ترکیب دارائی در صندوقهای جهان
مریم حاجیقربانی دولابی-مشاور معاونت امور اقتصادی وزارت رفاه
1. داراییهای صندوقهای بازنشستگی
دادههای اولیه سال 2019 نشان میدهد صندوقهای بازنشستگی داراییهایی بالغ بر 32. 3 تریلیون دلار در منطقه اُایسیدی و 0.7 تریلیون دلار در 29 کشور دیگر در اختیار داشتند. صندوقهای بازنشستگی ایالات متحده بیشترین میزان دارایی را با 18.8 تریلیون دلار در پایان سال 2019 گزارش دادند و پس از آن بریتانیا با 3.6، استرالیا با 1.8، هلند با 1.7، کانادا با 1.5، ژاپن با 1.4 و سوئیس با 1. 0 تریلیون دلار قرار گرفتند. این هفت کشور بیش از 90 درصد کل داراییهای صندوقهای بازنشستگی را در قلمرو اُایسیدی تحت اختیار خود داشتند.
در میان کشورهای غیرعضو اُایسیدی، صندوقهای بازنشستگی برزیل (0.21 تریلیون دلار)، هنگکنگ (چین) (0.17تریلیون دلار)، روسیه (0.1 تریلیون دلار) و پرو (0.05تریلیون دلار) در صدر فهرست این گروه قرار گرفته و بیش از 70 درصد مجموع داراییهای صندوقهای بازنشستگی را در اختیار داشتند.
در سال 2019، دارایی صندوقهای بازنشستگی رشد 13.9درصدی را در حوزه کشورهای عضو اُایسیدی و 11.3درصدی را در کشورهای غیرعضو تجربه کرد. بیشترین افزایش در ارمنستان (58.2 درصد) -با معرفی ترتیبات اجباری بازنشستگی خصوصی در سال 2014- و ترکیه (37.3 درصد) -به واسطه برنامههای ثبتنام خودکار در سال 2017- رقم خورد. برنامههای مذکور درحالحاضر در مرحله تعهدی قرار دارند؛ زیرا بهرغم جذب مشترکان جدید، تقریبا هیچیک از بیمهپردازان به مرحله دریافت مقرری نرسیدهاند.
لهستان و اوکراین تنها کشورهایی هستند که رشد منفی دارایی را گزارش دادند. مرجع نظارت مالی لهستان یکی از دلایل کاهش داراییهای صندوق بازنشستگی این کشور را جریان نقدی منفی حاصل از انتقالات (پرداختهای) تدریجی دارایی اعضا پیش از بازنشستگی به مؤسسه بیمه اجتماعی برشمرد.
اندازه صندوقهای بازنشستگی در مقایسه با تولید ناخالص داخلی در پایان سال 2019، تغییر قابل ملاحظهای از 0.1 درصد در پاکستان تا 191. 4 درصد در هلند را نشان داد. دارایی صندوقهای بازنشستگی در پنج کشور از اندازه اقتصاد داخلی تجاوز کرد؛ استرالیا (132 درصد)، ایسلند (167.6 درصد)، هلند (191.4 درصد)، سوئیس (141.1 درصد) و بریتانیا (123.3 درصد). در مقابل، دارایی صندوقهای بازنشستگی 44 کشور از مجموع 66 کشور مورد مطالعه، پایینتر از 20 درصد تولید ناخالص داخلی گزارش شد.
در برخی کشورها، وجود ابزار دیگری بهجز صندوقهای بازنشستگی، به افراد در تجمیع ذخیره بازنشستگی کمک میکند. در این زمینه میتوان به ذخایر دفتری کارفرمایان (مانند اتریش، آلمان و سوئد)؛ قراردادهای بیمه بازنشستگی (نظیر بلژیک، دانمارک، فرانسه و سوئد) و دیگر ابزارهای ارائهشده و تحت مدیریت بانکها، شرکتهای سرمایهگذاری و سایر نهادها (مانند دانمارک، ایالات متحده) اشاره کرد. برای مثال در سال 2019 در کشورهای دانمارک، فرانسه و لتونی، داراییهای بیشتری در این ابزارها در مقایسه با صندوقهای بازنشستگی انباشت شد. دانمارک با لحاظ کل نظام بازنشستگی خصوصی، اندوختهگذاری بیشترین داراییها را نسبت به تولید ناخالص داخلی دارد (بیش از دو برابر تولید ناخالص داخلی).
