|

دیده‌بانی از جمعیت رو به پیری*

جهان به‌سرعت به سمت سالخوردگی پیش می‌رود. در حال حاضر جمعیت بالای ۶۰ سال جهان قریب به یک میلیارد نفر است و پیش‌بینی می‌شود در کمتر از ۳۰ سال آینده در سال ۲۰۵۰ این جمعیت بیش از دو برابر شده و به ۲.۱ میلیارد نفر برسد. در ایران نیز اگرچه روند سالخوردگی جمعیت آغاز شده است، اما در سال‌های آینده به‌ویژه از سال ۱۴۱۵ با ورود متولدین دهه ۶۰ به سنین سالمندی، شتاب و سرعت بیشتری خواهد گرفت. جمعیت سالمندان بالای ۶۰ سال از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ در روندی آرام در طول ۶۰ سال از ۱.۴ میلیون به ۷.۴ میلیون نفر رسیده است، اما پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۳۵ به ۳۳.۴ میلیون نفر برسد و نسبت آن از کمتر از ۱۰ درصد جمعیت کشور به ۳۲ درصد برسد و به این ترتیب حدود یک‌سوم جمعیت کشور را سالمندان تشکیل دهند.
با توجه به پیامدهای اجتماعی و اقتصادی پیچیده و درهم‌تنیده پیری جمعیت، افزایش نسبت جمعیتی سالخوردگان در بسیاری از جوامع به یکی از موضوعات اصلی تأمل پژوهشگران جامعه‌شناسی، اقتصاد و سیاست‌گذاری اجتماعی تبدیل شده است. افزایش جمعیت سالمندان در جامعه علاوه بر آنکه ضرورت برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای تأمین نیازهای مادی و رفاهی آنان و نیز چاره‌اندیشی برای کاستن از پیامدهای اقتصادی این پدیده بر کل جامعه را آشکارتر می‌کند، اهمیت توجه بیشتر به کیفیت زندگی سالمندان را نیز بازمی‌تاباند. سالمندان به اندازه سایر گروه‌های سنی از حق حیات همراه با سلامت جسمی و روانی، کرامت انسانی، امنیت و روابط اجتماعی مطلوب برخوردارند و برنامه‌ریزی برای تأمین این حقوق ضروری است. اندیشیدن به به‌زیستی سالخوردگان در دهه‌های آینده، از لوازم اصلی دستیابی به جامعه‌ای عادلانه است. در عین حال شناسایی و سیاست‌گذاری در جهت تقویت ظرفیت‌ها و قابلیت‌های آنان می‌تواند پویایی بیشتری برای آینده جامعه به همراه داشته باشد. از این‌رو پایش دقیق و منظم وضعیت سالمندان و مقایسه آن با وضع سالمندان در سایر کشورها از اولین‌ گام‌های ضروری در مسیر سیاست‌گذاری برای به‌زیستی سالمندان است.
اما کدام ابعاد زندگی سالمندان باید در مرکز بررسی‌های سیاست‌گذاران قرار گیرد؟ وضعیت سلامت جسمانی و روانی سالمندان؟ تأمین مالی و امنیت درآمدی؟ نگرش به زندگی و احساس خوشبختی و معناداری زندگی؟ دسترسی به امکانات بهداشتی و درمانی؟ شبکه روابط اجتماعی؟ دسترسی و مناسب‌سازی امکانات شهری؟ امنیت فیزیکی و اجتماعی؟ شاخص‌های مختلفی به‌منظور رصد وضعیت به‌زیستن زندگی سالمندان طراحی شده‌اند و تلاش کرده‌اند به مطالعه و مقایسه وضعیت زندگی سالمندان از یکی از این ابعاد یا تلفیقی از آنها بپردازند. برخی از این شاخص‌های بر ابعاد عینی زندگی سالمندی توجه داشته‌اند و برخی بر نگرش‌ها و ذهنیات متمرکز بوده‌اند؛ بعضی به مسائل زندگی سالمندان در سطح خرد توجه کرده‌اند و بعضی مسائل آن را در سطح کلان مورد بررسی قرار داده‌اند. یکی از جدیدترین و جامع‌ترین شاخص‌ها برای کاربرد در سیاست‌گذاری‌های حوزه سالمندی برای آینده‌ای توسعه‌یافته‌تر، شاخص دیده‌بان سالمندی است. این شاخص عمدتا با هدف مقایسه‌های بین‌المللی وضعیت به‌زیستن سالمندان مورد استفاده قرار می‌گیرد و با محاسبه میزان امنیت درآمدی، وضعیت سلامت، ظرفیت و توانمندی و مناسب‌سازی محیط برای افراد بالای ۶۰ سال جامعه اندازه‌گیری می‌شود.
