این مدخل مختصر به این نتیجه رسیدم که نوشتن کتاب مرجع مثل «آینهکاری مکانی مقدس» است؛ زیرا نویسنده باید تکههای کوچک اطلاعات مستند را به دقت گردآوری کند و آنها را به گونهای کنار هم بچیند که بازتابی از دانش حوزه موضوعی مدنظر باشد. مقدسبودن آن هم به این دلیل است که نویسنده کتاب مرجع نباید اشتباه کند؛ زیرا قرار است دیگران به کار او اعتماد کامل داشته باشند و به آن استناد کنند. پایان کار او نقطه آغاز کار دیگران است و این مسئولیتی سنگین است. بیتردید پذیرش این مسئولیت خیلی جرئت و شجاعت میخواهد که من در خودم سراغ ندارم. به قول حافظ: سینه تنگ من و بار غم او هیهات/ مرد این بار گران نیست دل مسکینم. باید اعتراف کنم که من شکیبایی و توان کاری که شما انجام میدهید، ندارم و
نوشتن همین مدخل کافی بود که به این نتیجه برسم. البته تجربه ارزشمندی بود و بسیار سپاسگزارم که فرصت مشارکت در این کار را برایم فراهم آوردید. فقط خواستم به این بهانه به شما و همه کسانی که در این کار عظیم فعالیت میکنند، خسته نباشید عرض کنم و برایتان آرزوی موفقیت روزافزون داشته باشم. ضمن آنکه بهانهای بود برای عرض سلام و ارائه گزارشی از پیشرفت کار. راستش اگر قرار بود مقالهای در 30 هزار کلمه درباره پژوهش بنویسم، آسانتر بود تا اینکه بخواهم آن را در سه هزار کلمه خلاصه کنم و مطمئن باشم تکتک کلمهها و جملهها درست است. با این حال، دل به دریا زده و مطالبی گرد آوردهام که ظرف یکی، دو هفته آینده حضورتان تقدیم خواهد شد».
مکاتبات ما در طول این سالها به مناسبتهای مختلف ادامه یافته تا امروز. مثلا کتاب «استادان و نااستادانم» که منتشر شد، برایشان ایمیلی با متن زیر فرستادم:
«خبر انتشار دو کتاب جدید شما را چند روز پیش شنیدم و مصمم شدم در اولین مراجعه به تهران آنها را تهیه کنم. خوشبختانه امروز، که برای شرکت در یک جلسه به تهران رفته بودم، این فرصت به دست آمد و دو کتاب «استادان و نااستادانم» و «باب آشنایی با ریچارد رورتی» را خریدم و با مترو راهی کرج شدم. پس از یافتن یک صندلی خالی در مترو مشتاقانه مشغول خواندن کتاب نخست شدم. مترو که به مقصد رسید جسمم از تهران به کرج سفر کرده بود و روحم به سالهای دوری که یا اصلا در این دنیا نبودهام یا خردسال یا نوجوان بودهام: تعطیلات نوروز 44، خرداد 49، پاییز 63. راستی در پاییز 63 که شما همکاری خود را با دکتر محقق در مرکز دایرهالمعارف شروع کردید 38ساله بودهاید و من امروز 38سالهام؛ اما جالب است که این اختلاف 27 سال مانعی در شریکشدن در لذت مشترک ناشی از یادگیری و آموزش نیست و این کتاب چه زیبا این احساس را منتقل میکند. هرچند هنوز کل کتاب را نخواندهام؛ ولی حیفم آمد نخستین احساسم را از مطالعه آن برایتان ننویسم. به نظرم این کتاب هویتی مستقل و کارکردی چندجانبه دارد. هویتش مستقل است؛ چراکه شبیه هیچیک از زندگینامههای خودنوشت دیگر نیست یا
حداقل من ندیدهام. ابتکاری که آن را از آثار دیگر متمایز میکند، تمرکز بر «فرایند یاددهی- یادگیری» است که تمام اجزا را به هم پیوند میدهد. در واقع هرچند کتاب روایتی از خاطرههاست؛ اما هر آنچه گفته شده، در ارتباط با هدف اصلی کتاب است. علاوهبراین کتاب در چهار عرصه کاربرد دارد. نخست آنکه یک زندگینامه خودنوشت است، دوم آنکه بخشی از تاریخ مستند معاصر را در عرصه نشر، ویرایش و مرجعنگاری به تصویر میکشد، سوم آنکه نگاهی ویژه به فرایند یادگیری و آموزش دارد و بر نقش افراد درگیر در این فرایند تأکید میکند. همانطور که در مقدمه نوشتهاید، استادان شما فقط معلمان و استادان دانشگاه نبودهاند و تمام کسانی که در این مسیر تأثیری بر فرایند یادگیری شما داشتهاند، در این گروه قرار میگیرند. در یک طیف از کاملا مثبت تا منفی و گروهی نیز در میانه طیف. چهارم اینکه روایت واقعی و مستند شما از این سفر برای خواننده الهامبخش است. از آنجا که اخیرا فرصت همسفربودن با شما را داشتم، در حین خواندن کتاب گویی صدایتان را میشنیدم و این نشانی از صمیمیتی است که در متن منعکس شده است. یک گفتوگوی ساده و بیریا با خوانندگانی که سرنوشت کتابها را
تعیین میکنند. تصویرسازیهای بینظیر از خاطرهها نیز از امتیازهای دیگر این اثر است. فصل ششم و دیدارهای شما با مرحوم کریم امامی و در دفتر کار ایشان از نمونههای موفق این تصویرسازی است».
امروز پس از 10 سال از نوشتن این ایمیل به آرشیو ایمیلهایم نگاه میکنم و میبینم در این مدت چقدر از آقای آذرنگ آموختهام و امیدوارم همچنان بیاموزم. هرچند تا امروز فقط دو بار سعادت دیدارش را داشتم؛ اما ایشان را یکی از استادانم میدانم. برایش آرزوی سلامتی و بهروزی روزافزون دارم. هر کجا هست خدایا به سلامت دارش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.