|

گزیده‏ای از نتایج طرح پژوهشی پیمایش مطالبات و مشکلات بازنشستگانِ مستمری‏بگیر صندوق بازنشستگی کشوری*

مطالبات صریح

بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری با جمعیتی بیش از یک‌ونیم میلیون نفر، پس از بازنشستگان تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی، دومین و بزرگ‌ترین گروه بازنشستگان کشور به شمار می‏روند که برخورداری از ویژگی‏های خاصی همچون سطح بالاتر تحصیلات، اشراف به اصول، قواعد و ساختارهای دولتی-حاکمیتی و نیز آشنایی نسبی به قوانین و مقررات دولتی، آنها را از گروه‏های همسان خود متمایز کرده است. به نظر می‏رسد چنین ویژگی‏هایی آنها را به رساترین صداها و یکی از فعال‏ترین گروه‏های اجتماعی در عرصه کنش‏ها و اعتراضات مدنی در سال‏های اخیر تبدیل کرده است. از این منظر، شناخت تیپولوژی کلی بازنشستگان این صندوق، مهم‏ترین نیازهای آنان در سطوح فردی و خانوادگی، مسائل و مشکلات آنان در لایه‌های فردی، خانوادگی و سازمانی و نوع مطالبات و سطح انتظارات آنان از صندوق ازجمله مواردی هستند که گام‏های آغازین شناخت هر‌چه بهتر این گروه از بازنشستگان به شمار می‏روند. افزون بر این، بدیهی است که سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق و متناسب، بدون دسترسی به داده‌های عینی، دقیق و قابل استناد ممکن نیست و نمی‌توان بر پایه ذهنیات، تصورات و پیش‌فرض‌ها برای جامعه بزرگی همچون بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری با سطح بالای پراکندگی و گوناگونی و تنوع ویژگی‌ها و خصایص تصمیمات درخوری اتخاذ کرد. بنابراین پیش‌نیاز هرگونه تصمیم و اقدام سیاستی در این حوزه، برخورداری از آگاهی و اشراف علمی بر خصایص، انتظارات و نگرش‌های بازنشستگان است.
به همین منظور و با هدف دستیابی به نتایجی کلی از وجوه گوناگون مشکلات، مطالبات و نگرش‌های بازنشستگان عضو صندوق بازنشستگی کشوری، انجام پژوهشی عام و پهنانگر که قابلیت تعمیم به کل بازنشستگان این صندوق را داشته باشد، با عنوان «پیمایش مطالبات و مشکلات بازنشستگان مستمری‏بگیر صندوق بازنشستگی کشوری»، در سال 1399 در دستور کار پژوهشی مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا قرار گرفت.
در این پیمایش ملی، با نمونه‌ای هزارو ۲۰۰ نفری از بازنشستگان در چهار پهنه استانی کشور بر حسب سطح توسعه‌یافتگی و نسبت جمعیتی، ابعاد مختلف نگرش‌ها، مشکلات و مطالبات آنها در مقولات مختلف معیشت و مستمری، وضع سلامت، بهداشت و درمان، اوقات فراغت و امور رفاهی و تفریحی، ارزیابی همسان‌سازی مستمری‏ها، ارزیابی از عملکرد صندوق و دولت، رضایت‌ از زندگی و تأثیرپذیری از کرونا مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه به مهم‏ترین یافته‏های پیمایش پرداخته می‏شود.
آنچه از مشخصات کلی پاسخ‌گویان به دست آمده، نشان می‏دهد که:
میانگین سنی پاسخ‌گویان 63 سال است.
58 درصد پاسخ‌گویان از تحصیلات عالی برخوردارند.
89 درصد پاسخ‌گویان متأهل هستند.
نسبت تأهل در مردان 96 و در زنان به 77 درصد است.
زنان حدود پنج سال بیش از مردان از حقوق بازنشستگی استفاده می‌کنند.
متوسط فرزندان این بازنشستگان 25/3 نفر با نسبت جنسی 03/1 است.
متوسط بعد خانوار پاسخ‌گویان سه نفر است و نشان می‌دهد اکثر آنها حداقل یک فرزند در خانه دارند.
بررسی وضعیت بازنشستگی و مستمری نمونه مورد بررسی نشان می‏دهد:
متوسط سال‏های بیمه‏پردازی پاسخ‌گویان 30 سال است؛ البته سابقه بیمه‏پردازی زنان حدود یک سال و نیم کمتر از مردان است.
89.3 درصد پاسخ‌گویان به صورت عادی بازنشسته شده‏اند و نسبت اندکی از آنها کارافتاده‏اند یا پیش از موعد بازنشسته شده‏اند.
میزان مستمری این بازنشستگان با توجه به موقعیت‌‌های شغلی بسیار متفاوتی که در دستگاه‏های مختلف دولتی داشته‌اند از زیر 2 تا حدود 20 میلیون تومان بیان شده است.
میانگین آخرین مبلغ دریافتی که شامل افزایش طرح همسان‌سازی هم می‌شود حدود 4.8 میلیون تومان است.
حدود 60 درصد پاسخ‌گویان بین چهار تا شش میلیون تومان مستمری دریافت می‌کنند.
زنان به‌طور متوسط حدود 500 هزار تومان از مردان کمتر دریافت می‌کنند.
اولین و مهم‏ترین یافته این پژوهش، بیانگر دسترسی اکثریت پاسخ‌گویان به منزل مسکونی ملکی و خودرو است؛
87.5 درصد از آنها دارای منزل مسکونی ملکی هستند و فقط 7.3 درصد مستأجرند و بقیه در خانه‌های سازمانی و رایگان زندگی می‏کنند. حدود 9 درصد از کسانی که از خانه مسکونی برخوردارند، بیش از یک خانه در اختیار دارند.
76 درصد از پاسخ‌گویان دارای خودرو هستند که بیشتر آنان یک خودرو داشته‌اند. 10.5 درصد از پاسخ‌گویان از داشتن بیش از یک خودرو خبر داده‌اند.
