|

نگاهی به پروژه ساماندهی و دیجیتالی‌سازی اسناد تاریخی صندوق بازنشستگی کشوری

روایتخانه صبا

حمیرضا حسینی-پژوهشگر تاریخ و مدیر روایتخانه صبا

هر سازمانی نیازمند گردآوری و دسترس‌پذیر‌کردن اسناد و مدارک تاریخی خود است تا به این وسیله امکان بررسی سیر تحول و تداوم سازمان و انباشت دانش و تجربه سازمانی فراهم آید. صندوق بازنشستگی کشوری که پیشینه شکل‌یابی آن به سال 1287 خورشیدی و تصویب قانون وظایف در مجلس شورای ملی بازمی‌گردد، از پشتوانه اسنادی قدرتمندی برخوردار است که نه‌تنها قدمت این نهاد و سیر برنامه‌های آن را نشان می‌دهد، بلکه در بررسی تاریخ معاصر ایران نیز به‌طور کلی حائز اهمیت فراوان است. اگر در نظر داشته باشیم که شمار زیادی از سیاست‌مداران، مدیران، دانشمندان، ادیبان، هنرمندان، ورزشکاران و دیگر چهره‌های نامدار تاریخ معاصر ایران در زمره بازنشستگان کشوری بوده‌ و هستند و پرونده آنان در صندوق بازنشستگی کشوری حاوی اطلاعات مهمی درباره زندگی شخصی و حرفه‌ای آنهاست، آن‌گاه به اهمیت اسناد تاریخی این نهاد پی می‌بریم. از‌جمله این افراد می‌توان به چهره‌هایی مانند سیمین دانشور، غلامرضا تختی، علی نصیریان، ابوالحسن صبا، غلامحسین صدیقی، محمدعلی رجایی، سید‌محمد خاتمی، سید‌جلال‌الدین آشتیانی، مرتضی مطهری، غلامحسین بنان، عزت‌الله انتظامی، مهدی بازرگان، قمر آریان و عباس کیارستمی اشاره کرد.

بخشی از اسناد تاریخی صندوق بازنشستگی کشوری در دهه 1370 بر اساس قانون اسناد ملی (مصوب اردیبهشت 1349) از آرشیو صندوق به سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتقل شدند و اکنون در آرشیو این سازمان، حدود 23 هزار پرونده مرتبط با صندوق بازنشستگی کشوری نگهداری می‌شود. با وجود این، اسناد موجود هنوز در فرایند دیجیتالی‌سازی قرار نگرفته‌اند و بالطبع نسخه‌ای از آنها در صندوق موجود نیست.
بر این پایه، صندوق بازنشستگی کشوری در دی‌ماه 1399 قرارداد‌ جامعی را با موضوع «همکاری متقابل در‌خصوص اسناد و سوابق صندوق بازنشستگی کشوری و ارائه خدمت به بازنشستگان و وظیفه‌بگیران تحت پوشش صندوق» با سازمان اسناد و کتابخانه ملی به امضا رساند که شامل همکاری در سه حوزه دیجیتالی‌سازی اسناد صندوق در آرشیو ملی ایران، انتقال اسناد راکد صندوق به آرشیو ملی و همکاری در حوزه علوم آرشیوی و امور بازنشستگی بود. مهم‌ترین بخش این تفاهم‌نامه، ساماندهی، طبقه‌بندی محتوایی و دیجیتالی‌سازی کلیه اسناد صندوق بازنشستگی کشوری در آرشیو ملی و بارگذاری آنها در سامانه تدارک دیده‌شده از سوی صندوق بازنشستگی کشوری است که اکنون در مراحل پایانی قرار دارد. هم‌زمان با پیشبرد این پروژه، استقرار سامانه مدیریت دانش نیز در دستور کار قرار گرفت و چنین مقرر شد که اسناد تاریخی دیجیتالی‌شده، بخشی از همین سامانه را تشکیل دهند. این سامانه نقش بسزایی در انباشت دانش و تجربه سازمانی دارد و کوشش می‌شود که امکان استفاده پژوهشگران و دانشجویان از بخش اسناد تاریخی آن فراهم شود.