در سال ۲۰۱۵ شاخص دیده‌بان سالمندی و ابعاد آن برای 96 کشور جهان برآورد و گزارش شده است. اگرچه ایران در بین کشورهای مورد بررسی در این گزارش نبوده است، اما با توجه به دسترس‌بودن شیوه‌های محاسبه و داده‌ها و اطلاعات مرتبط، این شاخص برای کشور ما نیز قابل محاسبه بوده و بنابراین شاخص دیده‌بان سالمندی برای ایران سال ۱۳۹۵ هم در کل کشور و هم به تفکیک استان‌ها محاسبه شده است. این مطالعه به سفارش مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا از سوی سرکار خانم دکتر نسیبه زنجری، استادیار مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و جناب آقای دکتر رسول صادقی، دانشیار گروه جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران انجام شده و متن کامل کتاب آن روی سایت این مؤسسه در دسترس همگان است.
نتایج این مطالعه نشان می‌دهد نمره به‌دست‌آمده برای شاخص دیده‌بان سالمندی در ایران پایین‌تر از متوسط جهانی است. میانگین این نمره در جهان ۵۱.۴ بوده و برای ایران ۴۳.۱ به دست آمده است. به این ترتیب رتبه ایران در میان ۹۷ کشور در جایگاه ۶۴‌ و رده‌های نزدیک به کشورهای نیکاراگوئه، گواتمالا، دومینیکن، لیتوانی، چین، جمهوری کره، بنگلادش، مونته‌نگرو، روسیه و ترکیه قرار گرفته است. در میان استان‌های کشور بهترین وضعیت شاخص در استان‌های تهران و سمنان و بدترین وضعیت در استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان و ایلام به دست آمده است. دامنه نمرات به‌دست‌آمده برای استان‌های کشور از نمره ۷۷.۹ برای تهران تا نمره ۶.۵ برای سیستان‌و‌بلوچستان در نوسان بوده است.
علاوه بر نمره کلی شاخص، نمرات مربوط به ابعاد و مؤلفه‌های شاخص دیده‌بان سالمندی نیز نکات حائز اهمیت و شایان توجهی به همراه داشته است. همان‌گونه که گفته شد، شاخص دیده‌بان سالمندی در چهار بُعد امنیت درآمدی، وضعیت سلامت، ظرفیت و توانمندی و مناسب‌سازی محیط مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
امنیت درآمدی در این شاخص با نرخ پوشش مستمری بازنشستگی، نرخ فقر در سنین سالمندی، رفاه نسبی سالمندان (در مقایسه با باقی افراد جامعه) و سرانه تولید/درآمد ناخالص داخلی مورد محاسبه قرار گرفته است. میانگین نمره زیرشاخص امنیت درآمدی در سال ۲۰۱۵ در کل جهان ۵۹.۲ به دست آمده و نمره ایران در این زیرشاخص کمتر از میانگین جهان و برابر با ۵۲.۱ به دست آمده است. ایران در زمینه امنیت درآمدی در میان ۹۷ کشور در رتبه ۶۵ قرار گرفته است. در میان استان‌های مختلف کشور دامنه نمرات در بُعد امنیت درآمدی سالمندان از ۴ در استان سیستان‌و‌بلوچستان تا ۸۶ در استان تهران در نوسان بوده است.
از نکات درخور توجه در این زیرشاخص، آن است که میزان پوشش مستمری بازنشستگی سالمندان 60ساله و بالاتر در ایران تنها 4/45 درصد است و در واقع بیش از نیمی از سالمندان ایرانی تحت پوشش مستمری بازنشستگی نیستند. همچنین 25 درصد سالمندان 60 سال به بالا یا به بیان دیگر یک‌چهارم سالمندان ایرانی در فقر درآمدی نسبی زندگی می‌کنند که نشان می‌دهد حدود دو برابر بیشتر از سایر گروه‌های سنی در معرض خطر فقر قرار دارند.
