|

دانش‌نامه‌‌نگاری به‌مثابه سبک زندگی

سایه اقتصادی‌نیا

با اینکه استاد عبدالحسین آذرنگ سال‌هاست در چندین حوزه به‌هم‌پیوسته نشر، ویرایش، اطلاع‌رسانی، کتاب‌شناسی، تاریخ تمدن، تاریخ معاصر و... تألیفات و ترجمه‌های گران‌قدری دارد که هریک در رسته خود مرجعی معتبر و منبع درسی اهل آن حوزه بوده است، تبلور و جلوه تام و تمام حضور و تکاپوهای او در عرصه قلم را سرانجام می‌توان ذیل عنوان «دانش‌نامه‌نگاری» جمع کرد. هرچه، هرجا به قلم او منتشر شده، چه تألیف و چه ترجمه، سر آخر و بالذات نوعی متن دانش‌نامه‌ای است. این خاصیت قلم اوست و پیش‌تر از آن، ویژگی ذهن او و باز پیش‌تر از آن، مایه اصلی شخصیت و روحیه او. قلم او اطلاع‌رسان است. این ویژگی، که اس‌ّواساس نوشته‌های دانش‌نامه‌ای است، نه هرگز ترک می‌شود و نه حتی در شخصی‌ترین گفتارها یا نوشته‌های او (که چندان زیاد نیستند؛ ولی از جمله آنهاست استادان و نااستادانم) رنگ می‌بازد: قلمی که دائما در بند آن است تا دقیقه‌ای وقت از مخاطب فوت نکند، مگر اینکه لغتی به او آموخته باشد. قلمی که بر مدار خویشتن‌داری، احتیاط، وسواس و انضباط می‌گردد و سر صبر و با حزم بسیار، موضوع سخن را لایه‌لایه می‌شکافد تا به هسته‌ای برسد که در بطن بحث جاساز شده است. او در پی اعلام مخالفت یا موافقت خود نیست، همواره از داوری پرهیز دارد، نمی‌خروشد و با امواج جوشان احساسات هم کاری ندارد. قلمی است توصیف‌گر، نه منتقد. آموزگار است و می‌کوشد درست همانند معلمی شکیبا، بر عیوب و نواقص و کاستی‌ها چندان پای نفشرد، از آنها سریع بگذرد و برعکس، راهکارهایی درخور برای اصلاح آن عیوب نشان دهد. همه‌ چیز را بدون قیل‌وقال می‌نویسد. ماجرا نمی‌کند. مباحث مختلف را تا سلول آخر طبقه‌بندی و تئوریزه می‌کند و خشت بر سر خشت می‌نهد. این‌ سبک کار او، شاید برای آن دسته از مخاطبان که روحیه‌های خروشان و سرکش و اذهان متلاطم دارند شاید حتی زیاده خشک و کُند و لَخت جلوه کند؛ اما او به مشی نوشتاری خودش پایبندی‌ای تا حد وسواس دارد. قلم او سر هیچ‌ چیز هول و حرص نمی‌زند و هیچ عجله ندارد؛ گویی دور زمان بر صاحب آن قلم چنان گذشته است که می‌داند: جهان یادگار است و ما رفتنی. اینها همه تربیتی دانش‌نامه‌ای است. اما من همیشه تردیدی دارم که با وجود حضور ممتد سر کلاس درس استاد آذرنگ در مرکز نشر دانشگاهی، قدم‌زدن‌های بعد از کلاس با او تا باغ صبا، گپ‌ها و دیدارهای سهل و دوستانه و مطالعه تعداد درخور‌‌توجهی از مقالات و آثارش و خلاصه با وجود سابقه الفت و ارادت پایدارم به استاد آذرنگ، هنوز به یقین نرسیده است: نمی‌دانم آیا این روحیه و صفات شخصی استاد آذرنگ بوده که او را در کار دانش‌نامه‌نگاری به درجه استادی رسانده است یا کار مداوم و متمرکز در دانش‌نامه بوده که از او چنین روحیه‌ای و از آن روحیه چنین قلمی ساخته است؟ به عبارت دیگر، استاد آذرنگ دانش‌نامه‌نگاری ممتاز شد؛ چون از اول شخصیتی آموزگارانه و منضبط و اطلاع‌رسان و پرحوصله داشت یا چون سال‌های متمادی از عمر خویش را به نگارش و ترجمه و ویرایش متون دانش‌نامه‌ای گذراند، شخصیتش چنین پرورشی یافت؟ نمی‌دانم؛ ولی حالا ایمان دارم که کار و کاراکتر او مانند آینه یکدیگرند که افتراق یکی از دیگری محال می‌نماید. نام او نزد ما معنای دانش‌نامه‌نگاری است و دانش‌نامه‌نگار یعنی خود خود او.
