بررسی اثرات پدیده سالمندی جمعیت و بیماریهای نوپدید بر صندوقهای بازنشستگی و بیمههای اجتماعی ایران
بیماریهای نوپدید سالمندان
نعیم شکری-دانشجوی دکترای اقتصاد سلامت دانشگاه تربیتمدرس
پدیده سالمندی جمعیت
یکی از مسائل مهم و اثرگذار بر ناترازی مالی صندوقهای بازنشستگی ایران، پدیده سالمندی جمعیت است. تغییر ساختار جمعیتی کشور به سمت میانسالی، پیامدهای گسترده اقتصادی و اجتماعی را به همراه دارد؛ ازجمله آثار اقتصادی آن میتوان به کاهش جمعیت در سن کار و همچنین کاهش بهرهوری نیروی کار، کاهش رشد اقتصادی، افزایش هزینههای درمانی، کاهش سرمایهگذاری و افزایش مصرفگرایی و... اشاره کرد. یکی از مهمترین آسیبها و پیامدهای ناشی از این تحولات را میتوان اخلال در نظام بازنشستگی دانست.
تغییر توازن جمعیتی به سمت میانسال و کهنسالی موجب میشود از یک سو نیروی کار جدید کاهش یابد و از سوی دیگر بر تعداد بازنشستگان اضافه شود. به بیان دیگر، افرادی که حق بیمه پرداخت میکنند، کاهش یافته و افرادی که از مزایای بازنشستگی برخوردار میشوند، افزایش مییابد. باید توجه داشت که بر اساس مطالعه وزارت کار در سال 1396، میانگین سن بازنشستگی در مردان برابر با 58 سال و برای زنان برابر با 54 سال است که نسبت به میانگین جهانی بسیار پایین است. بنابراین میتوان گفت از یک سو افزایش میانگین سن جمعیت و از سوی دیگر، پایینبودن سن بازنشستگی در کشور موجب شده تعداد بازنشستگان بهطور فزایندهای افزایش یابد.
بر اساس پیشبینیهای بخش جمعیت سازمان ملل که در گزارشی تحت عنوان پیری جمعیت جهان انجام گرفته است، تعداد افراد بالای 65 سال جهان از 800 میلیون نفر فعلی (که 11 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهند) به بیش از دو میلیارد نفر در سال 2050 خواهد رسید (یعنی 22 درصد جمعیت جهان). همچنین در گزارش مربوطه پیشبینی شده که جمعیت جهان در فاصله سالهای 1950 تا 2050، بیش از 7/3 برابر خواهد شد؛ اما تعداد افراد 65 سال و بالاتر، در این مدت حدود 10 برابر خواهد شد. انتظار میرود در سال 2050 حدود 22 درصد جمعیت ایران بالای 60 سال باشد؛ درحالیکه بر اساس آمار نفوس و مسکن، این نسبت در حال حاضر برابر با 2/8 درصد است (مرکز آمار ایران، 1397).
جدول شماره 1 که شاخصهای مختلف جمعیتی ایران را نشان میدهد، بیانگر تغییرات گسترده جمعیتی در طول دهههای اخیر و تشدید آن در آینده است.
طبق جدول شماره 1، پیشبینی میشود با کاهش نرخ باروری به 2/1 و افزایش امید به زندگی به 5/78 سال در سال 2050، میانه سنی جمعیت نیز به رقم بیسابقه 5/37 سال افزایش یابد. در جدول مذکور، آخرین شاخص جمعیتی که مورد اشاره قرار گرفته، شاخص سالمندی یا پیری است. این شاخص که نسبت افراد بالای 60 سال به جمعیت زیر 15 سال را به صورت درصد نشان میدهد، در سال 2000 برابر با 14 بوده است، ولی پیشبینیها از افزایش شدید این شاخص در دهههای آتی خبر میدهند. به عبارت دیگر، شوک واردشده به جمعیت، با گذشت زمان به ردههای سنی بالاتر انتقال یافته و رفتهرفته وارد مرحله سالمندی خواهد شد.