افزون بر این، شمار زیادی از پرونده‌های موجود در آرشیو راکد صندوق بازنشستگی کشوری نیز از نظر تاریخی حائز اهمیت هستند. در بیشتر این پرونده‌ها، اطلاعات درخوری وجود دارد که می‌تواند فراتر از موضوع بازنشستگی، روایتگر فرازها زوایایی از تاریخ معاصر ایران باشد. ساماندهی این آرشیو که تخمین زده می‌شود حاوی حدود 650 هزار پرونده اداری و پرسنلی است، به هزینه و زمان زیادی نیاز دارد و امحای بخش بزرگی از پرونده‌ها که فاقد ارزش اداری و تاریخی هستند، تابع مقررات پیش‌بینی‌شده در قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران (مصوب 1349) است. با وجود این، مدیریت صندوق بازنشستگی کشوری تصمیم گرفت دست‌کم پرونده مشاهیر تاریخ معاصر را از سایر پرونده‌ها جدا و ساماندهی و دیجیتالی‌سازی آنها را آغاز کند. مرحله نخست این فرایند که از اردیبهشت 1400 آغاز شده، به این ترتیب است:
شناسایی مشاهیر و مفاخر معاصر که بازنشسته کشوری بوده یا هستند و انتقال پرونده آنها از بایگانی راکد به بخش ویژه اسناد تاریخی؛
بررسی وضعیت فیزیکی پرونده‌ها به‌منظور رفع آسیب‌های فوری مانند باز‌کردن تاخوردگی‌ها، جداسازی سوزن‌های منگنه‌، چسب‌ها و دیگر زوائد؛
برگ‌شماری پرونده‌ها و مرتب‌سازی اوراق بر حسب تاریخ تولید سند و تهیه شناسنامه اولیه برای هر پرونده؛
اسکن تمام برگه‌های پرونده با کیفیت بالا (در سطح استفاده‌های موزه‌ای و نمایشگاهی)؛
طبقه‌بندی نسخه‌های فیزیکی و دیجیتال‌.
در مرحله دوم، دو اقدام دیگر باید انجام شود که نیازمند زمان به‌مراتب بیشتری است:
فهرست‌نویسی پرونده‌ها و بارگذاری نسخه دیجیتال آنها در سامانه اسناد و مدیریت دانش؛ به‌گونه‌ای که برای انواع استفاده‌های پژوهشی قابل جست‌وجو و در دسترس باشند؛
مرمت آن دسته از اسناد که آسیب قابل ملاحظه‌ای دیده‌اند یا آسیب‌شان حالت پیش‌رونده دارد.
هدف نهایی از گردآوری، طبقه‌بندی و دیجیتالی‌سازی اسناد تاریخی صندوق بازنشستگی کشوری، ثبت پیشینه تاریخی این نهاد و نیز ارائه خدمات پژوهشی به پژوهشگران درون و بیرون صندوق بازنشستگی و دانشجویان است.

روایتخانه صبا
با پیشرفت پروژه دیجیتالی‌سازی اسناد صندوق بازنشستگی کشوری و نیز گردآوری و ساماندهی پرونده‌های تاریخی، روشن شد که این نهاد می‌تواند نمایشگاه دائمی کوچکی را به‌منظور معرفی پیشینه تاریخی و ماهیت و کارکرد خود ترتیب دهد. برای این نمایشگاه نام «روایتخانه صبا» برگزیده و بخش‌های زیر برای آن طراحی شد:
گاه‌شمار (Timeline) صندوق بازنشستگی کشوری: این گاه‌شمار که روی دیواری به طول 9 متر طراحی شده، بیانگر تاریخ صندوق بازنشستگی کشوری و نهادهای مشابه از سال 1285 خورشیدی، یعنی آغاز استقرار نظام مشروطیت در ایران تا سال 1399 است و از چهار خط موازی تشکیل می‌شود:
خط نخست، تحولات تاریخ ایران که تأثیر شایانی بر تحولات حوزه بازنشستگی داشته است؛ تحولاتی مانند تشکیل پارلمان و تصویب اولین قوانین موضوعه، نوسازی تشکیلات اداری در دوره پهلوی اول، تحولات سیاسی- اجتماعی دهه 1320 و تأثیر آن بر جنبش‌های کارگری و از این قبیل؛
خط دوم، سیر شکل‌یابی، گسترش و دگرگونی صندوق بازنشستگی کشوری از مشروطه تا به امروز که شامل وضع قوانین و مقررات و ایجاد نهادهای مبتنی بر آنهاست؛
خط سوم، تحولات موازی با فعالیت صندوق بازنشستگی کشوری مانند وضع قوانین مرتبط با تأمین اجتماعی و شکل‌گیری دیگر صندوق‌های بازنشستگی؛
خط چهارم: شمار بازنشستگان کشوری با فواصل 10ساله از سال 1305 تا 1399.