با در نظر گرفتن اینکه سن نیمی از پاسخ‌گویان بیش از 63 سال است، انتظار بالابودن شیوع بیماری در بین آنان را می‏توان داشت:
58 درصد آنها دارای بیماری مزمن هستند؛ این نوع بیماری‏ها در بین زنان (با 69 درصد شیوع) بیش از مردان است.
متوسط تعداد بیماری مزمن زنان 2.1 بیماری در مقابل 1.7 بیماری برای مردان است؛ بنابراین هزینه‌های درمانی زنان بیش از مردان خواهد بود.
نسبت بیماری در بین افراد با تحصیلات بالاتر کمتر است و با توجه به اینکه نسبت افراد با تحصیلات بالا در بین بازنشستگان صندوق بیشتر است و احتمال افزایش این نسبت هم می‏رود، به نظر می‌رسد در آینده نسبت افراد دارای بیماری مزمن کمتر شود.
به لحاظ نوع بیماری، فشارخون، دیابت، ناراحتی قلبی، چربی و ناراحتی‌های آرتروزی و دیسک شایع‌تر است؛ به‌طوری‌که سه بیماری اول، در مجموع 60 درصد از بیماری‌های مزمن پاسخ‌گویان را پوشش می‌دهد.
بیماری‌های فشارخون، دیسک و آرتروز، پوکی استخوان، چربی، تیروئید و ناراحتی مفاصل، در بین زنان شیوع بیشتری دارند.
ناراحتی قلبی و مشکلات چشم و البته به‌طور خاص پروستات نیز در بین مردان از شیوع بیشتری برخوردارند.
57 درصد پاسخ‌گویان گفته‌‌اند حداقل یک بار عمل جراحی داشته‏اند؛ کمی بیش از نیمی از آنها نیز بیش از یک عمل جراحی انجام دادند.
عمل قلب، چشم و آب‌مروارید، آپاندیس و کیسه صفرا بیشترین درصد اعمال جراحی پاسخ‌گویان را تشکیل می‏دهند. عمل سزارین و رحم در زنان و عمل فتق و پروستات در مردان در رده‌های بالای عمل جراحی عنوان شده‏اند.
67.6 درصد از افراد نمونه گفته‌اند که کاملا رو‌پا هستند و از نظر جسمی مشکلی ندارند. در این میان، فقط سه درصد گفته‌اند که حتی توان انجام کارهای خود را ندارند و برای این منظور نیازمند کمک دیگران هستند.
فقط پنج درصد آنها از عصا استفاده می‌کنند. استفاده از عصا در بین افراد با تحصیلات پایین بیشتر است.
میزان استفاده از عینک کاملا قابل توجه است (71 درصد پاسخ‌گویان). استفاده از عینک با افزایش سطح تحصیلات هم افزایش می‌یابد؛ 93 درصد از بازنشستگان دارای دکتری، از عینک استفاده می‌کنند.
تنها دوپنجم از افراد دارای بیماری مزمن گفته‌اند که در سه ماه گذشته به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند.
7/15 درصد از مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی، دفعات مراجعه خود را بیش از سه بار اظهار کرده‏اند که قابل توجه است و نشان از ضرورت‌های درمانی برای بخشی از بازنشستگان دارد.
بیشتر این مراجعات به مطب پزشکان و مراکز درمانی بیمه‌ای بوده است.
6.4 درصد از بازنشستگان گفته‌اند بیمه تکمیلی ندارند؛ این میزان در میان زنان که نسبت به مردان نیاز بیشتری به امور درمانی دارند تا 9.5 درصد افزایش می‌یابد.
60 درصد از پاسخ‌گویان دارای فرزند تحت تکفل هستند که حدود 12 درصد از این فرزندان بیمار هستند. عمده این بیماری‏ها شامل بیماری‌های مغز و اعصاب، معلولیت، دیابت و بیماری‌های پوستی است.
پاسخگویان گفته‌اند تا اولین مرکز درمانی به‌طور متوسط 25 دقیقه فاصله دارند. بااین‌حال، حدود دوسوم از پاسخ‌گویان حداکثر تا 20 دقیقه با اولین مرکز درمانی فاصله دارند و به عبارتی دسترسی به مراکز درمانی برای اکثریت پاسخ‌گویان با دشواری همراه نیست.
مجموع هزینه‌های درمانی برای آنان به‌طور متوسط در هر ماه حدود 834 هزار تومان است. حدود 54 درصد تا 500 هزار تومان و نزدیک 20 درصد بالای یک میلیون تومان هزینه ماهانه درمانی دارند.
حدود 39 درصد از این بازنشستگان برای ویزیت پزشک، 41 درصد برای دارو، 9 درصد برای آزمایشگاه، 84 درصد برای دندان‌پزشکی، 54.5 درصد برای وسایل کمکی مثل عینک، عصا، سمعک و... پوشش بیمه‌ای ندارند.
72.6 درصد پاسخ‌گویان داروهای خود را نسبتا راحت به دست می‌آورند، اما یک‌چهارم نیز گفته‌اند داروهایشان را سخت تهیه می‌کنند.
اندکی بیش از نیمی از بازنشستگان گفته‌اند دارویی مصرف می‌کنند که فاقد پوشش بیمه‌ای است که عمدتا شامل داروهای دیابت، فشارخون، قلب، اعصاب، چربی و پروستات می‌شود.
یافته‏های این پیمایش در حوزه معیشت بازنشستگان نشان می‏دهد که:
حدود 85.5 درصد از افراد نمونه گفته‏اند هزینه‌های زندگی بیش از مستمری آنهاست و آنچه دریافت می‌کنند کفاف زندگی‏شان را نمی‌دهد.