بنابراین با توجه به لزوم افزایش حقوق بازنشستگان در شرایط تورمی فعلی کشور، دور از ذهن نیست که شرایط برای سالهای آتی دشوارتر شده و ناتوانی صندوقهای بازنشستگی در ایفای مناسب تعهدات خود به یکی از بحرانهای آینده اقتصاد ایران مبدل شود. آنچه باعث میشود از این موضوع تحت عنوان بحران یاد شود، تحتتأثیربودن درصد بالای جامعه است. برای مثال تعداد افراد اصلی و تبعی تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی به 43 میلیون نفر رسیده است که 52 درصد جمعیت ایران را شامل میشود (مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، 1399).
بیماریهای نوپدید
کشفیات جدید و پدیدههای نوظهور، نامها و اصطلاحات جدیدی را میطلبند؛ بهطوریکه از زمان ابداع و بهکارگیری واژههای نگرانکننده بیماریهای ابولا، هانتا، نیپا، ایدز، مقاومت دارویی، سل و... کمتر از چهار دهه و از آغاز نوپدیدی بیماری کروناویروس و بهکارگیری اصطلاح سارس (Sars) و بیماری آنفلوانزای پرندگان در انسان حدود دو دهه میگذرد و اخیرا بیماری کروناویروس جدید یا کووید19 (2020) ظهور یافته است که در مدت کوتاهی بیشترین زیانهای بهداشتی، اقتصادی و سیاسی را بر نظام اداری بعضی کشورها تحمیل کرده است (سازمان بهداشت جهانی، 2020).
وقوع این دسته از بیماریها موجب تحمیل بار بیمهای مضاعفی بر بیمههای اجتماعی میشود؛ چراکه افراد مسن که دارای سوابق بیماریهای زمینهای همچون دیابت، فشارخون، ناراحتیهای قلبی و... هستند، بیشتر در معرض این بیماریها بوده و در صورت ابتلا به بیماریهای نوپدید، احتمال فوت یا نواقص جسمانی جبرانناپذیری در آنها وجود دارد. پشتیبانی و تحت پوشش قراردادن این افراد توسط بیمههای اجتماعی در مواجهه با این بیماریها بسیار حائز اهمیت است (همان منبع).
در زمان نوشتن این مطلب، تا انتهای ماه ژوئن 2021 (نهم تیرماه 1400)، بیش از 182 میلیون نفر در سراسر جهان به ویروس کووید19 مبتلا شدهاند. تاکنون در حدود چهار میلیون نفر بیمار مبتلا به کرونا در سراسر جهان جان باخته و بیش از 166 میلیون نیز بهبود یافتهاند. آمریکا از لحاظ تعداد مبتلایان به کرونا در جایگاه اول جهان قرار دارد. تاکنون در این کشور بیش از 34 میلیون مورد ابتلا به کرونا ثبت شده و در واقع در حدود یکپنجم از مبتلایان کرونا در جهان را به خود اختصاص داده؛ درحالیکه این کشور فقط حدود یک درصد معادل یکبیستوپنجم جمعیت جهان را در خود جای داده است. در ایران نیز حدود سهمیلیونو 200 هزار نفر به کرونا مبتلا شدهاند.
سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه (OECD) با این فرض که همهگیری در سهماهه اول سال 2020 در چین اوج میگیرد و در طول سهماهه دوم با سیاستهای داخلی به تدریج بهبود مییابد و در کشورهای دیگر هم شیوع خفیفی رخ میدهد، پیشبینی کرده رشد جهانی در سال 2020 نسبت به پیشبینی قبلی که 2.9 درصد بوده است، کاهش مییابد و به 2.4 درصد میرسد و حتی ممکن است در سهماهه اول سال، رشد منفی رخ دهد؛ اما اگر شیوع گستردهتر، طولانیمدتتر و شدیدتر ویروس در جهان رخ دهد، ممکن است رشد جهانی به نصف نرخی که پیش از شیوع این ویروس پیشبینی شده بود، برسد (OECD،2020). ملاحظه میشود این فرض که واقعبینانهتر است، نتیجه مشابهی با مطالعه قبلی به دست میدهد. افزون بر اینها، جدیدترین گزارش مؤسسه مشاوره مکنزی درباره تأثیر کروناویروس بر کسبوکارها در سه سناریوی بهبود سریع، رکود جهانی و بحران ناشی از همهگیری نشان میدهد شیوع گسترده کروناویروس، بسته به سناریو، ممکن است به رشد منفی یکونیم درصد تا دودرصدی در تولید ناخالص داخلی جهان در سال 2020 منجر شود (کراون و همکاران، 2020).