2. ترکیب سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی
2-1- پورتفوی سرمایهگذاری بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
2-1-1. اندازه بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
در پایان سال 2017، مجموع داراییهای تحت مدیریت بزرگترین صندوقهای بازنشستگی تقریبا 4.9 تریلیون دلار بود. در میان اعضای اُایسیدی، کشور هلند دارای دو صندوق بازنشستگی بزرگ با مجموع ارزش دارایی 782 میلیارد دلار است. همچنین سه صندوق بازنشستگی کلپرسبا 326. 5 میلیارد دلار، کلسترسبا 208.7 میلیارد دلار و نظام بازنشستگی محلی و ایالت نیویورک با 197.6 میلیارد دلار در فهرست بزرگترین صندوقهای بازنشستگی جهان قرار دارند. صندوق بازنشستگی کارمندان در آفریقای جنوبی با 152.8 میلیارد دلار و صندوق آیندهنگر مرکزی سنگاپور با 268.4 میلیارد دلار، در ردههای بالای این فهرست قرار دارند. بررسی حاضر دربرگیرنده 76 صندوق به نمایندگی از حدود 30 کشور اُایسیدی و خارج از آن، به همراه اطلاعات جمعآوریشده از گزارشهای 17 صندوق
دیگر است.
همچنین صندوقهای بازنشستگی بزرگ منتخب از کشورهای غیرعضو اُایسیدی -برزیل، هنگکنگ (چین)، اندونزی، مالزی، نیجریه، فدراسیون روسیه، سنگاپور و آفریقای جنوبی- نیز در این بررسی لحاظ شدهاند که صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی (بزرگترین مخزن ذخایر بازنشستگی این کشور) با 199.5 میلیارد دلار در زمره بزرگترین سرمایهگذاران نهادی در آسیا قرار دارد.
مجموع داراییهای تحت مدیریت (بر اساس پول ملی) بهطور متوسط 10.3 درصد (اسمی) طی بازه زمانی 2016-2017 از طریق بازدههای سرمایهگذاری یا جریان وجوه افزایش یافتهاند. صندوقهای بازنشستگی در بسیاری از کشورها، بهویژه هنگکنگ (چین)، کانادا، استرالیا و نیجریه افزایش قابل ملاحظهای را در داراییها تجربه کردند. استرالیا در سال 2017 رشد چشمگیری را گزارش داد؛ هاست پلاس با 31.4 درصد، استرالین سوپربا 19.5 درصد و سیباسبا 18.4 درصد رشد. همچنین شاهد افزایش قابل ملاحظه دارایی تعدادی از صندوقهای بازنشستگی اروپا هستیم؛ رشد 22.2 درصد داراییهای صندوق بازنشستگی ایپی 7 سوئدو 22.7 درصد داراییهای طرح بازنشستگی بیبیسی (بریتانیا). بهطورکلی 17 صندوق بازنشستگی افزایش دارایی بیش از 15 درصد را نشان دادند و صرفا دو صندوق کاهش دارایی را تجربه کردند. از نظر مجموع داراییها نسبت به اقتصاد ملی، صندوق آیندهنگر مرکزی سنگاپور با سهم 80.2درصدی از تولید ناخالص داخلی در صدر فهرست قرار گرفته و پس از آن صندوق بازنشستگی ایبیپیهلند با 61.6 درصد، صندوق آیندهنگر کارکنان سنگاپور با 59.9 درصد، صندوق بازنشستگی کارکنان دولتی آفریقای جنوبیبا
40.5 درصد، وایتیپی دانمارکبا سهم 35.3 درصدی در ردههای بعد هستند. میانگین وزنی داراییهای بزرگترین صندوقهای بازنشستگی، 21.2 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی را در کشورهای مورد مطالعه به خود اختصاص دادهاند.
2-1-2. نحوه تخصیص داراییها در بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
میانگین ساده پورتفوی بزرگترین صندوقهای بازنشستگی (طرحهای مشارکت معین و مزایا معین) کشورهای اُایسیدی در سال 2017 نشان از سرمایهگذاری کل داراییها به نسبت 45.6 درصد در وجوه نقد و درآمد ثابت، 35.6 درصد در سهام و 18.8 درصد در سرمایهگذاریهای آلترناتیو داشت. همچنین ترکیب پورتفوی در کشورهای غیرعضو اُایسیدی حاکی از سرمایهگذاری 69.5 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد، 23.9 درصد در سهام و 6.6 درصد در سرمایهگذاریهای
آلترناتیو بود.
در کشورهای عضو و غیرعضو اُایسیدی، طیفی از پروفایلهای سرمایهای را شاهد هستیم که پورتفوهای سرمایهگذاری در داراییهایی غالبا ایمن، نظیر درآمد ثابت و وجه نقد، تا پورتفوهایی با میزان بالایی از سهام و سرمایهگذاریها در کلاس داراییهای آلترناتیو را شامل میشود.
