|

عبدالحسین آذرنگ؛ خدمتگزار نستوه عرصه ‌فرهنگ

علی میرزائی. سردبیر فصلنامه نگاه‌ نو

سال‌های آشنایی،‌ همکاری و دوستی عبدالحسین آذرنگ و من از 45 گذشته است. هر دو در رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی کارشناس ارشد شده‌ایم. هر دو در ماه آذر زاده شده‌ایم، او در پانزدهم آذرماه 1325 و من، آن‌گونه که مادرم می‌فرمودند، در 26 آذر 1327. شناسنامه من 1/1/1328 را نشان می‌دهد. نمی‌دانم در وجود این مرد چه بود و در همان نخستین دیدار چه تأثیری بر من گذاشت که در پذیرفتن مسئولیت‌های فرهنگی و حتی اداری با او مشورت می‌کردم و در مواردی، ‌با توجه به تحصیلات و تجربه و علاقه‌اش، به همکاری دعوتش کردم و او نیز، با گشاده‌رویی، درخواستم را پذیرفت و تا آخر در کنارم ماند. آذرنگ، دست‌کم 37 سال از عمرش را به دانش‌نامه‌نگاری گذرانده است و همکاری‌اش با من در کارهای مطبوعاتی (مجله‌نگاری) نیز ‌قدمتی نزدیک به 37 سال دارد. در فروردین 1364 بود که مدیر‌مسئولی و سردبیری ماهنامه علمی-‌ فنی دانشمند را به نوعی به من «تحمیل» کردند. کمّ و کیف دانشمند را می‌شناختم و درست به همین دلیل،‌ انگیزه‌ای برای پذیرفتن مدیریت و سردبیری آن نداشتم. بر سر دو‌راهی قرار گرفته بودم. با آذرنگ مشورت کردم. تشویقم کرد که بپذیرم. گفت که می‌شود این ماهنامه را به ماهنامه‌ای یکتا و یگانه در میان مطبوعات علمی عمومی فارسی‌ زبان ارتقا داد. کار را پذیرفتم و او تا آخرین روز هشت سالی که در دانشمند بودم، همراهم ماند. به اذعان اهل فن، آن هشت سال (1364 - 1372) دوره درخشان و اوج‌گیری ماهنامه دانشمند است. هم از نظر علمی و فنی سطح این ماهنامه به تعالی رسید و هم از نظر فروش وضعیت درخشانی پیدا کرد. اگر بگویم که در آن دوره‌ هشت‌ساله که چهار سال آن در جنگ و موشک‌باران شهرها،‌ به‌ویژه تهران، گذشت، شمار مشترکان دانشمند به 14 هزار رسید، حتما باور نمی‌کنید! ولی باور کنید؛ اما آنچه به یادها مانده است و باید بماند کیفیت والای دانشمند و ویژه‌نامه‌هایش بود و کتاب‌های علمی و فنی که منتشر کردیم. همه به یُمن نویسندگان،‌ مترجمان، و ویراستاران طراز اول که همواره به همکاری با ایشان افتخار کرده‌ام. ذهن توانا و حضور پررنگ آذرنگ در تمام آن هشت سال راهنما و یار و یاور من بود. و هنگامی که در خرداد 1372 دوره همکاری‌ام با دانشمند به پایان رسید، آذرنگ جوانمردی کرد و بیانیه‌ای درخصوص رنج‌هایی که دوستانی در کسوت نویسنده مقاله‌های فنی و علمی عمومی و ترجمه از منابع معتبر بین‌المللی و ویراستاری مقاله‌ها و حتی در شاخه‌های اجرائی و امور مالی (با بهترین کارنامه از نظر صحت عمل به تأیید گزارش‌های حسابرسان رسمی) متحمل شده بودند و دانشمند را هر روز شاداب‌تر از روز پیش به خوانندگان رسانده بودند، منتشر کرد و به دفاع از