این اثرات پیامدهای اجتماعی گستردهای به دنبال خواهند داشت؛ کاهش تولید به بیکاری و کاهش درآمد خانوارها و حتی فقر آنها منجر میشود. بر اساس گزارش سازمان جهانی کار ( (ILO، با کاهش دودرصدی رشد تولید جهان، تعداد بیکاران در جهان 3/5 میلیون نفر (با عدم قطعیتی بین 5/3 تا 7 میلیون نفر) افزایش خواهد یافت و با فرض کاهش رشد به میزان چهار درصد، 13 میلیون نفر (با عدم قطعیتی از 7/7 تا 3/18 میلیون نفر) به بیکاران جهان افزوده خواهد شد. همچنین، در سناریوی شیوع گسترده با کاهش رشد تولید به میزان هشت درصد، 7/24 میلیون نفر در جهان بیکار میشوند (با عدم قطعیتی از 13 تا 36 میلیون نفر) که درآمد نیروی کار را به میزان 4/3 تریلیون دلار کاهش میدهد2020) ،(ILO . این در حالی است که ریدر، مدیرکلILO ، بر این باور است که با توجه به سرعت و گستردگی شیوع، در حال حاضر این ارقام دامنه اثرات کووید19 را کم برآورد میکند (2020). بر اساس گزارش دوم رصدILO که با توجه به شدت و گستردگی شیوع ویروس در سرتاسر جهان برآورد جدیدی را ارائه کرده، تعطیلی کامل یا بخشی فعالیتها در کشورهای جهان بر متجاوز از 2/7 میلیارد کارگر اثر میگذارد که حدود 81 درصد کل
نیروی کار جهان را تشکیل میدهند (2020،(ILO. بر اساس نتایج این گزارش، تأثیرات کووید19 بر اشتغال، عمیق، فراگیر و بیسابقه است.
در شرایطی که بر اساس آنچه در عمل اتفاق میافتد، به نظر میرسد ابعاد و گستره اثرات همهگیری بر زندگی اقتصادی و اجتماعی جوامع بسیار زیاد باشد، این نظام تأمین اجتماعی کشورهاست که باید وارد عرصه شود و با ایفای نقش ضربهگیر خود از ابعاد بحران بکاهد. کشورهایی که نظام تأمین اجتماعی خود را به شیوههای شایسته توسعه دادهاند، در این وضعیت بهترین عملکرد را خواهند داشت؛ چراکه ابزارهای ضروری برای واکنش پویا و بهنگام را در اختیار دارند (کائتان، 2020).
سازمانهای تأمین اجتماعی مرکز اجرای بسیاری از این اقدامات و غالبا اولین نقطه تماس کارگران و کارفرمایان هستند. به همین دلیل، سازمانهای تأمین اجتماعی در سراسر دنیا اقدامات گستردهای برای کاهش پیامدهای اجتماعی و اقتصادی بحران کرونا بر کارگران و کارفرمایان انجام دادهاند. سازمان تأمین اجتماعی ایران نیز بهعنوان بزرگترین نهاد بیمهگر اجتماعی و اولین خریدار و دومین ارائهدهنده خدمت درمان در کشور، اقدامات شایان توجهی را در مقابله با کرونا انجام داده است که این اقدامات، گرچه در کنترل ویروس و مقابله با آن در سطح ملی بسیار مهم هستند، اثرات مالی زیادی را برای سازمان به همراه دارند.
بر این اساس، اثرات بحران کرونا بر درآمد و مصارف سازمان تأمین اجتماعی از دو منبع سرچشمه میگیرد؛ اثرات طبیعی و ذاتی ناشی از بحران و اثرات ناشی از اقدامات در مواجهه با بحران که هر دو نیروهایی جهت کاهش منابع و افزایش مصارف سازمان دارند. مهمترین مسیرهای اثرگذاری بحران کروناویروس بر سازمان تأمین اجتماعی از دو منبع یادشده بهطور خلاصه در جدول 2 نمایش داده شدهاند.
بنابراین با مطالعه موارد پیشگفته، جهت اصلاح ناترازیهای مالی و بحرانهای بهوجودآمده از سوی بیماریهای نوپدید و پدیده سالمندی جمعیت، اتخاذ واکنشهایی دقیق و مقتضی توسط سازمانهای بیمهگر اجتماعی و صندوقهای بازنشستگی بیش از پیش احساس میشود.