گزیده اسناد تاریخی: در این بخش شماری سند تاریخی از میان اسناد مهم مرتبط با صندوق بازنشستگی کشوری به نمایش درآمده که قدیمی‌ترین آنها تاریخ 1293 و جدیدترین‌شان تاریخ 1360 خورشیدی را دارد. یکی از جالب‌ترین اسناد این بخش، حکم بازنشستگی شادروان محمدرضا شجریان است که در سال 1364 با پست کارشناس امور مطبوعاتی از سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور بازنشسته شده است.
معرفی جامعه بازنشستگان کشوری: در این بخش، پراکندگی بازنشستگان کشوری به تفکیک استان‌ها روی نقشه ایران مشخص شده است و زیر نقشه، چهار شمارشگر به چشم می‌خورد که حاوی آخرین آمار بازنشستگان، از‌کار‌افتادگان، وراث وظیفه‌بگیر و کسورپردازان است. همچنین احکام حقوقی 10 نفر از بازنشستگان که بیشترین سابقه خدمات شغلی را دارند نیز به نمایش درآمده است. جایگاه نخست به دکتر علی شریعتمداری، نخستین وزیر آموزش‌و‌پرورش ایران در دوره پس از انقلاب اسلامی اختصاص دارد که دوره خدمت او 71 سال به طول انجامیده است.
نمودار (Infographic) صندوق بازنشستگی کشوری: این نمودار در پنج محور به معرفی صندوق بازنشستگی کشوری می‌پردازد. محور اول شامل چشم‌انداز، مأموریت، اهداف، منابع و مصارف صندوق؛ محور دوم، معرفی نهادهای اقتصادی (هلدینگ‌ها و شرکت‌های بزرگ) وابسته به صندوق؛ محور سوم، خدمات اجتماعی صندوق؛ محور چهارم، شیوه‌ها و ابزارهای صندوق برای ارتباط با ذی‌نفعان و محور پنجم، پژوهش و نوآوری در صندوق بازنشستگی کشوری است.
یادمان مفاخر: این بخش از تابلوی بزرگی به ابعاد چهار در دو متر تشکیل یافته است که روی آن عکس، نام و دوره و جایگاه شغلی صد نفر از بازنشستگان کشوری به چشم می‌خورد. این صد نفر همگی از مشاهیر و مفاخر ملی ایران هستند. در حاشیه این عکس‌ها، جایی برای امضای یادبود بازنشستگان ارجمندی که از روایتخانه صبا دیدن می‌کنند، در نظر گرفته شده است.
نمایشگر هوشمند: با توجه به محدودیت فضای روایتخانه صبا و نیز برای بهره‌گیری از ابزارهای نوین نمایشگاهی، در انتهای تالار روایتخانه، یک صفحه تلویزیون هوشمند لمسی نصب شده است که بازدیدکنندگان می‌توانند بخشی از اطلاعات مرتبط با صندوق را از طریق آن دریافت کنند. این اطلاعات شامل شمار بیشتری از اسناد تاریخی حوزه بازنشستگی، پادکست‌های رادیو صبا، فیلم‌های مستند مرتبط با عملکرد صندوق بازنشستگی کشوری، دسترسی به وب‌سایت و درگاه خدمات الکترونیکی صندوق و نیز آشنایی با سامانه‌های جامع هوش تجاری، امور قراردادها، ثبت اطلاعات املاک، حقوقی، مدیریت اسناد و سامانه شرکت‌هاست.