وضعیت سلامت در شاخص دیده‌بان سالمندی با امید به ‌زندگی در ۶۰‌سالگی (میانگین سال‌های عمر باقی‌مانده ۶۰‌ساله‌ها)، امید به ‌زندگی سالم در ۶۰‌سالگی (در سلامت کامل و بدون ازکارافتادگی) و به‌زیستن روان‌شناختی نسبی (که با رضایت از زندگی و معناداری زندگی سنجیده شده) مورد ارزیابی قرار گفته است. امتیاز سالمندان ایران در این زیرشاخص بالاتر از میانگین جهانی به دست آمده و در رتبه ۴۳ قرار گرفته است. این نمره برای ایران ۵۹.۱ در برابر نمره ۵۴.۵ سالمندان جهان به دست آمده است. در میان استان‌های مختلف کشور در بُعد وضعیت سلامت سالمندان، دامنه نمرات از ۱۰ در خراسان جنوبی تا ۹۰ در استان تهران متغیر بوده است.
امید زندگی در60‌‌سالگی برای ایران ۲۰.۸ سال است؛ یعنی انتظار می‌رود یک فرد سالمند 60‌ساله حدود 21 سال زنده بماند. شاخص امید زندگی سالم در 60‌سالگی که علاوه بر مرگ، بیماری و ناتوانی را نیز در نظر می‌گیرد، برای ایران ۱۵.۹ سال به دست آمده است. به بیان دیگر، انتظار می‌رود یک فرد 60‌ساله حدود 16 سال در سلامت کامل زندگی کند.
یکی دیگر از ابعاد سنجش شاخص دیده‌بان سالمندی ظرفیت و توانمندی بوده است که با میزان اشتغال و میزان تحصیلات سالمندان مورد سنجش قرار گرفته است. میزان اشتغال، معرفی از توانمندی اقتصادی سالمندان است. این مؤلفه، دسترسی سالمندان به بازار کار و توانایی در کسب درآمد ناشی از دستمزد و همچنین دسترسی آنها به شبکه‌های اجتماعی مرتبط با کار را نشان می‌دهد در ایران حدود 34 درصد جمعیت 64-55‌ساله شاغل هستند. همچنین، تحصیلات، به‌عنوان نماینده انباشت مهارت‌ها در طول زندگی، نشان‌دهنده سرمایه‌های انسانی و اجتماعی ذاتی در سالمندان است. حدود 24 درصد سالمندان 60‌ساله و بیشتر، تحصیلات راهنمایی یا بالاتر دارند. از این‌رو، حدود یک‌سوم سالمندان در بازار کار حضور داشته و یک‌چهارم آنها نیز تحصیلات راهنمایی یا بالاتر دارند.
این زیرشاخص در میان کل کشورهای جهان در وضعیت نامناسبی قرار دارد و در میان سالمندان ایران وضعیت به‌مراتب نامطلوب‌تری را نشان می‌دهد و پایین‌ترین امتیاز و بدترین رتبه در میان زیرشاخص‌های مختلف شاخص دیده‌بان سالمندی در زمینه قابلیت و توانمندی به دست آمده است. رتبه ایران در میان ۹۷ کشور ۸۸ برآورد شده است. امتیاز قابلیت و توانمندسازی در میان سالمندان ایران ۱۹.۴ و میانگین جهانی آن ۳۹.۹ به دست آمده است. در میان استان‌های مختلف کشور دامنه نمرات ظرفیت و توانمندی سالمندان از ۱۳ در استان ایلام تا ۴۸ در استان تهران در نوسان بوده است.
چهارمین و آخرین بعد مورد بررسی در شاخص دیده‌بان سالمندی مربوط به مناسب‌سازی محیط بوده است که با ارتباطات اجتماعی، میزان احساس امنیت فیزیکی، احساس آزادی مدنی و دسترسی به حمل‌ونقل عمومی مورد سنجش قرار گرفته است. در زمینه مناسب‌سازی میانگین نمره ایران نزدیک به میانگین جهانی (با امتیاز ۶۲) و برابر با ۶۶.۲ به دست آمده است. رتبه ایران در این زیرشاخص در میان ۹۷ کشور ۴۹ برآورد شده است. دامنه نمرات بعد مناسب‌سازی محیط در میان استان‌های کشور از ۵۸ در استان خوزستان و کرمانشاه تا ۸۰ در استان سمنان در نوسان بوده است.