پدیده سالمندی جمعیت
یکی از مسائل مهم و اثرگذار بر ناترازی مالی صندوقهای بازنشستگی ایران، پدیده سالمندی جمعیت است. تغییر ساختار جمعیتی کشور به سمت میانسالی، پیامدهای گسترده اقتصادی و اجتماعی را به همراه دارد؛ ازجمله آثار اقتصادی آن میتوان به کاهش جمعیت در سن کار و همچنین کاهش بهرهوری نیروی کار، کاهش رشد اقتصادی، افزایش هزینههای درمانی، کاهش سرمایهگذاری و افزایش مصرفگرایی و... اشاره کرد. یکی از مهمترین آسیبها و پیامدهای ناشی از این تحولات را میتوان اخلال در نظام بازنشستگی دانست.
تغییر توازن جمعیتی به سمت میانسال و کهنسالی موجب میشود از یک سو نیروی کار جدید کاهش یابد و از سوی دیگر بر تعداد بازنشستگان اضافه شود. به بیان دیگر، افرادی که حق بیمه پرداخت میکنند، کاهش یافته و افرادی که از مزایای بازنشستگی برخوردار میشوند، افزایش مییابد. باید توجه داشت که بر اساس مطالعه وزارت کار در سال 1396، میانگین سن بازنشستگی در مردان برابر با 58 سال و برای زنان برابر با 54 سال است که نسبت به میانگین جهانی بسیار پایین است. بنابراین میتوان گفت از یک سو افزایش میانگین سن جمعیت و از سوی دیگر، پایینبودن سن بازنشستگی در کشور موجب شده تعداد بازنشستگان بهطور فزایندهای افزایش یابد.
بر اساس پیشبینیهای بخش جمعیت سازمان ملل که در گزارشی تحت عنوان پیری جمعیت جهان انجام گرفته است، تعداد افراد بالای 65 سال جهان از 800 میلیون نفر فعلی (که 11 درصد جمعیت جهان را تشکیل میدهند) به بیش از دو میلیارد نفر در سال 2050 خواهد رسید (یعنی 22 درصد جمعیت جهان). همچنین در گزارش مربوطه پیشبینی شده که جمعیت جهان در فاصله سالهای 1950 تا 2050، بیش از 7/3 برابر خواهد شد؛ اما تعداد افراد 65 سال و بالاتر، در این مدت حدود 10 برابر خواهد شد. انتظار میرود در سال 2050 حدود 22 درصد جمعیت ایران بالای 60 سال باشد؛ درحالیکه بر اساس آمار نفوس و مسکن، این نسبت در حال حاضر برابر با 2/8 درصد است (مرکز آمار ایران، 1397).
جدول شماره 1 که شاخصهای مختلف جمعیتی ایران را نشان میدهد، بیانگر تغییرات گسترده جمعیتی در طول دهههای اخیر و تشدید آن در آینده است.
طبق جدول شماره 1، پیشبینی میشود با کاهش نرخ باروری به 2/1 و افزایش امید به زندگی به 5/78 سال در سال 2050، میانه سنی جمعیت نیز به رقم بیسابقه 5/37 سال افزایش یابد. در جدول مذکور، آخرین شاخص جمعیتی که مورد اشاره قرار گرفته، شاخص سالمندی یا پیری است. این شاخص که نسبت افراد بالای 60 سال به جمعیت زیر 15 سال را به صورت درصد نشان میدهد، در سال 2000 برابر با 14 بوده است، ولی پیشبینیها از افزایش شدید این شاخص در دهههای آتی خبر میدهند. به عبارت دیگر، شوک واردشده به جمعیت، با گذشت زمان به ردههای سنی بالاتر انتقال یافته و رفتهرفته وارد مرحله سالمندی خواهد شد.
بنابراین با توجه به لزوم افزایش حقوق بازنشستگان در شرایط تورمی فعلی کشور، دور از ذهن نیست که شرایط برای سالهای آتی دشوارتر شده و ناتوانی صندوقهای بازنشستگی در ایفای مناسب تعهدات خود به یکی از بحرانهای آینده اقتصاد ایران مبدل شود. آنچه باعث میشود از این موضوع تحت عنوان بحران یاد شود، تحتتأثیربودن درصد بالای جامعه است. برای مثال تعداد افراد اصلی و تبعی تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی به 43 میلیون نفر رسیده است که 52 درصد جمعیت ایران را شامل میشود (مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، 1399).