اغلب این افراد برای جبران کسری درآمدهای خود، صرفه‌جویی می‌کنند و از هزینه‌های خود ‌-به‌ویژه از سرگرمی و تفریح، پوشاک، خرید وسایل منزل و حتی خرید وسایل شخص‌- می‌کاهند. حدود 19 درصد از پاسخ‌گویان پس از بازنشستگی همچنان مشغول به کار هستند و برخی نیز با وام، قرض و سایر درآمدها و گاه فروش اموال، فاصله میان هزینه و مستمری را پر می‌کنند.
95.3 درصد از پاسخ‌گویان اظهار کرده‏اند رشد تورم بسیار بیش از رشد مبلغ مستمری است.
42 درصد بازنشستگان گفته‌اند بین مستمری افراد هم‌پایه سال‌های مختلف دستگاه محل خدمت خود تفاوت زیاد می‌بینند. نسبت این افراد در مقایسه با افراد هم‌پایه سازمان‌های دیگر به 48 درصد می‌رسد.
تنها 11 درصد گفته‌اند که بین مستمری خود و افراد هم‌پایه سال‌های مختلف دستگاه محل خدمت خود و 2.4 درصد گفته‌اند بین مستمری خود با افراد هم‌پایه دیگر سازمان‌ها تفاوتی نمی‌بینند.
26.5 درصد از پاسخ‌گویان بین آخرین دریافتی زمان اشتغال و اولین حقوق بازنشستگی تفاوتی نمی‌بینند. حدود 24 درصدشان این اختلاف را اندک ارزیابی کرده‌اند و فقط 10.7 درصد گفته‌اند تفاوت زیادی را در این زمینه احساس می‌کنند.
فقط 18 درصد گفته‌اند مزایای مالی زمان اشتغال را از دست نداده‌اند و فقط 14 درصد گفته‌اند مزایای رفاهی زمان اشتغال را از دست نداده‌اند. به عبارتی اکثریت پاسخ‌گویان غیر از اینکه اختلاف زیادی بین مستمری خود با دیگران هم‌پایه می‌بینند، همه یا بعضی از مزایای مالی و رفاهی زمان اشتغال را نیز از دست داده‌اند.
68 درصد گفته‌اند هزینه‌های فرزند یا فرزندانشان با آنهاست که بیشتر ناشی از مجرد‌ماندن، بی‌کاری، تحصیل و اندکی نیز بیماری است.
42 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند مهم‌ترین نگرانی‌شان آینده فرزندان است. کمبود درآمد با فاصله درخور توجه، از سوی 23 درصد از پاسخ‌گویان در جایگاه دوم نگرانی از آینده قرار دارد.
حدود سه‌چهارم پاسخ‌گویان گفته‌اند پس‌اندازی برای آینده ندارند، هرچند بخشی از برخورداری‌ها مانند مسکن می‌تواند تا حد زیادی از فشارهای احتمالی فقدان پس‌انداز یا کمی آن را کاهش دهد.
میزان دسترسی به تسهیلات ارائه‏شده توسط صندوق بازنشستگی کشوری (وام، سفرها و امکانات ورزشی) نیز یکی دیگر از موارد مورد بررسی این پژوهش بود که نتایج حاصل از آن به شرح زیر است:
82 درصد از بازنشستگان گفته‌اند حداقل یک بار وام دریافت کرده‌اند.
حدود 40 درصد آنها یک بار، بیش از 30 درصد آنان دو بار و بقیه بیش از دو بار وام گرفته‌اند؛ کل مبلغ وام دریافتی آنان 8.7 میلیارد تومان با میانگین حدود 9 میلیون تومان است.
اکثر این وام‌ها زیر 20 میلیون تومان بوده و تنها 10 درصد وام بالای 20 میلیون دریافت کرده‌اند.
وام‌ها به‌راحتی دریافت شده است و 85 درصد گفته‌اند چندان در نوبت قرار نگرفته‌اند.
55 درصد پاسخ‌گویان گفته‌اند وام را برای مخارج خانه دریافت کرده‌اند. امور مربوط به فرزندان با حدود 21 درصد در جایگاه دوم قرار گرفته است. به عبارتی حدود سه‌چهارم پاسخ‌گویان، وام‌ها را برای مخارج خانه و امور فرزندان خود دریافت کرده‌اند.
کمتر از 20 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند از این سفرها استفاده کرده‌اند؛ اغلب این افراد، سفرها را خوب ارزیابی کرده‌اند و فقط 6/1 درصد گفته‌اند سفرها بد بوده است.
تنها 5 درصد گفته‌اند به امکانات ورزشی دسترسی دارند و بیشتر آنها نیز از دسترسی آسان و نزدیکی امکانات ورزشی به محل سکونت خود خبر داده‌اند.
ارزیابی تأثیر شیوع ویروس کووید‌19 بر زندگی بازنشستگان موضوع مهم دیگری بود که در این پیمایش به آن پرداخته شد و نتایج زیر را در پی داشت:
79 درصد از بازنشستگان گفته‌‌اند کرونا هزینه زندگی آنان را افزایش داده، 24.3 درصد گفته‌اند که شیوع این بیماری درآمد آنها را کاهش داده و نیز 64 درصد هم گفته‌اند درآمدشان تفاوتی نکرده است.
حدود 63 درصد گفته‌اند که ارتباطات آنها با اقوام و آشنایان تقریبا به صفر رسیده و 35 درصد نیز از کم شدن این دسته از ارتباطات خود گفته‌اند.
15.5 درصد گفته‌اند فرزندان به دیدن آنها نمی‌آیند و 50.6 درصد از کم‌شدن سر‌زدن فرزندان گفته‌اند.
در شرایط کنونی نسبت درخور توجهی از بازنشسته‌ها تجربه بیماری کرونا را در بین اطرافیان خود داشته‌اند؛ 30 درصد در مورد اعضای خانواده و حدود 50 درصد در مورد دوستان و آشنایان.