ارتباطات اجتماعی بر اساس داشتن دوستان، بستگان و آشنایانی که بتوان در مواقع مواجهه با مشکلات (نیاز به پول، وسیله نقلیه، ضمانت وام، مسائل خانوادگی، بیماری و...) روی آنها حساب کرد، اندازه‌گیری شده است. 57 درصد سالمندان بستگان یا دوستانی دارند که می‌توانند هنگام مشکلات روی آنها حساب کنند. حدود 71 درصد سالمندان از پیاده‌روی تنهایی هنگام شب در شهر یا محله‏ زندگی‌شان احساس امنیت دارند. حدود 66 درصد از آزادی‌های مدنی رضایت داشته و در نهایت، 72 درصد سالمندان از سیستم حمل‌ونقل عمومی در شهر یا محله خود احساس رضایت دارند.
همان‌گونه که دیده شد، بر اساس یافته‌ها، در میان ابعاد چهارگانه شاخص، بُعد مناسب‌سازی محیط بیشترین و بُعد توانمندی کمترین نمره را داشته است. همچنین در مقایسه با دیگر کشورها، ایران در وضعیت سلامت در جایگاه مناسب‌تر و بالاتری از میانگین جهانی قرار گرفته است و در بُعد توانمندی و قابلیت‌ها در بدترین رتبه و جایگاه قرار گرفته است.
پیشنهاد پژوهشگران مطالعه نمره و رتبه دیده‌بان سالمندی در ایران به سیاست‌گذاران، اولویت‌دادن به ابعاد امنیت مالی مانند توسعه پوشش همگانی حقوق بازنشستگی و کاهش فقر و همچنین توانمندسازی سالمندان با فراهم‌کردن شرایط خوداشتغالی سالمندان و آموزش‌های مادام‌العمر بوده است.
* برگرفته از مطالعه انجام شده در مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا

جهان به‌سرعت به سمت سالخوردگی پیش می‌رود. در حال حاضر جمعیت بالای ۶۰ سال جهان قریب به یک میلیارد نفر است و پیش‌بینی می‌شود در کمتر از ۳۰ سال آینده در سال ۲۰۵۰ این جمعیت بیش از دو برابر شده و به ۲.۱ میلیارد نفر برسد. در ایران نیز اگرچه روند سالخوردگی جمعیت آغاز شده است، اما در سال‌های آینده به‌ویژه از سال ۱۴۱۵ با ورود متولدین دهه ۶۰ به سنین سالمندی، شتاب و سرعت بیشتری خواهد گرفت. جمعیت سالمندان بالای ۶۰ سال از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ در روندی آرام در طول ۶۰ سال از ۱.۴ میلیون به ۷.۴ میلیون نفر رسیده است، اما پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۳۵ به ۳۳.۴ میلیون نفر برسد و نسبت آن از کمتر از ۱۰ درصد جمعیت کشور به ۳۲ درصد برسد و به این ترتیب حدود یک‌سوم جمعیت کشور را سالمندان تشکیل دهند.
با توجه به پیامدهای اجتماعی و اقتصادی پیچیده و درهم‌تنیده پیری جمعیت، افزایش نسبت جمعیتی سالخوردگان در بسیاری از جوامع به یکی از موضوعات اصلی تأمل پژوهشگران جامعه‌شناسی، اقتصاد و سیاست‌گذاری اجتماعی تبدیل شده است. افزایش جمعیت سالمندان در جامعه علاوه بر آنکه ضرورت برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای تأمین نیازهای مادی و رفاهی آنان و نیز چاره‌اندیشی برای کاستن از پیامدهای اقتصادی این پدیده بر کل جامعه را آشکارتر می‌کند، اهمیت توجه بیشتر به کیفیت زندگی سالمندان را نیز بازمی‌تاباند. سالمندان به اندازه سایر گروه‌های سنی از حق حیات همراه با سلامت جسمی و روانی، کرامت انسانی، امنیت و روابط اجتماعی مطلوب برخوردارند و برنامه‌ریزی برای تأمین این حقوق ضروری است. اندیشیدن به به‌زیستی سالخوردگان در دهه‌های آینده، از لوازم اصلی دستیابی به جامعه‌ای عادلانه است. در عین حال شناسایی و سیاست‌گذاری در جهت تقویت ظرفیت‌ها و قابلیت‌های آنان می‌تواند پویایی بیشتری برای آینده جامعه به همراه داشته باشد. از این‌رو پایش دقیق و منظم وضعیت سالمندان و مقایسه آن با وضع سالمندان در سایر کشورها از اولین‌ گام‌های ضروری در مسیر سیاست‌گذاری برای به‌زیستی سالمندان است.