عملکرد آن هشت سال برخاست. بی‌انصافی است اگر یاد نکنم از زنده‌یاد فتاح پاک‌نژاد، مدیر اجرائی دانشمند، که او نیز نامه‌ای دلیرانه خطاب به صاحب‌امتیاز دانشمند نوشت و از عملکرد آن هشت سال دفاع جانانه کرد. در اواخر سال 1369، دکتر محمد‌تقی بانکی امتیاز انتشار نشریه دانش‌پژوه (بعدها نگاه‌ نو) را گرفت و از همان روز اول همه امور آن را به من واگذار کرد؛ در‌حالی‌که انتشار دانشمند را نیز برعهده داشتم.‌ از همان ابتدا رفتم سراغ آذرنگ و او، مؤثرترین همکار من در شروع این‌ کار دشوار بود. چندی بعد خشایار دیهیمی و ناصر آقایی و مرتضی ثاقب‌فر هم به ما پیوستند. نخستین شماره نگاه ‌نو در مهر‌ماه 1370 منتشر شد و امروز که این سپاس‌نامه را می‌نویسم، پانزدهم آبان 1400 است. آذرنگ 30 سال در کنار من و در کنار نگاه‌ نو بوده است. همواره با او مشورت کرده‌ام و می‌کنم و او، همیشه، راهنمای آگاه و صبورم بوده است. آذرنگ از نظر تعداد آثاری که برای نگاه ‌نو ترجمه کرده و نوشته (نوشتن را حتی در سال‌هایی که در ایران نبود، ادامه داد) همچنان در میان پنج نفر اول همکاران نگاه‌ نو است. در سال 1387 ضمن برگزاری دومین دوره‌ اهدای جایزه‌ مهتاب میرزائی از عزت‌الله فولادوند،‌ آذرنگ، رضا رضایی، محمدرضا نیکفر و روشن وزیری که تعداد آثار چاپ‌شده ایشان در نگاه ‌نو بیش از همکاران دیگر بود، تقدیر و تجلیل کردیم.
ولی هم‌زمان با انتشار نگاه ‌نو، از بهار 1375 با پیشگامی و پشتیبانی مهندس علی شکرریز که در آن سال‌ها مدیرعامل شرکت ملی فولاد ایران بود، فصلنامه‌ای به‌ نام فراز منتشر می‌کردم که عبدالحسین آذرنگ و شهیندخت خوارزمی و رضا رضایی و بایزید مردوخی و امیرحسین توکلی از همکاران نزدیکم بودند. آذرنگ تا روزی که در حادثه‌ای سهمگین فرزند عزیزش، بامداد را از دست داد،‌ در فراز ماند و عامل مؤثری در ارتقای کمّ و کیف آن نشریه بود. فصلنامه‌ای علمی و فنی و اجتماعی که از نظر محتوا و از نظر طراحی و صفحه‌آرایی و چاپ در تراز ممتاز بود. فروش خوبی هم داشت و هزینه‌هایش از محل تک‌فروشی و اشتراک و انتشار آگهی تأمین می‌شد. آذرنگ،‌ پس از درگذشت بامداد، مدتی از ایران هجرت کرد و مدیرعامل فولاد هم تغییر کرد و پس از چندی فراز هم مُرد! (اسفند 1381). آذرنگ از‌جمله مردمان این سرزمین است که در زندگی با مصائب هولناکی رو‌به‌رو بوده‌اند؛ ولی هیچ‌گاه در برابر مشکلاتی به نام «زندگی در ایران» نه‌تنها کم نیاورده‌اند؛ بلکه هر روز، بیش‌از‌پیش چون پولاد آب‌داده، در عرصه‌های گوناگون، کار کرده‌اند، کوشیده‌اند، از پای ننشسته‌اند و به قول آندره مالرو،‌ ادیب و دولتمرد فرانسوی عرصه‌ فرهنگ، به دیگران یاری داده‌اند تا از عظمتی که در وجود خود آنهاست و از آن بی‌خبرند، آگاه شوند. امروز آذرنگ 75‌ساله است. چندی پیش به من ‌گفت: انرژی 18‌‌سالگان را