در میان کشورهای عضو اُایسیدی، بیشترین تخصیص داراییها به درآمد ثابت و وجه نقد، متعلق به کره، ایتالیا و اسپانیاست. صندوق فونت ایتالیا 81 درصد از داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کرده و سامسونگلایف (کره) و سانتاندر (اسپانیا) با اتخاذ پورتفوهای محتاطانهتری، به ترتیب 64.4 درصد و 68.7 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کردند. پابلیکا -بزرگترین صندوق بازنشستگی سوئیس- 61.4 درصد از داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کرد. ایپی7 (سوئد) دارای بیشترین تخصیص داراییها به سهام (90.4 درصد) بوده و پس از آن سوئدبانک پنسیجا4 (لیتوانی) با 67.6 درصد قرار میگیرد. صندوقهای بازنشستگی استرالیا و ایالات متحده در مقایسه با صندوقهای دیگر کشورها، بهطور معمول تخصیصهای بیشتری به سهام داشتند.
کشورهای غیرعضو اُایسیدی، دارای پورتفوهایی متمایل به داراییهای ایمنتر بودند. دو صندوق بنسپرو[19] و فانداچا سیستلدر کشور برزیل و اسبربنکدر فدراسیون روسیه، تقریبا تمام داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کردند. همچنین صندوقهای نیجریه و رومانی، تخصیصهای بالایی به درآمد ثابت و وجه نقد داشتند. امپیاف (هنگکنگ، چین) کمترین میزان تخصیص داراییها به درآمد ثابت و وجه نقد را در بین کشورهای غیرعضو گزارش داد. صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی سرمایهگذاری بالغ بر 47.4 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد و 37.3 درصد در سهام انجام داد. گزارش سال جاری اُایسیدی، 9 صندوق بازنشستگی در برزیل را نام میبرد که تمایل بیشتری به داراییهای ایمنتر داشتند؛ البته به استثنای پرویکه میزان بالایی از داراییها را به سهام تخصیص داد.
سرمایهگذاریهای آلترناتیو در بزرگترین صندوقهای بازنشستگی شامل صندوقهای پوشش ریسک، مستغلات، زیرساختهای غیربورسی، سهام خصوصی و دیگر مقولهها نظیر منابع طبیعی، وامها یا کالاهاست. بررسی نشان میدهد سهم سرمایهگذاری آلترناتیو صندوقهای مذکور -با وجود درجات متفاوتی از این نوع سرمایهگذاری در مناطق مختلف- در حال افزایش است. سرمایهگذاری آلترناتیو در میان صندوقهای بازنشستگی کشورهای عضو اُایسیدی در مقایسه با غیرعضوها بسیار متداول بود.
صندوق بازنشستگی هیئت تأمین الکتریسیته (ایرلند) ، 62.6 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر اختصاص داده است. همچنین صندوق بازنشستگی اُتیپی کانادا مبلغ بسیار بالایی را به اینگونه سرمایهگذاریها (50.6 درصد از کل داراییها) تخصیص داد. در کل، 10 صندوق گزارش دادند که بیش از 30 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر تخصیص دادهاند، بهویژه هاستپلاس (استرالیا) و صندوق وارما (فنلاند) به ترتیب از اختصاص 39 درصد و 37 درصد به سرمایهگذاری آلترناتیو/ دیگر خبر دادند. صندوق بازنشستگی سنتینل (آفریقای جنوبی) دارای بیشترین تخصیص داراییها به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر (26.1 درصد از کل داراییها) در میان صندوقهای بازنشستگی کشورهای غیرعضو اُایسیدی -شامل سرمایهگذاری در زمین و ساختمان، سهام خصوصی و صندوقهای پوشش ریسک- بود. در پایان سال 2017 صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی، 5.4 درصد از کل داراییها را در سهام خصوصی و 11 درصد در وامها سرمایهگذاری کرد.
12صندوق ازجمله سه صندوق در ایتالیا و امپیاف در هنگکنگ (چین)، میزان بسیار ناچیز (صفر یا زیر یک درصد) سرمایهگذاری آلترناتیو را گزارش دادند.
زمین و ساختمان و سهام خصوصی در نتیجه سرمایهگذاری اکثر صندوقها، تبدیل به بزرگترین مؤلفههای دارایی در سرمایهگذاری آلترناتیو شدهاند. دو صندوق پرتغال مبالغ درخور توجهی را به مستغلات اختصاص دادند؛ بانکو بیپیآیبا 23.2 درصد و سیجیدی پنسوئسبا 18.1 درصد. اُتیپیپی، ایاسبی، فوندیتل، و لاسرابه ترتیب تخصیصهای قابل ملاحظه 18.1 درصد، 14.3 درصد، 9.8 درصد و 9.5 درصد به سهام خصوصی گزارش دادند. همچنین شرکت بیمه بازنشستگی متقابل ورما، ایاسبی، سانتاندرو صندوق بازنشستگی سنتینل -به ترتیب 17.2 درصد، 13.2 درصد، 10.2 درصد و 7.4 درصد- بیشترین میزان سرمایهگذاری را در صندوق پوشش ریسک به خود اختصاص دادند. بهعنوان بخشی از تخصیص آلترناتیو داراییها، تعدادی از صندوقها مبادرت به سرمایهگذاری در زیرساختها کردند. صندوقهایی که سرمایهگذاری در زیرساختها را بهعنوان قسمتی از تخصیص بودجهای خود گزارش کردهاند، غالبا دارای تخصیص راهبردی بلندمدت ویژهای در مقوله زیرساختها هستند.