اما کدام ابعاد زندگی سالمندان باید در مرکز بررسی‌های سیاست‌گذاران قرار گیرد؟ وضعیت سلامت جسمانی و روانی سالمندان؟ تأمین مالی و امنیت درآمدی؟ نگرش به زندگی و احساس خوشبختی و معناداری زندگی؟ دسترسی به امکانات بهداشتی و درمانی؟ شبکه روابط اجتماعی؟ دسترسی و مناسب‌سازی امکانات شهری؟ امنیت فیزیکی و اجتماعی؟ شاخص‌های مختلفی به‌منظور رصد وضعیت به‌زیستن زندگی سالمندان طراحی شده‌اند و تلاش کرده‌اند به مطالعه و مقایسه وضعیت زندگی سالمندان از یکی از این ابعاد یا تلفیقی از آنها بپردازند. برخی از این شاخص‌های بر ابعاد عینی زندگی سالمندی توجه داشته‌اند و برخی بر نگرش‌ها و ذهنیات متمرکز بوده‌اند؛ بعضی به مسائل زندگی سالمندان در سطح خرد توجه کرده‌اند و بعضی مسائل آن را در سطح کلان مورد بررسی قرار داده‌اند. یکی از جدیدترین و جامع‌ترین شاخص‌ها برای کاربرد در سیاست‌گذاری‌های حوزه سالمندی برای آینده‌ای توسعه‌یافته‌تر، شاخص دیده‌بان سالمندی است. این شاخص عمدتا با هدف مقایسه‌های بین‌المللی وضعیت به‌زیستن سالمندان مورد استفاده قرار می‌گیرد و با محاسبه میزان امنیت درآمدی، وضعیت سلامت، ظرفیت و توانمندی و مناسب‌سازی محیط برای افراد بالای ۶۰ سال جامعه اندازه‌گیری می‌شود.
در سال ۲۰۱۵ شاخص دیده‌بان سالمندی و ابعاد آن برای 96 کشور جهان برآورد و گزارش شده است. اگرچه ایران در بین کشورهای مورد بررسی در این گزارش نبوده است، اما با توجه به دسترس‌بودن شیوه‌های محاسبه و داده‌ها و اطلاعات مرتبط، این شاخص برای کشور ما نیز قابل محاسبه بوده و بنابراین شاخص دیده‌بان سالمندی برای ایران سال ۱۳۹۵ هم در کل کشور و هم به تفکیک استان‌ها محاسبه شده است. این مطالعه به سفارش مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا از سوی سرکار خانم دکتر نسیبه زنجری، استادیار مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و جناب آقای دکتر رسول صادقی، دانشیار گروه جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران انجام شده و متن کامل کتاب آن روی سایت این مؤسسه در دسترس همگان است.
نتایج این مطالعه نشان می‌دهد نمره به‌دست‌آمده برای شاخص دیده‌بان سالمندی در ایران پایین‌تر از متوسط جهانی است. میانگین این نمره در جهان ۵۱.۴ بوده و برای ایران ۴۳.۱ به دست آمده است. به این ترتیب رتبه ایران در میان ۹۷ کشور در جایگاه ۶۴‌ و رده‌های نزدیک به کشورهای نیکاراگوئه، گواتمالا، دومینیکن، لیتوانی، چین، جمهوری کره، بنگلادش، مونته‌نگرو، روسیه و ترکیه قرار گرفته است. در میان استان‌های کشور بهترین وضعیت شاخص در استان‌های تهران و سمنان و بدترین وضعیت در استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان و ایلام به دست آمده است. دامنه نمرات به‌دست‌آمده برای استان‌های کشور از نمره ۷۷.۹ برای تهران تا نمره ۶.۵ برای سیستان‌و‌بلوچستان در نوسان بوده است.