دارم! سالم زندگی می‌کند. شب‌زنده‌دار نیست،‌ آلوده «عالم کیف» نیست، شادخواری نمی‌کند. منظم پیاده‌روی می‌کند و در هفته یک روز به کوه می‌رود، و بقیه اوقات را به نوشتن و ترجمه کتاب یا مقاله برای مطبوعات یا به تدریس می‌گذراند و در هفته یک روز هم به دانش‌نامه‌نگاری و اختصاصا به دانش‌نامه ایران در بنیاد دایره‌المعارف اسلامی می‌پردازد. کارهایی که در بیست‌و‌چند سال اخیر برای تدوین‌کردن تاریخ نشر در ایران و آشنا‌کردن هم‌وطنان با جنبه‌های نظری نشر و ویرایش کرده، نیز چشمگیر است و منابع لازم را برای دانشجویان و استادان فراهم آورده است. طُرفه اینکه آذرنگ هیچ‌گاه غر نمی‌زند، از زمین و زمان طلبکار نیست، در زندگی جان ‌کنده است؛ ولی منتی بر کسی ندارد. آذرنگ با مرگ برادر و مرگ فرزند و مخاطرات دیگر زندگی در این خاکدان بارها باید نابود می‌شد؛ ولی پا پس نکشید و تسلیم نشد. من در این زمینه همراه و هم‌نورد او بوده‌ام: فرزند و برادر جوانم را از دست دادم؛ ولی هر دو تصمیم گرفته‌ایم در برابر توفان مرگ‌باری که نامش زندگی است، تسلیم نشویم. در پیامی که به‌تازگی به مناسبت درگذشت خواهر جوانم برایم نوشت، چنین گفت: «زندگی بدجوری به پروپای ما دو نفر پیچیده است؛ ولی ما تسلیم نمی‌شویم». او نیز مانند من، پیرو این جمله‌ ماندگار توران خانم میرهادی است: غم بزرگ را به کار بزرگ تبدیل کنیم. با کارهای بزرگ در برابر غم‌های بزرگ و ناسازگاری‌های زندگی بایستیم. آذرنگ ایستاده است. از او بیاموزیم.
[email protected]
سال‌های آشنایی،‌ همکاری و دوستی عبدالحسین آذرنگ و من از 45 گذشته است. هر دو در رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی کارشناس ارشد شده‌ایم. هر دو در ماه آذر زاده شده‌ایم، او در پانزدهم آذرماه 1325 و من، آن‌گونه که مادرم می‌فرمودند، در 26 آذر 1327. شناسنامه من 1/1/1328 را نشان می‌دهد. نمی‌دانم در وجود این مرد چه بود و در همان نخستین دیدار چه تأثیری بر من گذاشت که در پذیرفتن مسئولیت‌های فرهنگی و حتی اداری با او مشورت می‌کردم و در مواردی، ‌با توجه به تحصیلات و تجربه و علاقه‌اش، به همکاری دعوتش کردم و او نیز، با گشاده‌رویی، درخواستم را پذیرفت و تا آخر در کنارم ماند. آذرنگ، دست‌کم 37 سال از عمرش را به دانش‌نامه‌نگاری گذرانده است و همکاری‌اش با من در کارهای مطبوعاتی (مجله‌نگاری) نیز ‌قدمتی نزدیک به 37 سال دارد. در فروردین 1364 بود که مدیر‌مسئولی و سردبیری ماهنامه علمی-‌ فنی دانشمند را به نوعی به من «تحمیل» کردند. کمّ و کیف دانشمند را می‌شناختم و درست به همین دلیل،‌ انگیزه‌ای برای پذیرفتن مدیریت و سردبیری آن نداشتم. بر سر دو‌راهی قرار گرفته بودم. با آذرنگ مشورت کردم. تشویقم کرد که بپذیرم. گفت که می‌شود این ماهنامه را به ماهنامه‌ای یکتا و یگانه در میان