2-1-3. سرمایهگذاری خارجی
سرمایهگذاری خارجی بهعنوان نمایهای از میزان یکپارچگی بازارهای سرمایه داخلی با بازارهای خارجی در نظر گرفته میشود. تمامی صندوقهای بازنشستگی بزرگ کشورهای عضو اُایسیدی، حداقل بخشی از پورتفوی خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردهاند (سطوح متفاوت سرمایهگذاری از 98. 9 درصد تا 6.5 درصد). درآمد ثابت و سهام، متداولترین کلاس داراییها در سرمایهگذاری خارجی بودهاند. صندوقهای بازنشستگی در کشورهای اروپایی ازجمله ایرلند، بلژیک، اتریش، آلمان و سوئد، تمایل به سرمایهگذاریهای سنتی و آلترناتیو در بازارهای خارجی داشتند. ایپی7 سوئد میزان درخور توجهی سهام (91.1 درصد در پایان سال 2017) در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کرد. بانک صندوق بازنشستگی ایرلند تقریبا تمامی داراییهای خود -98.9 درصد- را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کرد که بخش اعظم آن را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو اختصاص داد. صندوقهای بازنشستگی هلند میزان شایان توجهی از پورتفوی خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردند. این امر ممکن است به دلیل اندازه بازارهای داخلی باشد (صندوقهای بزرگ در کشورهایی با بازارهای داخلی کوچک، محتملا تمایل بیشتری به
سرمایهگذاری در بازارهای مالی خارجی خواهند داشت). اما در اکثر موارد، بهویژه در نظامهای بازنشستگی با سطح پایین بلوغ، سرمایهگذاری خارجی در بدو امر توسط سیاست نظارتی (محدودیتهای کمی بر تخصیصهای خارجی) و سپس از طریق سیاست مستقل هر صندوق صورت میگیرد.
صندوقهای بازنشستگی در ایالات متحده، استرالیا، کره و ایسلند رفتار متعادلتری را در مقوله سرمایهگذاری خارجی گزارش دادند. با وجود تحمیلنکردن محدودیتهای مقرراتی بر سرمایهگذاریهای خارجی در ایالات متحده، کماکان تخصیصهای خارجی کمتری در مقایسه با همتایان اروپایی داشتند که ممکن است به دلیل وجود فرصتهای سرمایهگذاری داخلی نسبت به خارجی باشد. از آنجایی که تعهدات بازنشستگی بر اساس واحد پولی حقبیمهها و مقرریها تعیین میشوند، در سرمایهگذاریهای خارجی ریسک ناشی از نگهداری ارز خارجی مطرح میشود. همچنین دسترسپذیری و هزینه ابزارهای پوشش ریسک ارز خارجی میتوانند محرک تصمیمات سرمایهگذاری در بازارهای خارجی باشند.
برخی صندوقها، سرمایهگذاری آلترناتیو را در بازارهای خارجی اختیار کردند. بیمه متقابل وارما (فنلاند) 17.1 درصد از مجموع پورتفوی خود را در صندوقهای پوشش ریسک خارجی سرمایهگذاری کرد. اُتیپیپی کانادا معادل 16.1 درصد در سهام خصوصی خارجی سرمایهگذاری کرد. تعدادی از صندوقها در زیرساختهای غیربورسی سرمایهگذاری کردند؛ نظیر پنشن دانمارک (7. 8 درصد)، آیمکو (7.2 درصد)، یوروکنترل (5.2 درصد) و بیسف پنشنزکیس (4.3 درصد).
تعدادی از صندوقهای بازنشستگی در کشورهای غیرعضو اُایسیدی، داراییها را در خارج از کشور سرمایهگذاری کردند که البته در مقایسه با کشورهای عضو، بسیار اندک (میانگین 9.8 درصدی) است. صندوق بازنشستگی کارمندان دولتی بوتسوانا با 57.3 درصد سرمایهگذاری خارجی در جایگاه نخست است. طرحهای آیندهنگر در امافپی هنگکنگ (چین) به میزان 41.3 درصد در خارج از کشور -بیشتر در بازارهای سهام و نیز درآمد ثابت- سرمایهگذاری کرد. صندوقهای بازنشستگی سیپیاف. اِ (نیجریه)
و سنتینل (آفریقای جنوبی) به ترتیب 47.5 و 4.1 درصد در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردند. 13 صندوق ازجمله هشت صندوق برزیل و سه صندوق فدراسیون روسیه، از عدم پذیرش ریسک بازارهای خارجی گزارش دادند.