علاوه بر نمره کلی شاخص، نمرات مربوط به ابعاد و مؤلفه‌های شاخص دیده‌بان سالمندی نیز نکات حائز اهمیت و شایان توجهی به همراه داشته است. همان‌گونه که گفته شد، شاخص دیده‌بان سالمندی در چهار بُعد امنیت درآمدی، وضعیت سلامت، ظرفیت و توانمندی و مناسب‌سازی محیط مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
امنیت درآمدی در این شاخص با نرخ پوشش مستمری بازنشستگی، نرخ فقر در سنین سالمندی، رفاه نسبی سالمندان (در مقایسه با باقی افراد جامعه) و سرانه تولید/درآمد ناخالص داخلی مورد محاسبه قرار گرفته است. میانگین نمره زیرشاخص امنیت درآمدی در سال ۲۰۱۵ در کل جهان ۵۹.۲ به دست آمده و نمره ایران در این زیرشاخص کمتر از میانگین جهان و برابر با ۵۲.۱ به دست آمده است. ایران در زمینه امنیت درآمدی در میان ۹۷ کشور در رتبه ۶۵ قرار گرفته است. در میان استان‌های مختلف کشور دامنه نمرات در بُعد امنیت درآمدی سالمندان از ۴ در استان سیستان‌و‌بلوچستان تا ۸۶ در استان تهران در نوسان بوده است.
از نکات درخور توجه در این زیرشاخص، آن است که میزان پوشش مستمری بازنشستگی سالمندان 60ساله و بالاتر در ایران تنها 4/45 درصد است و در واقع بیش از نیمی از سالمندان ایرانی تحت پوشش مستمری بازنشستگی نیستند. همچنین 25 درصد سالمندان 60 سال به بالا یا به بیان دیگر یک‌چهارم سالمندان ایرانی در فقر درآمدی نسبی زندگی می‌کنند که نشان می‌دهد حدود دو برابر بیشتر از سایر گروه‌های سنی در معرض خطر فقر قرار دارند.
وضعیت سلامت در شاخص دیده‌بان سالمندی با امید به ‌زندگی در ۶۰‌سالگی (میانگین سال‌های عمر باقی‌مانده ۶۰‌ساله‌ها)، امید به ‌زندگی سالم در ۶۰‌سالگی (در سلامت کامل و بدون ازکارافتادگی) و به‌زیستن روان‌شناختی نسبی (که با رضایت از زندگی و معناداری زندگی سنجیده شده) مورد ارزیابی قرار گفته است. امتیاز سالمندان ایران در این زیرشاخص بالاتر از میانگین جهانی به دست آمده و در رتبه ۴۳ قرار گرفته است. این نمره برای ایران ۵۹.۱ در برابر نمره ۵۴.۵ سالمندان جهان به دست آمده است. در میان استان‌های مختلف کشور در بُعد وضعیت سلامت سالمندان، دامنه نمرات از ۱۰ در خراسان جنوبی تا ۹۰ در استان تهران متغیر بوده است.
امید زندگی در60‌‌سالگی برای ایران ۲۰.۸ سال است؛ یعنی انتظار می‌رود یک فرد سالمند 60‌ساله حدود 21 سال زنده بماند. شاخص امید زندگی سالم در 60‌سالگی که علاوه بر مرگ، بیماری و ناتوانی را نیز در نظر می‌گیرد، برای ایران ۱۵.۹ سال به دست آمده است. به بیان دیگر، انتظار می‌رود یک فرد 60‌ساله حدود 16 سال در سلامت کامل زندگی کند.