مطبوعات علمی عمومی فارسی‌ زبان ارتقا داد. کار را پذیرفتم و او تا آخرین روز هشت سالی که در دانشمند بودم، همراهم ماند. به اذعان اهل فن، آن هشت سال (1364 - 1372) دوره درخشان و اوج‌گیری ماهنامه دانشمند است. هم از نظر علمی و فنی سطح این ماهنامه به تعالی رسید و هم از نظر فروش وضعیت درخشانی پیدا کرد. اگر بگویم که در آن دوره‌ هشت‌ساله که چهار سال آن در جنگ و موشک‌باران شهرها،‌ به‌ویژه تهران، گذشت، شمار مشترکان دانشمند به 14 هزار رسید، حتما باور نمی‌کنید! ولی باور کنید؛ اما آنچه به یادها مانده است و باید بماند کیفیت والای دانشمند و ویژه‌نامه‌هایش بود و کتاب‌های علمی و فنی که منتشر کردیم. همه به یُمن نویسندگان،‌ مترجمان، و ویراستاران طراز اول که همواره به همکاری با ایشان افتخار کرده‌ام. ذهن توانا و حضور پررنگ آذرنگ در تمام آن هشت سال راهنما و یار و یاور من بود. و هنگامی که در خرداد 1372 دوره همکاری‌ام با دانشمند به پایان رسید، آذرنگ جوانمردی کرد و بیانیه‌ای درخصوص رنج‌هایی که دوستانی در کسوت نویسنده مقاله‌های فنی و علمی عمومی و ترجمه از منابع معتبر بین‌المللی و ویراستاری مقاله‌ها و حتی در شاخه‌های اجرائی و امور مالی (با بهترین کارنامه از نظر صحت عمل به تأیید گزارش‌های حسابرسان رسمی) متحمل شده بودند و دانشمند را هر روز شاداب‌تر از روز پیش به خوانندگان رسانده بودند، منتشر کرد و به دفاع از عملکرد آن هشت سال برخاست. بی‌انصافی است اگر یاد نکنم از زنده‌یاد فتاح پاک‌نژاد، مدیر اجرائی دانشمند، که او نیز نامه‌ای دلیرانه خطاب به صاحب‌امتیاز دانشمند نوشت و از عملکرد آن هشت سال دفاع جانانه کرد. در اواخر سال 1369، دکتر محمد‌تقی بانکی امتیاز انتشار نشریه دانش‌پژوه (بعدها نگاه‌ نو) را گرفت و از همان روز اول همه امور آن را به من واگذار کرد؛ در‌حالی‌که انتشار دانشمند را نیز برعهده داشتم.‌ از همان ابتدا رفتم سراغ آذرنگ و او، مؤثرترین همکار من در شروع این‌ کار دشوار بود. چندی بعد خشایار دیهیمی و ناصر آقایی و مرتضی ثاقب‌فر هم به ما پیوستند. نخستین شماره نگاه ‌نو در مهر‌ماه 1370 منتشر شد و امروز که این سپاس‌نامه را می‌نویسم، پانزدهم آبان 1400 است. آذرنگ 30 سال در کنار من و در کنار نگاه‌ نو بوده است. همواره با او مشورت کرده‌ام و می‌کنم و او، همیشه، راهنمای آگاه و صبورم بوده است. آذرنگ از نظر تعداد آثاری که برای نگاه ‌نو ترجمه کرده و نوشته (نوشتن را حتی در سال‌هایی که در ایران نبود، ادامه داد) همچنان در میان پنج نفر اول همکاران نگاه‌ نو است. در سال 1387 ضمن برگزاری دومین دوره‌ اهدای جایزه‌ مهتاب میرزائی از عزت‌الله فولادوند،‌ آذرنگ، رضا رضایی، محمدرضا نیکفر و روشن وزیری که تعداد آثار چاپ‌شده ایشان در نگاه ‌نو بیش از همکاران دیگر بود، تقدیر و تجلیل کردیم.