اهمیت موضوع نحوه نگرش به و برداشت‏های ذهنی این گروه از بازنشستگان از نحوه تعامل و مواجهه با صندوق بازنشستگی کشوری (به‌عنوان یکی از نهادهای حکمرانی در نظام بازنشستگی کشور)، با تحلیل موضوعی قانون همسان‌سازی حقوق و ارزیابی آنها از تعامل با صندوق در این پژوهش تحقق پیدا کرد. خلاصه نتایج به‌دست‌آمده در این حوزه به شرح زیر موارد است:
بر اساس اظهارات پاسخ‌گویان، به‌طور متوسط یک‌میلیون‌و 570 هزار تومان بر اثر همسان‌سازی به مستمری‌های آنان افزوده شده است.
فقط 54 درصد از افراد گفته‌اند این افزایش مستمری‌ها نابرابری‌های موجود را تا حدی کاهش خواهد داد و 37 درصد اظهار کرده‏اند این افزایش تأثیری بر رفع نابرابری‏ها نخواهد داشت.
57 درصد پاسخ‌گویان گفته‌اند این افزایش حقوق جبران کم و کسری‌های مخارج آنها را نخواهد کرد.
تنها 21 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند وضعیت و رفتار صندوق با بازنشستگان در مقایسه با دیگر صندوق‌ها بهتر است (اگر افرادی را که نظر نداده‌اند در نظر نگیریم، ارزیابی مثبت به 34 درصد می‌رسد).
18 درصد از کل پاسخ‌گویان (و 24 درصد از افرادی که نظر داده‌اند) در این مورد ارزیابی بد داشتند.
ارزیابی بازنشستگان از پاسخ‌گویی مسئولان صندوق تا حدی رضایت‌بخش است (در مقابل هر یک نفر با ارزیابی منفی، حدود پنج نفر ارزیابی مثبت و یا تا حدودی مثبت از این امر داشته‌اند).
نزدیک به دوسوم از پاسخ‌گویان همچنان با دستگاه محل خدمت سابق خود در ارتباط هستند و 72 درصد از بازنشستگان از نحوه رفتار دستگاه محل خدمت سابق خود رضایت دارند و ناراضیان در این مورد به 19 درصد می‌رسند.
در نهایت، به ارزیابی وضعیت عمومی زندگی و نقش دولت در نظر بازنشستگان پرداخته شده که نتایج زیر را در پی داشته است:
تنها 29 درصد از بازنشستگان از وضعیت عمومی زندگی خود رضایت زیاد دارند. این میزان از نسبت افراد دارای ارزیابی منفی از وضعیت عمومی زندگی خود مقداری بیشتر است (3/20 درصد از موقعیت کلی زندگی خود رضایت کم داشتند).
حدود نیمی از پاسخ‌گویان گفته‌اند در مقایسه با چند سال قبل، رضایتشان از زندگی‌ کمتر شده و فقط 14 درصد در این مقایسه، ارزیابی مثبت داشته‌اند.
فقط 13.5 درصد آنها گفته‌اند از عملکرد حکومت و دولت درباره بازنشستگان رضایت زیاد دارند. 46.4 درصد نقطه مقابل این گروه بودند و رضایت خود را در حد کم عنوان کرده‌اند.
بنا بر آنچه گفته شد، می‏توان نتایج کلی زیر را از تحلیل خروجی‏های این پیمایش به دست داد:
با توجه به شیوع بیشتر بیماری در بین بازنشستگان و همسران آنها، و اینکه به‌طور متوسط حدود یک‌چهارم تا یک‌پنجم مستمری آنان صرف هزینه‏های درمان می‏شود، بنابراین بررسی جزئیات نوع بیماری‏ها، مسائل درمانی و نیازهای بازنشستگان می‌تواند مدنظر صندوق بازنشستگی کشوری، نظام رفاهی و نیز بهداشتی و درمان کشور قرار گیرد. در این زمینه سه موضوع مراجعه به پزشک، تهیه داروهای خاص و دندان‌پزشکی از اهمیت بیشتری برخوردارند.
رضایت نسبی بازنشستگان از صندوق و نحوه برخورد مسئولان صندوق بازنشستگی کشوری با مسائل آنان، سرمایه اجتماعی مطلوبی برای صندوق به شمار می‏رود که دورکردن آن از آسیب‌های احتمالی ضرورتی مدیریتی است.
ارائه نتایج این پژوهش به بازنشستگان و استفاده از این نتایج برای تغییرات و اعلام اینکه تغییرات بر مبنای نظرخواهی از بازنشستگان انجام می‏گیرد، احساس تعلق آنان را به صندوق و اعتماد آنان و متقابلا سرمایه اجتماعی صندوق را تقویت می‌کند.
تلاش برای یافتن سازوکارهای ارتباط‌گیری با بازنشستگان (در وضعیت کرونایی کشور و کاهش شدید ارتباطات بازنشستگان)، به‌ویژه از طریق ظرفیت‌های خود بازنشستگان، مانند بسترسازی در خانه‌های امید برای فعالیت‌های داوطلبانه، شناسایی ظرفیت‌های موجود در بین بازنشستگان هر منطقه و هدایت این ظرفیت‌ها در ارائه خدمات داوطلبانه به دیگر بازنشستگان و حتی خانواده‌‌های محروم ساکن در آن منطق می‌تواند بخشی از فشارهای ناشی از کمبود ارتباطات اجتماعی آنان را در این شرایط کاهش و نقش مشارکتی بازنشستگان در کاهش مسائل و مشکلات خود را افزایش می‌دهد.
با توجه به اینکه سفرهای اختصاص داده‌شده برای بازنشستگان، رضایت بالای آنان را به همراه داشته، می‌توان سیاست گسترش سفرها و نیز تشویق بازنشستگان به استفاده از این سفرها را در اولویت فعالیت‌های رفاهی قرار داد. ایجاد سازوکارهای سفرهای گروهی به‌ویژه با همکاران سابق می‌تواند در استقبال از این سفرها و احساس رضایت آنان تأثیرگذار باشد.