یکی دیگر از ابعاد سنجش شاخص دیده‌بان سالمندی ظرفیت و توانمندی بوده است که با میزان اشتغال و میزان تحصیلات سالمندان مورد سنجش قرار گرفته است. میزان اشتغال، معرفی از توانمندی اقتصادی سالمندان است. این مؤلفه، دسترسی سالمندان به بازار کار و توانایی در کسب درآمد ناشی از دستمزد و همچنین دسترسی آنها به شبکه‌های اجتماعی مرتبط با کار را نشان می‌دهد در ایران حدود 34 درصد جمعیت 64-55‌ساله شاغل هستند. همچنین، تحصیلات، به‌عنوان نماینده انباشت مهارت‌ها در طول زندگی، نشان‌دهنده سرمایه‌های انسانی و اجتماعی ذاتی در سالمندان است. حدود 24 درصد سالمندان 60‌ساله و بیشتر، تحصیلات راهنمایی یا بالاتر دارند. از این‌رو، حدود یک‌سوم سالمندان در بازار کار حضور داشته و یک‌چهارم آنها نیز تحصیلات راهنمایی یا بالاتر دارند.
این زیرشاخص در میان کل کشورهای جهان در وضعیت نامناسبی قرار دارد و در میان سالمندان ایران وضعیت به‌مراتب نامطلوب‌تری را نشان می‌دهد و پایین‌ترین امتیاز و بدترین رتبه در میان زیرشاخص‌های مختلف شاخص دیده‌بان سالمندی در زمینه قابلیت و توانمندی به دست آمده است. رتبه ایران در میان ۹۷ کشور ۸۸ برآورد شده است. امتیاز قابلیت و توانمندسازی در میان سالمندان ایران ۱۹.۴ و میانگین جهانی آن ۳۹.۹ به دست آمده است. در میان استان‌های مختلف کشور دامنه نمرات ظرفیت و توانمندی سالمندان از ۱۳ در استان ایلام تا ۴۸ در استان تهران در نوسان بوده است.
چهارمین و آخرین بعد مورد بررسی در شاخص دیده‌بان سالمندی مربوط به مناسب‌سازی محیط بوده است که با ارتباطات اجتماعی، میزان احساس امنیت فیزیکی، احساس آزادی مدنی و دسترسی به حمل‌ونقل عمومی مورد سنجش قرار گرفته است. در زمینه مناسب‌سازی میانگین نمره ایران نزدیک به میانگین جهانی (با امتیاز ۶۲) و برابر با ۶۶.۲ به دست آمده است. رتبه ایران در این زیرشاخص در میان ۹۷ کشور ۴۹ برآورد شده است. دامنه نمرات بعد مناسب‌سازی محیط در میان استان‌های کشور از ۵۸ در استان خوزستان و کرمانشاه تا ۸۰ در استان سمنان در نوسان بوده است.
ارتباطات اجتماعی بر اساس داشتن دوستان، بستگان و آشنایانی که بتوان در مواقع مواجهه با مشکلات (نیاز به پول، وسیله نقلیه، ضمانت وام، مسائل خانوادگی، بیماری و...) روی آنها حساب کرد، اندازه‌گیری شده است. 57 درصد سالمندان بستگان یا دوستانی دارند که می‌توانند هنگام مشکلات روی آنها حساب کنند. حدود 71 درصد سالمندان از پیاده‌روی تنهایی هنگام شب در شهر یا محله‏ زندگی‌شان احساس امنیت دارند. حدود 66 درصد از آزادی‌های مدنی رضایت داشته و در نهایت، 72 درصد سالمندان از سیستم حمل‌ونقل عمومی در شهر یا محله خود احساس رضایت دارند.
همان‌گونه که دیده شد، بر اساس یافته‌ها، در میان ابعاد چهارگانه شاخص، بُعد مناسب‌سازی محیط بیشترین و بُعد توانمندی کمترین نمره را داشته است. همچنین در مقایسه با دیگر کشورها، ایران در وضعیت سلامت در جایگاه مناسب‌تر و بالاتری از میانگین جهانی قرار گرفته است و در بُعد توانمندی و قابلیت‌ها در بدترین رتبه و جایگاه قرار گرفته است.
پیشنهاد پژوهشگران مطالعه نمره و رتبه دیده‌بان سالمندی در ایران به سیاست‌گذاران، اولویت‌دادن به ابعاد امنیت مالی مانند توسعه پوشش همگانی حقوق بازنشستگی و کاهش فقر و همچنین توانمندسازی سالمندان با فراهم‌کردن شرایط خوداشتغالی سالمندان و آموزش‌های مادام‌العمر بوده است.
* برگرفته از مطالعه انجام شده در مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.