با اینکه استاد عبدالحسین آذرنگ سال‌هاست در چندین حوزه به‌هم‌پیوسته نشر، ویرایش، اطلاع‌رسانی، کتاب‌شناسی، تاریخ تمدن، تاریخ معاصر و... تألیفات و ترجمه‌های گران‌قدری دارد که هریک در رسته خود مرجعی معتبر و منبع درسی اهل آن حوزه بوده است، تبلور و جلوه تام و تمام حضور و تکاپوهای او در عرصه قلم را سرانجام می‌توان ذیل عنوان «دانش‌نامه‌نگاری» جمع کرد. هرچه، هرجا به قلم او منتشر شده، چه تألیف و چه ترجمه، سر آخر و بالذات نوعی متن دانش‌نامه‌ای است. این خاصیت قلم اوست و پیش‌تر از آن، ویژگی ذهن او و باز پیش‌تر از آن، مایه اصلی شخصیت و روحیه او. قلم او اطلاع‌رسان است. این ویژگی، که اس‌ّواساس نوشته‌های دانش‌نامه‌ای است، نه هرگز ترک می‌شود و نه حتی در شخصی‌ترین گفتارها یا نوشته‌های او (که چندان زیاد نیستند؛ ولی از جمله آنهاست استادان و نااستادانم) رنگ می‌بازد: قلمی که دائما در بند آن است تا دقیقه‌ای وقت از مخاطب فوت نکند، مگر اینکه لغتی به او آموخته باشد. قلمی که بر مدار خویشتن‌داری، احتیاط، وسواس و انضباط می‌گردد و سر صبر و با حزم بسیار، موضوع سخن را لایه‌لایه می‌شکافد تا به هسته‌ای برسد که در بطن بحث جاساز شده است. او در پی اعلام مخالفت یا موافقت خود نیست، همواره از داوری پرهیز دارد، نمی‌خروشد و با امواج جوشان احساسات هم کاری ندارد. قلمی است توصیف‌گر، نه منتقد. آموزگار است و می‌کوشد درست همانند معلمی شکیبا، بر عیوب و نواقص و کاستی‌ها چندان پای نفشرد، از آنها سریع بگذرد و برعکس، راهکارهایی درخور برای اصلاح آن عیوب نشان دهد. همه‌ چیز را بدون قیل‌وقال می‌نویسد. ماجرا نمی‌کند. مباحث مختلف را تا سلول آخر طبقه‌بندی و تئوریزه می‌کند و خشت بر سر خشت می‌نهد. این‌ سبک کار او، شاید برای آن دسته از مخاطبان که روحیه‌های خروشان و سرکش و اذهان متلاطم دارند شاید حتی زیاده خشک و کُند و لَخت جلوه کند؛ اما او به مشی نوشتاری خودش پایبندی‌ای تا حد وسواس دارد. قلم او سر هیچ‌ چیز هول و حرص نمی‌زند و هیچ عجله ندارد؛ گویی دور زمان بر صاحب آن قلم چنان گذشته است که می‌داند: جهان یادگار است و ما رفتنی. اینها همه تربیتی دانش‌نامه‌ای است. اما من همیشه تردیدی دارم که با وجود حضور ممتد سر کلاس درس استاد آذرنگ در مرکز نشر دانشگاهی، قدم‌زدن‌های بعد از کلاس با او تا باغ صبا، گپ‌ها و دیدارهای سهل و دوستانه و مطالعه تعداد درخور‌‌توجهی از مقالات و آثارش و خلاصه با وجود سابقه الفت و ارادت پایدارم به استاد آذرنگ، هنوز به یقین نرسیده است: نمی‌دانم آیا این روحیه و صفات شخصی استاد آذرنگ بوده که او را در کار دانش‌نامه‌نگاری به درجه استادی رسانده است یا کار مداوم و متمرکز در دانش‌نامه بوده که از او چنین روحیه‌ای و از آن روحیه چنین قلمی ساخته است؟ به عبارت دیگر، استاد آذرنگ دانش‌نامه‌نگاری ممتاز شد؛ چون از اول شخصیتی آموزگارانه و منضبط و اطلاع‌رسان و پرحوصله داشت یا چون سال‌های متمادی از عمر خویش را به نگارش و ترجمه و ویرایش متون دانش‌نامه‌ای گذراند، شخصیتش چنین پرورشی یافت؟ نمی‌دانم؛ ولی حالا ایمان دارم که کار و کاراکتر او مانند آینه یکدیگرند که افتراق یکی از دیگری محال می‌نماید. نام او نزد ما معنای دانش‌نامه‌نگاری است و دانش‌نامه‌نگار یعنی خود خود او.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.