|

آذرنگ از پشت خاطره‌ها

مهدی فریور

زنگ که خورد، بچه‌‌ها با هیجان جمع شدند. نخستین روز دانشجو شدن، در نخستین روز دانشجو شدن، همه با هم آشنا شدیم. تعدادمان کم بود. نخستین کنکور تستی در دانشگاه پهلوی آن هم در تعطیلات نوروز 1344 برگزار شده بود و حالا پذیرفته‌شدگان با هم و با دانشگاهی مدرن آشنا می‌شدند. از پشت غبار خاطره‌ها به نظرم می‌رسد که او را با قد بلند و اندام لاغر در همان روز شناختم. چند روز بعد بود که نخستین اعتراض دسته‌جمعی تازه‌واردان شکل گرفت و موضوع آن شهریه دانشگاه بود! راهکار پیشنهادی دانشگاه، پرداخت وام به دانشجویان نیازمند و سپس کمک‌هزینه به ازای کار پاره‌وقت بود که پذیرفتیم. قرار شد دو، سه نفر نماینده انتخاب شوند تا این امور را انجام دهند و بچه‌ها به خواسته‌شان برسند. من و عبدالحسین آذرنگ از‌جمله نمایندگان شدیم. آنچه از چند هفته همکاری به یاد دارم، جدی‌بودن هم‌کلاس کرمانشاهی‌ام بود که هیچ فرصتی را برای اعتراض به مسئولان دانشگاه از دست نمی‌داد. زمستان 1347 با خاطره نخستین اعتصاب سراسری دانشجویان پیوند خورده است. تا آنجا که به یاد دارم اعتراض با حبس‌کردن دکتر بهبهانی توسط دانشجویان شروع شد و اوج گرفت. در آن چند شبانه‌روز پرتب‌وتاب آذرنگ از نقش‌آفرینان اصلی بود. من و بچه‌هایی که شب روز دوم یا سوم از دانشگاه بیرون رفته بودیم، هنگام بازگشت در صبح بعد با درهای بسته دانشگاه و نیروی انتظامی برخورد کردیم و تصمیم گرفتیم در خیابان زند و کوچه‌های اطراف بمانیم و شعار دهیم. آذرنگ با گروهی از دانشجویان داخل دانشگاه مانده بودند. آمدوشدها زیاد شدند و سرانجام از قول آقای امید متقی که معاون آقای امیراسداله علم (رئیس دانشگاه و وزیر دربار وقت) از ما خواستند که دو نفر برای بیان خواسته دانشجویان بیرون دانشگاه به باغ اناری بروند و من یکی از آن دو نفر بودم. ما را با جیپ ارتشی به باغ اناری بردند که بهشتی محصور بود. بعدها شنیدیم که این باغ زیبا را یکی از اعیان عرب خریده بود، آبادان کرده بود و دانشگاه پهلوی از او خریداری کرد تا محل سکونت رئیس دانشگاه و معاون او باشد. وقتی وارد سالن بزرگ و مجلل ساختمان شدیم که گوش تا گوش مقامات استان فارس و دانشگاه پهلوی نشسته بودند، دهانم خشک شد. دوست و همراهم یواشکی گفت تو حرف بزن، من نمی‌توانم!
آقای امید متقی ما را کنار خود نشاند و پس از دعوت به میوه و چای و آب که البته نپذیرفتیم (!) خودمان را معرفی کردیم و من به‌عنوان نماینده دانشجویان اعتصابی علل اعتصاب را چنان که به من گفته بودند، بازگو کردم. به یاد دارم که مستقیم در چشمان آقای امید متقی خیره شدم و با صدای بلند گفتم که دانشجویان می‌گویند شما دزد و فاسد هستید و بعد چند جمله دیگر در مذمت دکتر بهبهانی گفتم که دانشجویان در حیف و میل مال مملکت در این دانشگاه ناراحت هستند و این ریخت‌وپاش‌ها را برنمی‌تابند و چند جمله دیگر با همین موضوع... . خوب به یاد دارم که پاسخ من را آقای امید متقی نداد، رئیس شهربانی یا نظامی دیگری بود که خیلی آرام و شمرده گفت بروید به بچه‌ها بگویید که بروند منزل‌شان. آقای علم پاسخ داده‌اند که شخصا به خواسته‌های شما رسیدگی می‌کنند؛ بنابراین دلیلی برای ادامه اعتصاب نیست. آن‌گاه صدایش را به نحو تهدیدآمیزی بالا برد و گفت اگر تا چند ساعت دیگر شما و دانشجویان متحصن در داخل دانشگاه به خانه‌های‌تان نروید، ما ناچاریم در دانشگاه را باز کنیم و همه را به‌زور بیرون کنیم.
این تهدید عملی شد، اعتصاب شکست و بچه‌ها پراکنده شدند. بعدها دانستم که این رویداد به اخراج آذرنگ از دانشگاه پهلوی انجامید. او که در آن سال دانشجوی دانشکده عمران بود و می‌خواست به‌عنوان آبادگر در کشورش خدمت کند، پژوهشگر نامدار تاریخ معاصر و متخصص تاریخ نشر ایران شد.
نداند به جز ذات پروردگار/ که فردا چه بازی کند روزگار
