|

آقای کتاب

علی بهرامیان

چندی پیش مطلبی تأمل‌برانگیز خواندم در این باب که اگر شخصی به جای وقت‌گذرانی پای تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های دیگر، فقط دو ساعت از شب یا روز را به مطالعه، آن هم مطالعه آثار کلاسیک جهان اختصاص دهد، پس از گذشت مدتی، مثلا 10 سال، چقدر کتاب ارزشمند خوانده و تا چه پایه سواد و آگاهی خود را افزایش داده است.
این محاسبه چندان دشوار نیست و از آن بالاتر، پیش‌گرفتن چنین شیوه‌ای هم برای دانش‌اندوزی و نهایت استفاده مطلوب از وقت، نشانه مهمی از خردمندی و دلبستگی به دانش و آگاهی است. گذشته از عموم مردم، برخی اشتغالات هست که با کتاب و مطالعه و پژوهش تناسب و بلکه تلازم تمام دارد؛ مانند دانش‌آموزی و دانشجویی و مایه بسی شگفتی است که در روزگار ما با وجود این شمار چشمگیر دانش‌آموز و دانشجو، وضع مطالعه چندان مطلوب نیست و این طبقه، در عمل فقط به کتاب‌هایی اقبال می‌کنند که به «نمره» سود می‌رساند و «سواد» آنها غالبا و در بهترین حالت در همان محدوده کتاب‌های درسی است.
قصد ندارم در این مجال اندک به بحث کمابیش کهنه رقابت میان کتاب و رسانه‌های دیگر بپردازم؛ بلکه این مطلب را در نظر دارم که افزایش آگاهی غالبا از طریق مطالعه و تفکر حاصل می‌شود و ظاهرا از شدت وضوح، این اصل بدیهی از نظر دور می‌ماند. شگفت‌انگیزتر اینکه حتی برخی از روشنفکران و اهل قلم هم به جای مطالعه و تحقیق، در باب مسائل گوناگون با صدای بلند و به صراحت نظر می‌دهند و پی‌در‌پی احکام گزاف صادر می‌کنند و از لفاظی و عبارت‌پردازی نصیب وافر دارند و منتقدان را هم معمولا با ناسزا از میدان به در می‌برند. در گذشته‌های نه‌چندان دور معمول این بود که اهل فکر و فرهنگ بسیار کمتر از آنچه می‌دانستند می‌نوشتند؛ ولی گویا نشان غالب عصر ما این است که باید بسیار بیشتر از آنچه می‌دانیم و خوانده‌ایم
بگوییم و بنویسیم.
با این‌همه، جای امیدواری و خرسندی است که شمار اندکی از اهل فکر و قلم به اصول پایبند مانده‌اند و همچنان به علم و اطلاع شخص خود بیشتر از هر چیز دیگر اهمیت می‌دهند و این‌طور گمان می‌کنم که در میان آن گروه معدود، جایگاه استاد ما آقای عبدالحسین آذرنگ ممتاز و چشمگیر است. سلوک آقای آذرنگ مطالعه و پژوهش و تأمل و تدبر بوده و این وضع، در او منش و فرهنگی پدید آورده که ستودنی است و از هر جهت قابل مطالعه و بررسی به نظر می‌رسد. آقای آذرنگ نیک می‌داند که «فکر تفرقه» به قول خواجه حافظ، رهزن وقت و عمر است و در کار مطالعه و تحقیق باید نظم و ترتیب خاص داشت و نباید عنان «خاطر» را به دست هوی و هوس سپرد. به همین سبب است که در زمینه‌های گوناگون مطالعات منظم داشته و نه‌فقط در باب تاریخ معاصر ایران که به آن دلبستگی تمام دارد؛ بلکه در بسیار موضوعات دیگر نیز، دامنه مطالعات آقای آذرنگ وسیع و شگفت‌انگیز است.
آقای آذرنگ متوجه دِین کتاب بر خود بوده و به همین سبب، در میان پژوهش‌های ایشان، کوششی که در سال‌های دراز به کار برده است تا بر فضای کمابیش تاریک یا کمتر شناخته تاریخ نشر در ایران پرتوی بتاباند، درخور یادآوری و همه‌گونه تحسین است.
نه‌فقط آثار، بلکه مصاحبت با آقای آذرنگ دلنشین و بسیار آموزنده است و طرح نکته‌های بدیع از آنچه در باب موضوعات گوناگون غالبا در ذهن وقّاد خود دارند، در شنونده اشتیاقی خاص پدید می‌آورد تا موضوع بحث را بیشتر پیگیری کند و در این صورت، ایشان بلافاصله فهرست بلندبالایی از مآخذ بر‌می‌شمرند یا می‌نویسند و به مخاطب می‌دهند. باید گفت که تواضع و انصافی که در داوری‌ها نشان می‌دهند، به مراتب بر محاسن مصاحبت با ایشان می‌افزاید و بارها بر من ثابت شده است که به واقع، حدیث مشهور «المُستَشارُ مُؤتَمَن» در ایشان مصداق تمام دارد.
استاد آذرنگ در نظر من همواره یادآور کتاب و پژوهش و نقد و نظم و ترتیب عالمانه بوده است و گمان کنم که بسیاری از ارادتمندان ایشان در این نظر با من هم‌داستان‌اند. از استاد آذرنگ بسیار آموخته‌ام و اکنون فرصتی گران‌بهاست تا به حق عظیم ایشان اشاره کنم و امیدوارم که استاد، تجربه‌های گران‌قدر خود را در باب مطالعه و تحقیق و ترجمه و ویرایش با نسل جوان‌تر در میان نهند و یقین دارم که حاصل کار، اثری خواندنی و سخت آموزنده خواهد بود.