* برگرفته از مطالعه انجام شده در مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا

بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری با جمعیتی بیش از یک‌ونیم میلیون نفر، پس از بازنشستگان تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی، دومین و بزرگ‌ترین گروه بازنشستگان کشور به شمار می‏روند که برخورداری از ویژگی‏های خاصی همچون سطح بالاتر تحصیلات، اشراف به اصول، قواعد و ساختارهای دولتی-حاکمیتی و نیز آشنایی نسبی به قوانین و مقررات دولتی، آنها را از گروه‏های همسان خود متمایز کرده است. به نظر می‏رسد چنین ویژگی‏هایی آنها را به رساترین صداها و یکی از فعال‏ترین گروه‏های اجتماعی در عرصه کنش‏ها و اعتراضات مدنی در سال‏های اخیر تبدیل کرده است. از این منظر، شناخت تیپولوژی کلی بازنشستگان این صندوق، مهم‏ترین نیازهای آنان در سطوح فردی و خانوادگی، مسائل و مشکلات آنان در لایه‌های فردی، خانوادگی و سازمانی و نوع مطالبات و سطح انتظارات آنان از صندوق ازجمله مواردی هستند که گام‏های آغازین شناخت هر‌چه بهتر این گروه از بازنشستگان به شمار می‏روند. افزون بر این، بدیهی است که سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی دقیق و متناسب، بدون دسترسی به داده‌های عینی، دقیق و قابل استناد ممکن نیست و نمی‌توان بر پایه ذهنیات، تصورات و پیش‌فرض‌ها برای جامعه بزرگی همچون بازنشستگان صندوق بازنشستگی کشوری با سطح بالای پراکندگی و گوناگونی و تنوع ویژگی‌ها و خصایص تصمیمات درخوری اتخاذ کرد. بنابراین پیش‌نیاز هرگونه تصمیم و اقدام سیاستی در این حوزه، برخورداری از آگاهی و اشراف علمی بر خصایص، انتظارات و نگرش‌های بازنشستگان است.
به همین منظور و با هدف دستیابی به نتایجی کلی از وجوه گوناگون مشکلات، مطالبات و نگرش‌های بازنشستگان عضو صندوق بازنشستگی کشوری، انجام پژوهشی عام و پهنانگر که قابلیت تعمیم به کل بازنشستگان این صندوق را داشته باشد، با عنوان «پیمایش مطالبات و مشکلات بازنشستگان مستمری‏بگیر صندوق بازنشستگی کشوری»، در سال 1399 در دستور کار پژوهشی مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا قرار گرفت.
در این پیمایش ملی، با نمونه‌ای هزارو ۲۰۰ نفری از بازنشستگان در چهار پهنه استانی کشور بر حسب سطح توسعه‌یافتگی و نسبت جمعیتی، ابعاد مختلف نگرش‌ها، مشکلات و مطالبات آنها در مقولات مختلف معیشت و مستمری، وضع سلامت، بهداشت و درمان، اوقات فراغت و امور رفاهی و تفریحی، ارزیابی همسان‌سازی مستمری‏ها، ارزیابی از عملکرد صندوق و دولت، رضایت‌ از زندگی و تأثیرپذیری از کرونا مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه به مهم‏ترین یافته‏های پیمایش پرداخته می‏شود.
آنچه از مشخصات کلی پاسخ‌گویان به دست آمده، نشان می‏دهد که:
میانگین سنی پاسخ‌گویان 63 سال است.
58 درصد پاسخ‌گویان از تحصیلات عالی برخوردارند.
89 درصد پاسخ‌گویان متأهل هستند.
نسبت تأهل در مردان 96 و در زنان به 77 درصد است.
زنان حدود پنج سال بیش از مردان از حقوق بازنشستگی استفاده می‌کنند.
متوسط فرزندان این بازنشستگان 25/3 نفر با نسبت جنسی 03/1 است.
متوسط بعد خانوار پاسخ‌گویان سه نفر است و نشان می‌دهد اکثر آنها حداقل یک فرزند در خانه دارند.
بررسی وضعیت بازنشستگی و مستمری نمونه مورد بررسی نشان می‏دهد:
متوسط سال‏های بیمه‏پردازی پاسخ‌گویان 30 سال است؛ البته سابقه بیمه‏پردازی زنان حدود یک سال و نیم کمتر از مردان است.
89.3 درصد پاسخ‌گویان به صورت عادی بازنشسته شده‏اند و نسبت اندکی از آنها کارافتاده‏اند یا پیش از موعد بازنشسته شده‏اند.
میزان مستمری این بازنشستگان با توجه به موقعیت‌‌های شغلی بسیار متفاوتی که در دستگاه‏های مختلف دولتی داشته‌اند از زیر 2 تا حدود 20 میلیون تومان بیان شده است.
میانگین آخرین مبلغ دریافتی که شامل افزایش طرح همسان‌سازی هم می‌شود حدود 4.8 میلیون تومان است.
حدود 60 درصد پاسخ‌گویان بین چهار تا شش میلیون تومان مستمری دریافت می‌کنند.
زنان به‌طور متوسط حدود 500 هزار تومان از مردان کمتر دریافت می‌کنند.
اولین و مهم‏ترین یافته این پژوهش، بیانگر دسترسی اکثریت پاسخ‌گویان به منزل مسکونی ملکی و خودرو است؛
87.5 درصد از آنها دارای منزل مسکونی ملکی هستند و فقط 7.3 درصد مستأجرند و بقیه در خانه‌های سازمانی و رایگان زندگی می‏کنند. حدود 9 درصد از کسانی که از خانه مسکونی برخوردارند، بیش از یک خانه در اختیار دارند.
76 درصد از پاسخ‌گویان دارای خودرو هستند که بیشتر آنان یک خودرو داشته‌اند. 10.5 درصد از پاسخ‌گویان از داشتن بیش از یک خودرو خبر داده‌اند.