مرکز اسناد تاریخی و روایتخانه صبا در تیر سال 1400 با حضور آقای محمد شریعتمداری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، رسما گشایش یافت.

هر سازمانی نیازمند گردآوری و دسترس‌پذیر‌کردن اسناد و مدارک تاریخی خود است تا به این وسیله امکان بررسی سیر تحول و تداوم سازمان و انباشت دانش و تجربه سازمانی فراهم آید. صندوق بازنشستگی کشوری که پیشینه شکل‌یابی آن به سال 1287 خورشیدی و تصویب قانون وظایف در مجلس شورای ملی بازمی‌گردد، از پشتوانه اسنادی قدرتمندی برخوردار است که نه‌تنها قدمت این نهاد و سیر برنامه‌های آن را نشان می‌دهد، بلکه در بررسی تاریخ معاصر ایران نیز به‌طور کلی حائز اهمیت فراوان است. اگر در نظر داشته باشیم که شمار زیادی از سیاست‌مداران، مدیران، دانشمندان، ادیبان، هنرمندان، ورزشکاران و دیگر چهره‌های نامدار تاریخ معاصر ایران در زمره بازنشستگان کشوری بوده‌ و هستند و پرونده آنان در صندوق بازنشستگی کشوری حاوی اطلاعات مهمی درباره زندگی شخصی و حرفه‌ای آنهاست، آن‌گاه به اهمیت اسناد تاریخی این نهاد پی می‌بریم. از‌جمله این افراد می‌توان به چهره‌هایی مانند سیمین دانشور، غلامرضا تختی، علی نصیریان، ابوالحسن صبا، غلامحسین صدیقی، محمدعلی رجایی، سید‌محمد خاتمی، سید‌جلال‌الدین آشتیانی، مرتضی مطهری، غلامحسین بنان، عزت‌الله انتظامی، مهدی بازرگان، قمر آریان و عباس کیارستمی اشاره کرد.

بخشی از اسناد تاریخی صندوق بازنشستگی کشوری در دهه 1370 بر اساس قانون اسناد ملی (مصوب اردیبهشت 1349) از آرشیو صندوق به سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران منتقل شدند و اکنون در آرشیو این سازمان، حدود 23 هزار پرونده مرتبط با صندوق بازنشستگی کشوری نگهداری می‌شود. با وجود این، اسناد موجود هنوز در فرایند دیجیتالی‌سازی قرار نگرفته‌اند و بالطبع نسخه‌ای از آنها در صندوق موجود نیست.
بر این پایه، صندوق بازنشستگی کشوری در دی‌ماه 1399 قرارداد‌ جامعی را با موضوع «همکاری متقابل در‌خصوص اسناد و سوابق صندوق بازنشستگی کشوری و ارائه خدمت به بازنشستگان و وظیفه‌بگیران تحت پوشش صندوق» با سازمان اسناد و کتابخانه ملی به امضا رساند که شامل همکاری در سه حوزه دیجیتالی‌سازی اسناد صندوق در آرشیو ملی ایران، انتقال اسناد راکد صندوق به آرشیو ملی و همکاری در حوزه علوم آرشیوی و امور بازنشستگی بود. مهم‌ترین بخش این تفاهم‌نامه، ساماندهی، طبقه‌بندی محتوایی و دیجیتالی‌سازی کلیه اسناد صندوق بازنشستگی کشوری در آرشیو ملی و بارگذاری آنها در سامانه تدارک دیده‌شده از سوی صندوق بازنشستگی کشوری است که اکنون در مراحل پایانی قرار دارد. هم‌زمان با پیشبرد این پروژه، استقرار سامانه مدیریت دانش نیز در دستور کار قرار گرفت و چنین مقرر شد که اسناد تاریخی دیجیتالی‌شده، بخشی از همین سامانه را تشکیل دهند. این سامانه نقش بسزایی در انباشت دانش و تجربه سازمانی دارد و کوشش می‌شود که امکان استفاده پژوهشگران و دانشجویان از بخش اسناد تاریخی آن فراهم شود.