بیماریهای نوپدید
کشفیات جدید و پدیدههای نوظهور، نامها و اصطلاحات جدیدی را میطلبند؛ بهطوریکه از زمان ابداع و بهکارگیری واژههای نگرانکننده بیماریهای ابولا، هانتا، نیپا، ایدز، مقاومت دارویی، سل و... کمتر از چهار دهه و از آغاز نوپدیدی بیماری کروناویروس و بهکارگیری اصطلاح سارس (Sars) و بیماری آنفلوانزای پرندگان در انسان حدود دو دهه میگذرد و اخیرا بیماری کروناویروس جدید یا کووید19 (2020) ظهور یافته است که در مدت کوتاهی بیشترین زیانهای بهداشتی، اقتصادی و سیاسی را بر نظام اداری بعضی کشورها تحمیل کرده است (سازمان بهداشت جهانی، 2020).
وقوع این دسته از بیماریها موجب تحمیل بار بیمهای مضاعفی بر بیمههای اجتماعی میشود؛ چراکه افراد مسن که دارای سوابق بیماریهای زمینهای همچون دیابت، فشارخون، ناراحتیهای قلبی و... هستند، بیشتر در معرض این بیماریها بوده و در صورت ابتلا به بیماریهای نوپدید، احتمال فوت یا نواقص جسمانی جبرانناپذیری در آنها وجود دارد. پشتیبانی و تحت پوشش قراردادن این افراد توسط بیمههای اجتماعی در مواجهه با این بیماریها بسیار حائز اهمیت است (همان منبع).
در زمان نوشتن این مطلب، تا انتهای ماه ژوئن 2021 (نهم تیرماه 1400)، بیش از 182 میلیون نفر در سراسر جهان به ویروس کووید19 مبتلا شدهاند. تاکنون در حدود چهار میلیون نفر بیمار مبتلا به کرونا در سراسر جهان جان باخته و بیش از 166 میلیون نیز بهبود یافتهاند. آمریکا از لحاظ تعداد مبتلایان به کرونا در جایگاه اول جهان قرار دارد. تاکنون در این کشور بیش از 34 میلیون مورد ابتلا به کرونا ثبت شده و در واقع در حدود یکپنجم از مبتلایان کرونا در جهان را به خود اختصاص داده؛ درحالیکه این کشور فقط حدود یک درصد معادل یکبیستوپنجم جمعیت جهان را در خود جای داده است. در ایران نیز حدود سهمیلیونو 200 هزار نفر به کرونا مبتلا شدهاند.
سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه (OECD) با این فرض که همهگیری در سهماهه اول سال 2020 در چین اوج میگیرد و در طول سهماهه دوم با سیاستهای داخلی به تدریج بهبود مییابد و در کشورهای دیگر هم شیوع خفیفی رخ میدهد، پیشبینی کرده رشد جهانی در سال 2020 نسبت به پیشبینی قبلی که 2.9 درصد بوده است، کاهش مییابد و به 2.4 درصد میرسد و حتی ممکن است در سهماهه اول سال، رشد منفی رخ دهد؛ اما اگر شیوع گستردهتر، طولانیمدتتر و شدیدتر ویروس در جهان رخ دهد، ممکن است رشد جهانی به نصف نرخی که پیش از شیوع این ویروس پیشبینی شده بود، برسد (OECD،2020). ملاحظه میشود این فرض که واقعبینانهتر است، نتیجه مشابهی با مطالعه قبلی به دست میدهد. افزون بر اینها، جدیدترین گزارش مؤسسه مشاوره مکنزی درباره تأثیر کروناویروس بر کسبوکارها در سه سناریوی بهبود سریع، رکود جهانی و بحران ناشی از همهگیری نشان میدهد شیوع گسترده کروناویروس، بسته به سناریو، ممکن است به رشد منفی یکونیم درصد تا دودرصدی در تولید ناخالص داخلی جهان در سال 2020 منجر شود (کراون و همکاران، 2020).