با در نظر گرفتن اینکه سن نیمی از پاسخ‌گویان بیش از 63 سال است، انتظار بالابودن شیوع بیماری در بین آنان را می‏توان داشت:
58 درصد آنها دارای بیماری مزمن هستند؛ این نوع بیماری‏ها در بین زنان (با 69 درصد شیوع) بیش از مردان است.
متوسط تعداد بیماری مزمن زنان 2.1 بیماری در مقابل 1.7 بیماری برای مردان است؛ بنابراین هزینه‌های درمانی زنان بیش از مردان خواهد بود.
نسبت بیماری در بین افراد با تحصیلات بالاتر کمتر است و با توجه به اینکه نسبت افراد با تحصیلات بالا در بین بازنشستگان صندوق بیشتر است و احتمال افزایش این نسبت هم می‏رود، به نظر می‌رسد در آینده نسبت افراد دارای بیماری مزمن کمتر شود.
به لحاظ نوع بیماری، فشارخون، دیابت، ناراحتی قلبی، چربی و ناراحتی‌های آرتروزی و دیسک شایع‌تر است؛ به‌طوری‌که سه بیماری اول، در مجموع 60 درصد از بیماری‌های مزمن پاسخ‌گویان را پوشش می‌دهد.
بیماری‌های فشارخون، دیسک و آرتروز، پوکی استخوان، چربی، تیروئید و ناراحتی مفاصل، در بین زنان شیوع بیشتری دارند.
ناراحتی قلبی و مشکلات چشم و البته به‌طور خاص پروستات نیز در بین مردان از شیوع بیشتری برخوردارند.
57 درصد پاسخ‌گویان گفته‌‌اند حداقل یک بار عمل جراحی داشته‏اند؛ کمی بیش از نیمی از آنها نیز بیش از یک عمل جراحی انجام دادند.
عمل قلب، چشم و آب‌مروارید، آپاندیس و کیسه صفرا بیشترین درصد اعمال جراحی پاسخ‌گویان را تشکیل می‏دهند. عمل سزارین و رحم در زنان و عمل فتق و پروستات در مردان در رده‌های بالای عمل جراحی عنوان شده‏اند.
67.6 درصد از افراد نمونه گفته‌اند که کاملا رو‌پا هستند و از نظر جسمی مشکلی ندارند. در این میان، فقط سه درصد گفته‌اند که حتی توان انجام کارهای خود را ندارند و برای این منظور نیازمند کمک دیگران هستند.
فقط پنج درصد آنها از عصا استفاده می‌کنند. استفاده از عصا در بین افراد با تحصیلات پایین بیشتر است.
میزان استفاده از عینک کاملا قابل توجه است (71 درصد پاسخ‌گویان). استفاده از عینک با افزایش سطح تحصیلات هم افزایش می‌یابد؛ 93 درصد از بازنشستگان دارای دکتری، از عینک استفاده می‌کنند.
تنها دوپنجم از افراد دارای بیماری مزمن گفته‌اند که در سه ماه گذشته به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند.
7/15 درصد از مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی، دفعات مراجعه خود را بیش از سه بار اظهار کرده‏اند که قابل توجه است و نشان از ضرورت‌های درمانی برای بخشی از بازنشستگان دارد.
بیشتر این مراجعات به مطب پزشکان و مراکز درمانی بیمه‌ای بوده است.
6.4 درصد از بازنشستگان گفته‌اند بیمه تکمیلی ندارند؛ این میزان در میان زنان که نسبت به مردان نیاز بیشتری به امور درمانی دارند تا 9.5 درصد افزایش می‌یابد.
60 درصد از پاسخ‌گویان دارای فرزند تحت تکفل هستند که حدود 12 درصد از این فرزندان بیمار هستند. عمده این بیماری‏ها شامل بیماری‌های مغز و اعصاب، معلولیت، دیابت و بیماری‌های پوستی است.
پاسخگویان گفته‌اند تا اولین مرکز درمانی به‌طور متوسط 25 دقیقه فاصله دارند. بااین‌حال، حدود دوسوم از پاسخ‌گویان حداکثر تا 20 دقیقه با اولین مرکز درمانی فاصله دارند و به عبارتی دسترسی به مراکز درمانی برای اکثریت پاسخ‌گویان با دشواری همراه نیست.
مجموع هزینه‌های درمانی برای آنان به‌طور متوسط در هر ماه حدود 834 هزار تومان است. حدود 54 درصد تا 500 هزار تومان و نزدیک 20 درصد بالای یک میلیون تومان هزینه ماهانه درمانی دارند.
حدود 39 درصد از این بازنشستگان برای ویزیت پزشک، 41 درصد برای دارو، 9 درصد برای آزمایشگاه، 84 درصد برای دندان‌پزشکی، 54.5 درصد برای وسایل کمکی مثل عینک، عصا، سمعک و... پوشش بیمه‌ای ندارند.
72.6 درصد پاسخ‌گویان داروهای خود را نسبتا راحت به دست می‌آورند، اما یک‌چهارم نیز گفته‌اند داروهایشان را سخت تهیه می‌کنند.
اندکی بیش از نیمی از بازنشستگان گفته‌اند دارویی مصرف می‌کنند که فاقد پوشش بیمه‌ای است که عمدتا شامل داروهای دیابت، فشارخون، قلب، اعصاب، چربی و پروستات می‌شود.
یافته‏های این پیمایش در حوزه معیشت بازنشستگان نشان می‏دهد که:
حدود 85.5 درصد از افراد نمونه گفته‏اند هزینه‌های زندگی بیش از مستمری آنهاست و آنچه دریافت می‌کنند کفاف زندگی‏شان را نمی‌دهد.