افزون بر این، شمار زیادی از پرونده‌های موجود در آرشیو راکد صندوق بازنشستگی کشوری نیز از نظر تاریخی حائز اهمیت هستند. در بیشتر این پرونده‌ها، اطلاعات درخوری وجود دارد که می‌تواند فراتر از موضوع بازنشستگی، روایتگر فرازها زوایایی از تاریخ معاصر ایران باشد. ساماندهی این آرشیو که تخمین زده می‌شود حاوی حدود 650 هزار پرونده اداری و پرسنلی است، به هزینه و زمان زیادی نیاز دارد و امحای بخش بزرگی از پرونده‌ها که فاقد ارزش اداری و تاریخی هستند، تابع مقررات پیش‌بینی‌شده در قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران (مصوب 1349) است. با وجود این، مدیریت صندوق بازنشستگی کشوری تصمیم گرفت دست‌کم پرونده مشاهیر تاریخ معاصر را از سایر پرونده‌ها جدا و ساماندهی و دیجیتالی‌سازی آنها را آغاز کند. مرحله نخست این فرایند که از اردیبهشت 1400 آغاز شده، به این ترتیب است:
شناسایی مشاهیر و مفاخر معاصر که بازنشسته کشوری بوده یا هستند و انتقال پرونده آنها از بایگانی راکد به بخش ویژه اسناد تاریخی؛
بررسی وضعیت فیزیکی پرونده‌ها به‌منظور رفع آسیب‌های فوری مانند باز‌کردن تاخوردگی‌ها، جداسازی سوزن‌های منگنه‌، چسب‌ها و دیگر زوائد؛
برگ‌شماری پرونده‌ها و مرتب‌سازی اوراق بر حسب تاریخ تولید سند و تهیه شناسنامه اولیه برای هر پرونده؛
اسکن تمام برگه‌های پرونده با کیفیت بالا (در سطح استفاده‌های موزه‌ای و نمایشگاهی)؛
طبقه‌بندی نسخه‌های فیزیکی و دیجیتال‌.
در مرحله دوم، دو اقدام دیگر باید انجام شود که نیازمند زمان به‌مراتب بیشتری است:
فهرست‌نویسی پرونده‌ها و بارگذاری نسخه دیجیتال آنها در سامانه اسناد و مدیریت دانش؛ به‌گونه‌ای که برای انواع استفاده‌های پژوهشی قابل جست‌وجو و در دسترس باشند؛
مرمت آن دسته از اسناد که آسیب قابل ملاحظه‌ای دیده‌اند یا آسیب‌شان حالت پیش‌رونده دارد.
هدف نهایی از گردآوری، طبقه‌بندی و دیجیتالی‌سازی اسناد تاریخی صندوق بازنشستگی کشوری، ثبت پیشینه تاریخی این نهاد و نیز ارائه خدمات پژوهشی به پژوهشگران درون و بیرون صندوق بازنشستگی و دانشجویان است.

روایتخانه صبا
با پیشرفت پروژه دیجیتالی‌سازی اسناد صندوق بازنشستگی کشوری و نیز گردآوری و ساماندهی پرونده‌های تاریخی، روشن شد که این نهاد می‌تواند نمایشگاه دائمی کوچکی را به‌منظور معرفی پیشینه تاریخی و ماهیت و کارکرد خود ترتیب دهد. برای این نمایشگاه نام «روایتخانه صبا» برگزیده و بخش‌های زیر برای آن طراحی شد:
گاه‌شمار (Timeline) صندوق بازنشستگی کشوری: این گاه‌شمار که روی دیواری به طول 9 متر طراحی شده، بیانگر تاریخ صندوق بازنشستگی کشوری و نهادهای مشابه از سال 1285 خورشیدی، یعنی آغاز استقرار نظام مشروطیت در ایران تا سال 1399 است و از چهار خط موازی تشکیل می‌شود:
خط نخست، تحولات تاریخ ایران که تأثیر شایانی بر تحولات حوزه بازنشستگی داشته است؛ تحولاتی مانند تشکیل پارلمان و تصویب اولین قوانین موضوعه، نوسازی تشکیلات اداری در دوره پهلوی اول، تحولات سیاسی- اجتماعی دهه 1320 و تأثیر آن بر جنبش‌های کارگری و از این قبیل؛
خط دوم، سیر شکل‌یابی، گسترش و دگرگونی صندوق بازنشستگی کشوری از مشروطه تا به امروز که شامل وضع قوانین و مقررات و ایجاد نهادهای مبتنی بر آنهاست؛
خط سوم، تحولات موازی با فعالیت صندوق بازنشستگی کشوری مانند وضع قوانین مرتبط با تأمین اجتماعی و شکل‌گیری دیگر صندوق‌های بازنشستگی؛
خط چهارم: شمار بازنشستگان کشوری با فواصل 10ساله از سال 1305 تا 1399.