3- پورتفوی سرمایهگذاری صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
3-2-1. اندازه صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
مجموع داراییهای صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در پایان سال 2017 معادل 7.5 تریلیون دلار بود (27 کشور دارای اطلاعات). بیشترین ذخیره نزد صندوق تراست تأمین اجتماعی ایالات متحده با 2.9 تریلیون دلار و صندوق سرمایهگذاری بازنشستگی دولتی ژاپن با 1.4 تریلیون دلار نگهداری میشد. همچنین کره، چین، کانادا و سوئد ذخایر درخور توجهی را انباشته کردهاند. صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در 14 کشور، قدمتی بیش از 20 سال دارند که صندوق تراست ایالات متحده با 75 سال، بیشترین سابقه فعالیت را دارد.
همچنین مجموع دارایی سه کشور مهم عضو G20 -چین با 341.4 میلیارد دلار، آرژانتین با 64.7 میلیارد دلار و هندوستان (صندوق آیندهنگر کارکنان، صندوق بازنشستگی کارکنان و صندوق بیمه مرتبط با سپرده کارکنان) با 131.7 میلیارد دلار- برابر 537.8 میلیارد دلار در پایان سال 2017 گزارش شد.
ذخایر کنارگذاشتهشده از سوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی بهطور متوسط افزایش 6.9درصدی (اسمی) در سال 2016-2017 را تجربه کردند. ارزش ذخایر صندوق تضمین پایداری[47] آرژانتین نسبت به سال پیشتر، 37.4 درصد افزایش یافت. سه صندوق دیگر نرخ رشد بالایی را نشان دادند؛ صندوق بازنشستگی نیوزیلند با 17.8 درصد، صندوق آیندهنگر کارکنان هند با 15.5 درصد و صندوق ذخیره جمعیتی لهستان با 14.9 درصد. در این میان اسپانیا 46.1 درصد کاهش را نشان داد؛ اسپانیا در سال 2017 برای پرداخت مقرریهای بازنشستگی و دستیابی به اهداف مالی از ذخایر صندوقها استفاده کرد. زیلورفاند بلژیک (با ذخیره 23.5 میلیارد دلار در پایان سال 2016) منحل و در سال 2017 بسته شد.
از نظر مجموع داراییها نسبت به اقتصاد ملی، کره با 33.9 درصد از تولید ناخالص داخلی در صدر فهرست قرار گرفته و پس از آن، لوکزامبورگ با 32.7 درصد، اردن با 32.2 درصد، ژاپن با 29.8 درصد و سوئد با سهم 28.6درصدی (مجموع دارایی صندوقهای ایپی) قرار میگیرند. میانگین وزنی داراییهای صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی، 18.9 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی (سال 2017) را در کشورهای مورد مطالعه به خود اختصاص داده است.
همچنین ذخایر قابل ملاحظهای در صندوقهای ثروت ملی با محوریت بازنشستگی انباشت میشوند، ازجمله صندوق بازنشستگی دولتی نروژ بهعنوان بزرگترین صندوق ثروت ملی در جهان دو هدف عمده را دنبال میکند؛ تسهیل پساندازهای دولتی لازم برای تأمین افزایش سریع مخارج بازنشستگی دولتی در سالهای آتی و حمایت از مدیریت بلندمدت درآمدهای نفتی. در پایان سال 2017، این صندوق دارایی معادل 1.1 تریلیون دلار -266. 3 درصد از تولید ناخالص داخلی نروژ- را در اختیار داشت. صندوق ثروت ملی فدراسیون روسیه نیز به حمایت از نظام بازنشستگی اختصاص داده شده است تا عملکرد بلندمدت این نظام را تضمین کند.
3-2-2. نحوه تخصیص داراییها در صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی دارای محدودیتها و دستورالعملها متنوعی در ترکیب سرمایهگذاریها هستند. برخی صندوقهای ذخیرهای بهعنوان «صندوقهای احتیاطی»، برای هموارکردن پرداختهای مزایای نظامهای بازنشستگی از نوع توازن درآمد و هزینه تأسیس شدهاند. صندوق بازنشستگی کشوری فنلاند ازجمله صندوقهای احتیاطی است. صندوق پایداری آلمان برای هموارکردن نوسانات کوتاه تا میانمدت تأمین مالی بازنشستگی طراحی شده است. در مقابل، صندوق آینده استرالیا[56] و هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا دارای دستورالعملهای سرمایهگذاری
بلندمدت هستند.