اغلب این افراد برای جبران کسری درآمدهای خود، صرفه‌جویی می‌کنند و از هزینه‌های خود ‌-به‌ویژه از سرگرمی و تفریح، پوشاک، خرید وسایل منزل و حتی خرید وسایل شخص‌- می‌کاهند. حدود 19 درصد از پاسخ‌گویان پس از بازنشستگی همچنان مشغول به کار هستند و برخی نیز با وام، قرض و سایر درآمدها و گاه فروش اموال، فاصله میان هزینه و مستمری را پر می‌کنند.
95.3 درصد از پاسخ‌گویان اظهار کرده‏اند رشد تورم بسیار بیش از رشد مبلغ مستمری است.
42 درصد بازنشستگان گفته‌اند بین مستمری افراد هم‌پایه سال‌های مختلف دستگاه محل خدمت خود تفاوت زیاد می‌بینند. نسبت این افراد در مقایسه با افراد هم‌پایه سازمان‌های دیگر به 48 درصد می‌رسد.
تنها 11 درصد گفته‌اند که بین مستمری خود و افراد هم‌پایه سال‌های مختلف دستگاه محل خدمت خود و 2.4 درصد گفته‌اند بین مستمری خود با افراد هم‌پایه دیگر سازمان‌ها تفاوتی نمی‌بینند.
26.5 درصد از پاسخ‌گویان بین آخرین دریافتی زمان اشتغال و اولین حقوق بازنشستگی تفاوتی نمی‌بینند. حدود 24 درصدشان این اختلاف را اندک ارزیابی کرده‌اند و فقط 10.7 درصد گفته‌اند تفاوت زیادی را در این زمینه احساس می‌کنند.
فقط 18 درصد گفته‌اند مزایای مالی زمان اشتغال را از دست نداده‌اند و فقط 14 درصد گفته‌اند مزایای رفاهی زمان اشتغال را از دست نداده‌اند. به عبارتی اکثریت پاسخ‌گویان غیر از اینکه اختلاف زیادی بین مستمری خود با دیگران هم‌پایه می‌بینند، همه یا بعضی از مزایای مالی و رفاهی زمان اشتغال را نیز از دست داده‌اند.
68 درصد گفته‌اند هزینه‌های فرزند یا فرزندانشان با آنهاست که بیشتر ناشی از مجرد‌ماندن، بی‌کاری، تحصیل و اندکی نیز بیماری است.
42 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند مهم‌ترین نگرانی‌شان آینده فرزندان است. کمبود درآمد با فاصله درخور توجه، از سوی 23 درصد از پاسخ‌گویان در جایگاه دوم نگرانی از آینده قرار دارد.
حدود سه‌چهارم پاسخ‌گویان گفته‌اند پس‌اندازی برای آینده ندارند، هرچند بخشی از برخورداری‌ها مانند مسکن می‌تواند تا حد زیادی از فشارهای احتمالی فقدان پس‌انداز یا کمی آن را کاهش دهد.
میزان دسترسی به تسهیلات ارائه‏شده توسط صندوق بازنشستگی کشوری (وام، سفرها و امکانات ورزشی) نیز یکی دیگر از موارد مورد بررسی این پژوهش بود که نتایج حاصل از آن به شرح زیر است:
82 درصد از بازنشستگان گفته‌اند حداقل یک بار وام دریافت کرده‌اند.
حدود 40 درصد آنها یک بار، بیش از 30 درصد آنان دو بار و بقیه بیش از دو بار وام گرفته‌اند؛ کل مبلغ وام دریافتی آنان 8.7 میلیارد تومان با میانگین حدود 9 میلیون تومان است.
اکثر این وام‌ها زیر 20 میلیون تومان بوده و تنها 10 درصد وام بالای 20 میلیون دریافت کرده‌اند.
وام‌ها به‌راحتی دریافت شده است و 85 درصد گفته‌اند چندان در نوبت قرار نگرفته‌اند.
55 درصد پاسخ‌گویان گفته‌اند وام را برای مخارج خانه دریافت کرده‌اند. امور مربوط به فرزندان با حدود 21 درصد در جایگاه دوم قرار گرفته است. به عبارتی حدود سه‌چهارم پاسخ‌گویان، وام‌ها را برای مخارج خانه و امور فرزندان خود دریافت کرده‌اند.
کمتر از 20 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند از این سفرها استفاده کرده‌اند؛ اغلب این افراد، سفرها را خوب ارزیابی کرده‌اند و فقط 6/1 درصد گفته‌اند سفرها بد بوده است.
تنها 5 درصد گفته‌اند به امکانات ورزشی دسترسی دارند و بیشتر آنها نیز از دسترسی آسان و نزدیکی امکانات ورزشی به محل سکونت خود خبر داده‌اند.
ارزیابی تأثیر شیوع ویروس کووید‌19 بر زندگی بازنشستگان موضوع مهم دیگری بود که در این پیمایش به آن پرداخته شد و نتایج زیر را در پی داشت:
79 درصد از بازنشستگان گفته‌‌اند کرونا هزینه زندگی آنان را افزایش داده، 24.3 درصد گفته‌اند که شیوع این بیماری درآمد آنها را کاهش داده و نیز 64 درصد هم گفته‌اند درآمدشان تفاوتی نکرده است.
حدود 63 درصد گفته‌اند که ارتباطات آنها با اقوام و آشنایان تقریبا به صفر رسیده و 35 درصد نیز از کم شدن این دسته از ارتباطات خود گفته‌اند.
15.5 درصد گفته‌اند فرزندان به دیدن آنها نمی‌آیند و 50.6 درصد از کم‌شدن سر‌زدن فرزندان گفته‌اند.
در شرایط کنونی نسبت درخور توجهی از بازنشسته‌ها تجربه بیماری کرونا را در بین اطرافیان خود داشته‌اند؛ 30 درصد در مورد اعضای خانواده و حدود 50 درصد در مورد دوستان و آشنایان.