زنگ که خورد، بچه‌‌ها با هیجان جمع شدند. نخستین روز دانشجو شدن، در نخستین روز دانشجو شدن، همه با هم آشنا شدیم. تعدادمان کم بود. نخستین کنکور تستی در دانشگاه پهلوی آن هم در تعطیلات نوروز 1344 برگزار شده بود و حالا پذیرفته‌شدگان با هم و با دانشگاهی مدرن آشنا می‌شدند. از پشت غبار خاطره‌ها به نظرم می‌رسد که او را با قد بلند و اندام لاغر در همان روز شناختم. چند روز بعد بود که نخستین اعتراض دسته‌جمعی تازه‌واردان شکل گرفت و موضوع آن شهریه دانشگاه بود! راهکار پیشنهادی دانشگاه، پرداخت وام به دانشجویان نیازمند و سپس کمک‌هزینه به ازای کار پاره‌وقت بود که پذیرفتیم. قرار شد دو، سه نفر نماینده انتخاب شوند تا این امور را انجام دهند و بچه‌ها به خواسته‌شان برسند. من و عبدالحسین آذرنگ از‌جمله نمایندگان شدیم. آنچه از چند هفته همکاری به یاد دارم، جدی‌بودن هم‌کلاس کرمانشاهی‌ام بود که هیچ فرصتی را برای اعتراض به مسئولان دانشگاه از دست نمی‌داد. زمستان 1347 با خاطره نخستین اعتصاب سراسری دانشجویان پیوند خورده است. تا آنجا که به یاد دارم اعتراض با حبس‌کردن دکتر بهبهانی توسط دانشجویان شروع شد و اوج گرفت. در آن چند شبانه‌روز پرتب‌وتاب آذرنگ از نقش‌آفرینان اصلی بود. من و بچه‌هایی که شب روز دوم یا سوم از دانشگاه بیرون رفته بودیم، هنگام بازگشت در صبح بعد با درهای بسته دانشگاه و نیروی انتظامی برخورد کردیم و تصمیم گرفتیم در خیابان زند و کوچه‌های اطراف بمانیم و شعار دهیم. آذرنگ با گروهی از دانشجویان داخل دانشگاه مانده بودند. آمدوشدها زیاد شدند و سرانجام از قول آقای امید متقی که معاون آقای امیراسداله علم (رئیس دانشگاه و وزیر دربار وقت) از ما خواستند که دو نفر برای بیان خواسته دانشجویان بیرون دانشگاه به باغ اناری بروند و من یکی از آن دو نفر بودم. ما را با جیپ ارتشی به باغ اناری بردند که بهشتی محصور بود. بعدها شنیدیم که این باغ زیبا را یکی از اعیان عرب خریده بود، آبادان کرده بود و دانشگاه پهلوی از او خریداری کرد تا محل سکونت رئیس دانشگاه و معاون او باشد. وقتی وارد سالن بزرگ و مجلل ساختمان شدیم که گوش تا گوش مقامات استان فارس و دانشگاه پهلوی نشسته بودند، دهانم خشک شد. دوست و همراهم یواشکی گفت تو حرف بزن، من نمی‌توانم!
آقای امید متقی ما را کنار خود نشاند و پس از دعوت به میوه و چای و آب که البته نپذیرفتیم (!) خودمان را معرفی کردیم و من به‌عنوان نماینده دانشجویان اعتصابی علل اعتصاب را چنان که به من گفته بودند، بازگو کردم. به یاد دارم که مستقیم در چشمان آقای امید متقی خیره شدم و با صدای بلند گفتم که دانشجویان می‌گویند شما دزد و فاسد هستید و بعد چند جمله دیگر در مذمت دکتر بهبهانی گفتم که دانشجویان در حیف و میل مال مملکت در این دانشگاه ناراحت هستند و این ریخت‌وپاش‌ها را برنمی‌تابند و چند جمله دیگر با همین موضوع... . خوب به یاد دارم که پاسخ من را آقای امید متقی نداد، رئیس شهربانی یا نظامی دیگری بود که خیلی آرام و شمرده گفت بروید به بچه‌ها بگویید که بروند منزل‌شان. آقای علم پاسخ داده‌اند که شخصا به خواسته‌های شما رسیدگی می‌کنند؛ بنابراین دلیلی برای ادامه اعتصاب نیست. آن‌گاه صدایش را به نحو تهدیدآمیزی بالا برد و گفت اگر تا چند ساعت دیگر شما و دانشجویان متحصن در داخل دانشگاه به خانه‌های‌تان نروید، ما ناچاریم در دانشگاه را باز کنیم و همه را به‌زور بیرون کنیم.
این تهدید عملی شد، اعتصاب شکست و بچه‌ها پراکنده شدند. بعدها دانستم که این رویداد به اخراج آذرنگ از دانشگاه پهلوی انجامید. او که در آن سال دانشجوی دانشکده عمران بود و می‌خواست به‌عنوان آبادگر در کشورش خدمت کند، پژوهشگر نامدار تاریخ معاصر و متخصص تاریخ نشر ایران شد.
نداند به جز ذات پروردگار/ که فردا چه بازی کند روزگار

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.