طیفی از دستورالعملها و محدودیتهای معطوف به سرمایهگذاری، منجر به مشخصات سرمایهگذاری متنوعی شده است. برخی صندوقها نظیر صندوقهای اسپانیا و ایالات متحده، محدودیتهایی قانونی دارند که آنها را ملزم به سرمایهگذاری در اوراق قرضه دولتی میکند (در ایالات متحده اوراق منتشرشده از سوی خزانهداری). صندوقهای ذخیره بازنشستگی در استرالیا، کانادا و نیوزیلند به دلیل مأموریت بلندمدت، بیشتر شبیه طرحهای بازنشستگی اندوختهگذاری (صندوق مزایا معین) هستند که تخصیصهای کمتری را برای درآمد ثابت و تخصیص بالاتری را برای داراییهایی پربازده نظیر سرمایهگذاری آلترناتیو و سهام در نظر میگیرند.
در چند سال گذشته، تعدادی از صندوقهای ذخیره بازنشستگی عمومی به دلیل فشارهای مالی ناگزیر به افزایش نقدینگی و کاهش ریسک شدند؛ ازجمله میتوان به تغییرات عمده در راهبردهای سرمایهگذاری اسپانیا و پرتغال اشاره کرد. صندوق ذخیره تأمین اجتماعی اسپانیا در سال 2014 تقریبا تمامی داراییهای خود را به اوراق قرضه دولتی تبدیل کرد و در سالهای بعد میزان نقدینگی و وجوه را به وسیله نقدکردن داراییها افزایش داد. پرتغال با افزایش تخصیصهای درآمد ثابت و کاهش داراییهای مرتبط با مستغلات و سهام بورسی، ریسک صندوق تثبیت مالی تأمین اجتماعی را تقلیل داد. از سال 2010، صندوق پرتغال میزان سرمایهگذاری داراییها در درآمد ثابت و وجوه نقد را از 65.3 درصد به 86.4 درصد در پایان سال 2017 افزایش داد.
سایر صندوقها با کاهش سرمایهگذاری در درآمد ثابت و وجه نقد، در جهتی مخالف حرکت کرده و تمایل بیشتری به داراییهایی با بازده بالا نشان دادند. در حقیقت نتایج حاصل از بررسی روندهای کلی تخصیص داراییها در چهار سال گذشته بر این نکته تأکید دارد که صندوقهای ذخیره بازنشستگی رویکرد سرمایهگذاری خود را از درآمد ثابت به سهام و سرمایهگذاریهای آلترناتیو تغییر دادهاند. برای مثال صندوق سرمایهگذاری بازنشستگی دولتی ژاپن که در سال 2010 به میزان 77.9 درصد در درآمد ثابت و وجوه نقد و 22.1 درصد در سهام بورسی سرمایهگذاری کرده بود، در پایان سال 2017 از تخصیص 49.9 درصد به درآمد ثابت و وجه نقد و 51.1 درصد به سهام بورسی گزارش داد؛ چنین تغییر رویکردی ناشی از سیاست سال 2014 صندوق در ترکیب داراییها (50 درصد در درآمد ثابت و 50 درصد در سهام بورسی) بود.
میانگین ساده پورتفوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در کشورهای مطالعهشده نشان از سرمایهگذاری کل داراییها به تناسب 54 درصد در وجه نقد و درآمد ثابت، 30.5 درصد در سهام بورسی و 15.58 درصد در سرمایهگذاریهای آلترناتیو داشت. صندوق بازنشستگی دولتی نروژ بالاترین تخصیص به سهام بورسی -برابر 64.6 درصد از کل داراییها- را گزارش کرده است.
سرمایهگذاریهای آلترناتیو در پورتفوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی شامل صندوقهای پوشش ریسک، مستغلات، زیرساختهای غیربورسی، سهام خصوصی و دیگر گروهها نظیر منابع طبیعی است. در پایان سال 2017، صندوق بازنشستگی استرالیا 21.8 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاری آلترناتیو ازجمله در درختستانها و زمینهای کشاورزی اختصاص داد؛ همچنین هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا، 21.5 درصد از مجموع پورتفوی خود را به سهام خصوصی و 51 درصد را به سرمایهگذاری آلترناتیو (بیشترین تخصیص در میان صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی) اختصاص داد. صندوقهای ایپی2، ایپی3 و ایپی4 سوئد، تخصیصها به سرمایهگذاریهای آلترناتیو را در چند سال گذشته افزایش دادهاند.