اهمیت موضوع نحوه نگرش به و برداشت‏های ذهنی این گروه از بازنشستگان از نحوه تعامل و مواجهه با صندوق بازنشستگی کشوری (به‌عنوان یکی از نهادهای حکمرانی در نظام بازنشستگی کشور)، با تحلیل موضوعی قانون همسان‌سازی حقوق و ارزیابی آنها از تعامل با صندوق در این پژوهش تحقق پیدا کرد. خلاصه نتایج به‌دست‌آمده در این حوزه به شرح زیر موارد است:
بر اساس اظهارات پاسخ‌گویان، به‌طور متوسط یک‌میلیون‌و 570 هزار تومان بر اثر همسان‌سازی به مستمری‌های آنان افزوده شده است.
فقط 54 درصد از افراد گفته‌اند این افزایش مستمری‌ها نابرابری‌های موجود را تا حدی کاهش خواهد داد و 37 درصد اظهار کرده‏اند این افزایش تأثیری بر رفع نابرابری‏ها نخواهد داشت.
57 درصد پاسخ‌گویان گفته‌اند این افزایش حقوق جبران کم و کسری‌های مخارج آنها را نخواهد کرد.
تنها 21 درصد از پاسخ‌گویان گفته‌اند وضعیت و رفتار صندوق با بازنشستگان در مقایسه با دیگر صندوق‌ها بهتر است (اگر افرادی را که نظر نداده‌اند در نظر نگیریم، ارزیابی مثبت به 34 درصد می‌رسد).
18 درصد از کل پاسخ‌گویان (و 24 درصد از افرادی که نظر داده‌اند) در این مورد ارزیابی بد داشتند.
ارزیابی بازنشستگان از پاسخ‌گویی مسئولان صندوق تا حدی رضایت‌بخش است (در مقابل هر یک نفر با ارزیابی منفی، حدود پنج نفر ارزیابی مثبت و یا تا حدودی مثبت از این امر داشته‌اند).
نزدیک به دوسوم از پاسخ‌گویان همچنان با دستگاه محل خدمت سابق خود در ارتباط هستند و 72 درصد از بازنشستگان از نحوه رفتار دستگاه محل خدمت سابق خود رضایت دارند و ناراضیان در این مورد به 19 درصد می‌رسند.
در نهایت، به ارزیابی وضعیت عمومی زندگی و نقش دولت در نظر بازنشستگان پرداخته شده که نتایج زیر را در پی داشته است:
تنها 29 درصد از بازنشستگان از وضعیت عمومی زندگی خود رضایت زیاد دارند. این میزان از نسبت افراد دارای ارزیابی منفی از وضعیت عمومی زندگی خود مقداری بیشتر است (3/20 درصد از موقعیت کلی زندگی خود رضایت کم داشتند).
حدود نیمی از پاسخ‌گویان گفته‌اند در مقایسه با چند سال قبل، رضایتشان از زندگی‌ کمتر شده و فقط 14 درصد در این مقایسه، ارزیابی مثبت داشته‌اند.
فقط 13.5 درصد آنها گفته‌اند از عملکرد حکومت و دولت درباره بازنشستگان رضایت زیاد دارند. 46.4 درصد نقطه مقابل این گروه بودند و رضایت خود را در حد کم عنوان کرده‌اند.
بنا بر آنچه گفته شد، می‏توان نتایج کلی زیر را از تحلیل خروجی‏های این پیمایش به دست داد:
با توجه به شیوع بیشتر بیماری در بین بازنشستگان و همسران آنها، و اینکه به‌طور متوسط حدود یک‌چهارم تا یک‌پنجم مستمری آنان صرف هزینه‏های درمان می‏شود، بنابراین بررسی جزئیات نوع بیماری‏ها، مسائل درمانی و نیازهای بازنشستگان می‌تواند مدنظر صندوق بازنشستگی کشوری، نظام رفاهی و نیز بهداشتی و درمان کشور قرار گیرد. در این زمینه سه موضوع مراجعه به پزشک، تهیه داروهای خاص و دندان‌پزشکی از اهمیت بیشتری برخوردارند.
رضایت نسبی بازنشستگان از صندوق و نحوه برخورد مسئولان صندوق بازنشستگی کشوری با مسائل آنان، سرمایه اجتماعی مطلوبی برای صندوق به شمار می‏رود که دورکردن آن از آسیب‌های احتمالی ضرورتی مدیریتی است.
ارائه نتایج این پژوهش به بازنشستگان و استفاده از این نتایج برای تغییرات و اعلام اینکه تغییرات بر مبنای نظرخواهی از بازنشستگان انجام می‏گیرد، احساس تعلق آنان را به صندوق و اعتماد آنان و متقابلا سرمایه اجتماعی صندوق را تقویت می‌کند.
تلاش برای یافتن سازوکارهای ارتباط‌گیری با بازنشستگان (در وضعیت کرونایی کشور و کاهش شدید ارتباطات بازنشستگان)، به‌ویژه از طریق ظرفیت‌های خود بازنشستگان، مانند بسترسازی در خانه‌های امید برای فعالیت‌های داوطلبانه، شناسایی ظرفیت‌های موجود در بین بازنشستگان هر منطقه و هدایت این ظرفیت‌ها در ارائه خدمات داوطلبانه به دیگر بازنشستگان و حتی خانواده‌‌های محروم ساکن در آن منطق می‌تواند بخشی از فشارهای ناشی از کمبود ارتباطات اجتماعی آنان را در این شرایط کاهش و نقش مشارکتی بازنشستگان در کاهش مسائل و مشکلات خود را افزایش می‌دهد.
با توجه به اینکه سفرهای اختصاص داده‌شده برای بازنشستگان، رضایت بالای آنان را به همراه داشته، می‌توان سیاست گسترش سفرها و نیز تشویق بازنشستگان به استفاده از این سفرها را در اولویت فعالیت‌های رفاهی قرار داد. ایجاد سازوکارهای سفرهای گروهی به‌ویژه با همکاران سابق می‌تواند در استقبال از این سفرها و احساس رضایت آنان تأثیرگذار باشد.
* برگرفته از مطالعه انجام شده در مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.