این اثرات پیامدهای اجتماعی گستردهای به دنبال خواهند داشت؛ کاهش تولید به بیکاری و کاهش درآمد خانوارها و حتی فقر آنها منجر میشود. بر اساس گزارش سازمان جهانی کار ( (ILO، با کاهش دودرصدی رشد تولید جهان، تعداد بیکاران در جهان 3/5 میلیون نفر (با عدم قطعیتی بین 5/3 تا 7 میلیون نفر) افزایش خواهد یافت و با فرض کاهش رشد به میزان چهار درصد، 13 میلیون نفر (با عدم قطعیتی از 7/7 تا 3/18 میلیون نفر) به بیکاران جهان افزوده خواهد شد. همچنین، در سناریوی شیوع گسترده با کاهش رشد تولید به میزان هشت درصد، 7/24 میلیون نفر در جهان بیکار میشوند (با عدم قطعیتی از 13 تا 36 میلیون نفر) که درآمد نیروی کار را به میزان 4/3 تریلیون دلار کاهش میدهد2020) ،(ILO . این در حالی است که ریدر، مدیرکلILO ، بر این باور است که با توجه به سرعت و گستردگی شیوع، در حال حاضر این ارقام دامنه اثرات کووید19 را کم برآورد میکند (2020). بر اساس گزارش دوم رصدILO که با توجه به شدت و گستردگی شیوع ویروس در سرتاسر جهان برآورد جدیدی را ارائه کرده، تعطیلی کامل یا بخشی فعالیتها در کشورهای جهان بر متجاوز از 2/7 میلیارد کارگر اثر میگذارد که حدود 81 درصد کل
نیروی کار جهان را تشکیل میدهند (2020،(ILO. بر اساس نتایج این گزارش، تأثیرات کووید19 بر اشتغال، عمیق، فراگیر و بیسابقه است.
در شرایطی که بر اساس آنچه در عمل اتفاق میافتد، به نظر میرسد ابعاد و گستره اثرات همهگیری بر زندگی اقتصادی و اجتماعی جوامع بسیار زیاد باشد، این نظام تأمین اجتماعی کشورهاست که باید وارد عرصه شود و با ایفای نقش ضربهگیر خود از ابعاد بحران بکاهد. کشورهایی که نظام تأمین اجتماعی خود را به شیوههای شایسته توسعه دادهاند، در این وضعیت بهترین عملکرد را خواهند داشت؛ چراکه ابزارهای ضروری برای واکنش پویا و بهنگام را در اختیار دارند (کائتان، 2020).
سازمانهای تأمین اجتماعی مرکز اجرای بسیاری از این اقدامات و غالبا اولین نقطه تماس کارگران و کارفرمایان هستند. به همین دلیل، سازمانهای تأمین اجتماعی در سراسر دنیا اقدامات گستردهای برای کاهش پیامدهای اجتماعی و اقتصادی بحران کرونا بر کارگران و کارفرمایان انجام دادهاند. سازمان تأمین اجتماعی ایران نیز بهعنوان بزرگترین نهاد بیمهگر اجتماعی و اولین خریدار و دومین ارائهدهنده خدمت درمان در کشور، اقدامات شایان توجهی را در مقابله با کرونا انجام داده است که این اقدامات، گرچه در کنترل ویروس و مقابله با آن در سطح ملی بسیار مهم هستند، اثرات مالی زیادی را برای سازمان به همراه دارند.
بر این اساس، اثرات بحران کرونا بر درآمد و مصارف سازمان تأمین اجتماعی از دو منبع سرچشمه میگیرد؛ اثرات طبیعی و ذاتی ناشی از بحران و اثرات ناشی از اقدامات در مواجهه با بحران که هر دو نیروهایی جهت کاهش منابع و افزایش مصارف سازمان دارند. مهمترین مسیرهای اثرگذاری بحران کروناویروس بر سازمان تأمین اجتماعی از دو منبع یادشده بهطور خلاصه در جدول 2 نمایش داده شدهاند.
بنابراین با مطالعه موارد پیشگفته، جهت اصلاح ناترازیهای مالی و بحرانهای بهوجودآمده از سوی بیماریهای نوپدید و پدیده سالمندی جمعیت، اتخاذ واکنشهایی دقیق و مقتضی توسط سازمانهای بیمهگر اجتماعی و صندوقهای بازنشستگی بیش از پیش احساس میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.