3-2-3. سرمایهگذاری خارجی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
با وجود برخی استثنائات عمده، اکثر صندوقها از طریق ابزارهای درآمد ثابت و سهام در بازارهای خارجی حضور خود را حفظ میکنند. تعدادی از صندوقها نیز در سرمایهگذاریهای آلترناتیو خارجی مشارکت میکنند. پورتفوی صندوقهای شیلی کاملا در خارج از کشور- ازجمله در سهام بازارهای توسعهیافته و نوظهور- سرمایهگذاری شده است. صندوق بازنشستگی دولتی نروژ که درآمدهای نفتی را (به دلار آمریکا) دریافت میکند، تمام داراییهای تحت پوشش را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری میکند. شش صندوق دیگر نیز 60 درصد از داراییهای خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردهاند.
هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا، 46.2 از کل پورتفو را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو خارجی اختصاص دادند که بیشترین تخصیصهای گزارش شده مربوط به سهام خصوصی و مستغلات به ترتیب 19.8 درصد و 11.1 درصد بود. برنامه بازنشستگی ایالت کبک نیز مبلغ قابل ملاحظهای را در این بخش با اختصاص 22.4 درصد سرمایهگذاری کرد. صندوق ذخیره پرتغال مبالغ اندکی را به بازارهای خارجی با تمرکز سرمایهگذاری در سهام و درآمد ثابت خارجی در آمریکای شمالی تخصیص داد. در مجموع هفت صندوق فقدان سرمایهگذاری در داراییهای خارجی را گزارش دادند.
2-3-1. سرمایهگذاری خارجی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی بر اساس کلاس داراییها، سال 2017
1. داراییهای صندوقهای بازنشستگی
دادههای اولیه سال 2019 نشان میدهد صندوقهای بازنشستگی داراییهایی بالغ بر 32. 3 تریلیون دلار در منطقه اُایسیدی و 0.7 تریلیون دلار در 29 کشور دیگر در اختیار داشتند. صندوقهای بازنشستگی ایالات متحده بیشترین میزان دارایی را با 18.8 تریلیون دلار در پایان سال 2019 گزارش دادند و پس از آن بریتانیا با 3.6، استرالیا با 1.8، هلند با 1.7، کانادا با 1.5، ژاپن با 1.4 و سوئیس با 1. 0 تریلیون دلار قرار گرفتند. این هفت کشور بیش از 90 درصد کل داراییهای صندوقهای بازنشستگی را در قلمرو اُایسیدی تحت اختیار خود داشتند.
در میان کشورهای غیرعضو اُایسیدی، صندوقهای بازنشستگی برزیل (0.21 تریلیون دلار)، هنگکنگ (چین) (0.17تریلیون دلار)، روسیه (0.1 تریلیون دلار) و پرو (0.05تریلیون دلار) در صدر فهرست این گروه قرار گرفته و بیش از 70 درصد مجموع داراییهای صندوقهای بازنشستگی را در اختیار داشتند.
در سال 2019، دارایی صندوقهای بازنشستگی رشد 13.9درصدی را در حوزه کشورهای عضو اُایسیدی و 11.3درصدی را در کشورهای غیرعضو تجربه کرد. بیشترین افزایش در ارمنستان (58.2 درصد) -با معرفی ترتیبات اجباری بازنشستگی خصوصی در سال 2014- و ترکیه (37.3 درصد) -به واسطه برنامههای ثبتنام خودکار در سال 2017- رقم خورد. برنامههای مذکور درحالحاضر در مرحله تعهدی قرار دارند؛ زیرا بهرغم جذب مشترکان جدید، تقریبا هیچیک از بیمهپردازان به مرحله دریافت مقرری نرسیدهاند.
لهستان و اوکراین تنها کشورهایی هستند که رشد منفی دارایی را گزارش دادند. مرجع نظارت مالی لهستان یکی از دلایل کاهش داراییهای صندوق بازنشستگی این کشور را جریان نقدی منفی حاصل از انتقالات (پرداختهای) تدریجی دارایی اعضا پیش از بازنشستگی به مؤسسه بیمه اجتماعی برشمرد.
اندازه صندوقهای بازنشستگی در مقایسه با تولید ناخالص داخلی در پایان سال 2019، تغییر قابل ملاحظهای از 0.1 درصد در پاکستان تا 191. 4 درصد در هلند را نشان داد. دارایی صندوقهای بازنشستگی در پنج کشور از اندازه اقتصاد داخلی تجاوز کرد؛ استرالیا (132 درصد)، ایسلند (167.6 درصد)، هلند (191.4 درصد)، سوئیس (141.1 درصد) و بریتانیا (123.3 درصد). در مقابل، دارایی صندوقهای بازنشستگی 44 کشور از مجموع 66 کشور مورد مطالعه، پایینتر از 20 درصد تولید ناخالص داخلی گزارش شد.