گزیده اسناد تاریخی: در این بخش شماری سند تاریخی از میان اسناد مهم مرتبط با صندوق بازنشستگی کشوری به نمایش درآمده که قدیمی‌ترین آنها تاریخ 1293 و جدیدترین‌شان تاریخ 1360 خورشیدی را دارد. یکی از جالب‌ترین اسناد این بخش، حکم بازنشستگی شادروان محمدرضا شجریان است که در سال 1364 با پست کارشناس امور مطبوعاتی از سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور بازنشسته شده است.
معرفی جامعه بازنشستگان کشوری: در این بخش، پراکندگی بازنشستگان کشوری به تفکیک استان‌ها روی نقشه ایران مشخص شده است و زیر نقشه، چهار شمارشگر به چشم می‌خورد که حاوی آخرین آمار بازنشستگان، از‌کار‌افتادگان، وراث وظیفه‌بگیر و کسورپردازان است. همچنین احکام حقوقی 10 نفر از بازنشستگان که بیشترین سابقه خدمات شغلی را دارند نیز به نمایش درآمده است. جایگاه نخست به دکتر علی شریعتمداری، نخستین وزیر آموزش‌و‌پرورش ایران در دوره پس از انقلاب اسلامی اختصاص دارد که دوره خدمت او 71 سال به طول انجامیده است.
نمودار (Infographic) صندوق بازنشستگی کشوری: این نمودار در پنج محور به معرفی صندوق بازنشستگی کشوری می‌پردازد. محور اول شامل چشم‌انداز، مأموریت، اهداف، منابع و مصارف صندوق؛ محور دوم، معرفی نهادهای اقتصادی (هلدینگ‌ها و شرکت‌های بزرگ) وابسته به صندوق؛ محور سوم، خدمات اجتماعی صندوق؛ محور چهارم، شیوه‌ها و ابزارهای صندوق برای ارتباط با ذی‌نفعان و محور پنجم، پژوهش و نوآوری در صندوق بازنشستگی کشوری است.
یادمان مفاخر: این بخش از تابلوی بزرگی به ابعاد چهار در دو متر تشکیل یافته است که روی آن عکس، نام و دوره و جایگاه شغلی صد نفر از بازنشستگان کشوری به چشم می‌خورد. این صد نفر همگی از مشاهیر و مفاخر ملی ایران هستند. در حاشیه این عکس‌ها، جایی برای امضای یادبود بازنشستگان ارجمندی که از روایتخانه صبا دیدن می‌کنند، در نظر گرفته شده است.
نمایشگر هوشمند: با توجه به محدودیت فضای روایتخانه صبا و نیز برای بهره‌گیری از ابزارهای نوین نمایشگاهی، در انتهای تالار روایتخانه، یک صفحه تلویزیون هوشمند لمسی نصب شده است که بازدیدکنندگان می‌توانند بخشی از اطلاعات مرتبط با صندوق را از طریق آن دریافت کنند. این اطلاعات شامل شمار بیشتری از اسناد تاریخی حوزه بازنشستگی، پادکست‌های رادیو صبا، فیلم‌های مستند مرتبط با عملکرد صندوق بازنشستگی کشوری، دسترسی به وب‌سایت و درگاه خدمات الکترونیکی صندوق و نیز آشنایی با سامانه‌های جامع هوش تجاری، امور قراردادها، ثبت اطلاعات املاک، حقوقی، مدیریت اسناد و سامانه شرکت‌هاست.
مرکز اسناد تاریخی و روایتخانه صبا در تیر سال 1400 با حضور آقای محمد شریعتمداری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، رسما گشایش یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.