ولی هم‌زمان با انتشار نگاه ‌نو، از بهار 1375 با پیشگامی و پشتیبانی مهندس علی شکرریز که در آن سال‌ها مدیرعامل شرکت ملی فولاد ایران بود، فصلنامه‌ای به‌ نام فراز منتشر می‌کردم که عبدالحسین آذرنگ و شهیندخت خوارزمی و رضا رضایی و بایزید مردوخی و امیرحسین توکلی از همکاران نزدیکم بودند. آذرنگ تا روزی که در حادثه‌ای سهمگین فرزند عزیزش، بامداد را از دست داد،‌ در فراز ماند و عامل مؤثری در ارتقای کمّ و کیف آن نشریه بود. فصلنامه‌ای علمی و فنی و اجتماعی که از نظر محتوا و از نظر طراحی و صفحه‌آرایی و چاپ در تراز ممتاز بود. فروش خوبی هم داشت و هزینه‌هایش از محل تک‌فروشی و اشتراک و انتشار آگهی تأمین می‌شد. آذرنگ،‌ پس از درگذشت بامداد، مدتی از ایران هجرت کرد و مدیرعامل فولاد هم تغییر کرد و پس از چندی فراز هم مُرد! (اسفند 1381). آذرنگ از‌جمله مردمان این سرزمین است که در زندگی با مصائب هولناکی رو‌به‌رو بوده‌اند؛ ولی هیچ‌گاه در برابر مشکلاتی به نام «زندگی در ایران» نه‌تنها کم نیاورده‌اند؛ بلکه هر روز، بیش‌از‌پیش چون پولاد آب‌داده، در عرصه‌های گوناگون، کار کرده‌اند، کوشیده‌اند، از پای ننشسته‌اند و به قول آندره مالرو،‌ ادیب و دولتمرد فرانسوی عرصه‌ فرهنگ، به دیگران یاری داده‌اند تا از عظمتی که در وجود خود آنهاست و از آن بی‌خبرند، آگاه شوند. امروز آذرنگ 75‌ساله است. چندی پیش به من ‌گفت: انرژی 18‌‌سالگان را دارم! سالم زندگی می‌کند. شب‌زنده‌دار نیست،‌ آلوده «عالم کیف» نیست، شادخواری نمی‌کند. منظم پیاده‌روی می‌کند و در هفته یک روز به کوه می‌رود، و بقیه اوقات را به نوشتن و ترجمه کتاب یا مقاله برای مطبوعات یا به تدریس می‌گذراند و در هفته یک روز هم به دانش‌نامه‌نگاری و اختصاصا به دانش‌نامه ایران در بنیاد دایره‌المعارف اسلامی می‌پردازد. کارهایی که در بیست‌و‌چند سال اخیر برای تدوین‌کردن تاریخ نشر در ایران و آشنا‌کردن هم‌وطنان با جنبه‌های نظری نشر و ویرایش کرده، نیز چشمگیر است و منابع لازم را برای دانشجویان و استادان فراهم آورده است. طُرفه اینکه آذرنگ هیچ‌گاه غر نمی‌زند، از زمین و زمان طلبکار نیست، در زندگی جان ‌کنده است؛ ولی منتی بر کسی ندارد. آذرنگ با مرگ برادر و مرگ فرزند و مخاطرات دیگر زندگی در این خاکدان بارها باید نابود می‌شد؛ ولی پا پس نکشید و تسلیم نشد. من در این زمینه همراه و هم‌نورد او بوده‌ام: فرزند و برادر جوانم را از دست دادم؛ ولی هر دو تصمیم گرفته‌ایم در برابر توفان مرگ‌باری که نامش زندگی است، تسلیم نشویم. در پیامی که به‌تازگی به مناسبت درگذشت خواهر جوانم برایم نوشت، چنین گفت: «زندگی بدجوری به پروپای ما دو نفر پیچیده است؛ ولی ما تسلیم نمی‌شویم». او نیز مانند من، پیرو این جمله‌ ماندگار توران خانم میرهادی است: غم بزرگ را به کار بزرگ تبدیل کنیم. با کارهای بزرگ در برابر غم‌های بزرگ و ناسازگاری‌های زندگی بایستیم. آذرنگ ایستاده است. از او بیاموزیم.
[email protected]

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.