چندی پیش مطلبی تأمل‌برانگیز خواندم در این باب که اگر شخصی به جای وقت‌گذرانی پای تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های دیگر، فقط دو ساعت از شب یا روز را به مطالعه، آن هم مطالعه آثار کلاسیک جهان اختصاص دهد، پس از گذشت مدتی، مثلا 10 سال، چقدر کتاب ارزشمند خوانده و تا چه پایه سواد و آگاهی خود را افزایش داده است.
این محاسبه چندان دشوار نیست و از آن بالاتر، پیش‌گرفتن چنین شیوه‌ای هم برای دانش‌اندوزی و نهایت استفاده مطلوب از وقت، نشانه مهمی از خردمندی و دلبستگی به دانش و آگاهی است. گذشته از عموم مردم، برخی اشتغالات هست که با کتاب و مطالعه و پژوهش تناسب و بلکه تلازم تمام دارد؛ مانند دانش‌آموزی و دانشجویی و مایه بسی شگفتی است که در روزگار ما با وجود این شمار چشمگیر دانش‌آموز و دانشجو، وضع مطالعه چندان مطلوب نیست و این طبقه، در عمل فقط به کتاب‌هایی اقبال می‌کنند که به «نمره» سود می‌رساند و «سواد» آنها غالبا و در بهترین حالت در همان محدوده کتاب‌های درسی است.
قصد ندارم در این مجال اندک به بحث کمابیش کهنه رقابت میان کتاب و رسانه‌های دیگر بپردازم؛ بلکه این مطلب را در نظر دارم که افزایش آگاهی غالبا از طریق مطالعه و تفکر حاصل می‌شود و ظاهرا از شدت وضوح، این اصل بدیهی از نظر دور می‌ماند. شگفت‌انگیزتر اینکه حتی برخی از روشنفکران و اهل قلم هم به جای مطالعه و تحقیق، در باب مسائل گوناگون با صدای بلند و به صراحت نظر می‌دهند و پی‌در‌پی احکام گزاف صادر می‌کنند و از لفاظی و عبارت‌پردازی نصیب وافر دارند و منتقدان را هم معمولا با ناسزا از میدان به در می‌برند. در گذشته‌های نه‌چندان دور معمول این بود که اهل فکر و فرهنگ بسیار کمتر از آنچه می‌دانستند می‌نوشتند؛ ولی گویا نشان غالب عصر ما این است که باید بسیار بیشتر از آنچه می‌دانیم و خوانده‌ایم
بگوییم و بنویسیم.
با این‌همه، جای امیدواری و خرسندی است که شمار اندکی از اهل فکر و قلم به اصول پایبند مانده‌اند و همچنان به علم و اطلاع شخص خود بیشتر از هر چیز دیگر اهمیت می‌دهند و این‌طور گمان می‌کنم که در میان آن گروه معدود، جایگاه استاد ما آقای عبدالحسین آذرنگ ممتاز و چشمگیر است. سلوک آقای آذرنگ مطالعه و پژوهش و تأمل و تدبر بوده و این وضع، در او منش و فرهنگی پدید آورده که ستودنی است و از هر جهت قابل مطالعه و بررسی به نظر می‌رسد. آقای آذرنگ نیک می‌داند که «فکر تفرقه» به قول خواجه حافظ، رهزن وقت و عمر است و در کار مطالعه و تحقیق باید نظم و ترتیب خاص داشت و نباید عنان «خاطر» را به دست هوی و هوس سپرد. به همین سبب است که در زمینه‌های گوناگون مطالعات منظم داشته و نه‌فقط در باب تاریخ معاصر ایران که به آن دلبستگی تمام دارد؛ بلکه در بسیار موضوعات دیگر نیز، دامنه مطالعات آقای آذرنگ وسیع و شگفت‌انگیز است.
آقای آذرنگ متوجه دِین کتاب بر خود بوده و به همین سبب، در میان پژوهش‌های ایشان، کوششی که در سال‌های دراز به کار برده است تا بر فضای کمابیش تاریک یا کمتر شناخته تاریخ نشر در ایران پرتوی بتاباند، درخور یادآوری و همه‌گونه تحسین است.
نه‌فقط آثار، بلکه مصاحبت با آقای آذرنگ دلنشین و بسیار آموزنده است و طرح نکته‌های بدیع از آنچه در باب موضوعات گوناگون غالبا در ذهن وقّاد خود دارند، در شنونده اشتیاقی خاص پدید می‌آورد تا موضوع بحث را بیشتر پیگیری کند و در این صورت، ایشان بلافاصله فهرست بلندبالایی از مآخذ بر‌می‌شمرند یا می‌نویسند و به مخاطب می‌دهند. باید گفت که تواضع و انصافی که در داوری‌ها نشان می‌دهند، به مراتب بر محاسن مصاحبت با ایشان می‌افزاید و بارها بر من ثابت شده است که به واقع، حدیث مشهور «المُستَشارُ مُؤتَمَن» در ایشان مصداق تمام دارد.
استاد آذرنگ در نظر من همواره یادآور کتاب و پژوهش و نقد و نظم و ترتیب عالمانه بوده است و گمان کنم که بسیاری از ارادتمندان ایشان در این نظر با من هم‌داستان‌اند. از استاد آذرنگ بسیار آموخته‌ام و اکنون فرصتی گران‌بهاست تا به حق عظیم ایشان اشاره کنم و امیدوارم که استاد، تجربه‌های گران‌قدر خود را در باب مطالعه و تحقیق و ترجمه و ویرایش با نسل جوان‌تر در میان نهند و یقین دارم که حاصل کار، اثری خواندنی و سخت آموزنده خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.