در برخی کشورها، وجود ابزار دیگری بهجز صندوقهای بازنشستگی، به افراد در تجمیع ذخیره بازنشستگی کمک میکند. در این زمینه میتوان به ذخایر دفتری کارفرمایان (مانند اتریش، آلمان و سوئد)؛ قراردادهای بیمه بازنشستگی (نظیر بلژیک، دانمارک، فرانسه و سوئد) و دیگر ابزارهای ارائهشده و تحت مدیریت بانکها، شرکتهای سرمایهگذاری و سایر نهادها (مانند دانمارک، ایالات متحده) اشاره کرد. برای مثال در سال 2019 در کشورهای دانمارک، فرانسه و لتونی، داراییهای بیشتری در این ابزارها در مقایسه با صندوقهای بازنشستگی انباشت شد. دانمارک با لحاظ کل نظام بازنشستگی خصوصی، اندوختهگذاری بیشترین داراییها را نسبت به تولید ناخالص داخلی دارد (بیش از دو برابر تولید ناخالص داخلی).
2. ترکیب سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی
2-1- پورتفوی سرمایهگذاری بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
2-1-1. اندازه بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
در پایان سال 2017، مجموع داراییهای تحت مدیریت بزرگترین صندوقهای بازنشستگی تقریبا 4.9 تریلیون دلار بود. در میان اعضای اُایسیدی، کشور هلند دارای دو صندوق بازنشستگی بزرگ با مجموع ارزش دارایی 782 میلیارد دلار است. همچنین سه صندوق بازنشستگی کلپرسبا 326. 5 میلیارد دلار، کلسترسبا 208.7 میلیارد دلار و نظام بازنشستگی محلی و ایالت نیویورک با 197.6 میلیارد دلار در فهرست بزرگترین صندوقهای بازنشستگی جهان قرار دارند. صندوق بازنشستگی کارمندان در آفریقای جنوبی با 152.8 میلیارد دلار و صندوق آیندهنگر مرکزی سنگاپور با 268.4 میلیارد دلار، در ردههای بالای این فهرست قرار دارند. بررسی حاضر دربرگیرنده 76 صندوق به نمایندگی از حدود 30 کشور اُایسیدی و خارج از آن، به همراه اطلاعات جمعآوریشده از گزارشهای 17 صندوق
دیگر است.
همچنین صندوقهای بازنشستگی بزرگ منتخب از کشورهای غیرعضو اُایسیدی -برزیل، هنگکنگ (چین)، اندونزی، مالزی، نیجریه، فدراسیون روسیه، سنگاپور و آفریقای جنوبی- نیز در این بررسی لحاظ شدهاند که صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی (بزرگترین مخزن ذخایر بازنشستگی این کشور) با 199.5 میلیارد دلار در زمره بزرگترین سرمایهگذاران نهادی در آسیا قرار دارد.
مجموع داراییهای تحت مدیریت (بر اساس پول ملی) بهطور متوسط 10.3 درصد (اسمی) طی بازه زمانی 2016-2017 از طریق بازدههای سرمایهگذاری یا جریان وجوه افزایش یافتهاند. صندوقهای بازنشستگی در بسیاری از کشورها، بهویژه هنگکنگ (چین)، کانادا، استرالیا و نیجریه افزایش قابل ملاحظهای را در داراییها تجربه کردند. استرالیا در سال 2017 رشد چشمگیری را گزارش داد؛ هاست پلاس با 31.4 درصد، استرالین سوپربا 19.5 درصد و سیباسبا 18.4 درصد رشد. همچنین شاهد افزایش قابل ملاحظه دارایی تعدادی از صندوقهای بازنشستگی اروپا هستیم؛ رشد 22.2 درصد داراییهای صندوق بازنشستگی ایپی 7 سوئدو 22.7 درصد داراییهای طرح بازنشستگی بیبیسی (بریتانیا). بهطورکلی 17 صندوق بازنشستگی افزایش دارایی بیش از 15 درصد را نشان دادند و صرفا دو صندوق کاهش دارایی را تجربه کردند. از نظر مجموع داراییها نسبت به اقتصاد ملی، صندوق آیندهنگر مرکزی سنگاپور با سهم 80.2درصدی از تولید ناخالص داخلی در صدر فهرست قرار گرفته و پس از آن صندوق بازنشستگی ایبیپیهلند با 61.6 درصد، صندوق آیندهنگر کارکنان سنگاپور با 59.9 درصد، صندوق بازنشستگی کارکنان دولتی آفریقای جنوبیبا
40.5 درصد، وایتیپی دانمارکبا سهم 35.3 درصدی در ردههای بعد هستند. میانگین وزنی داراییهای بزرگترین صندوقهای بازنشستگی، 21.2 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی را در کشورهای مورد مطالعه به خود اختصاص دادهاند.
2-1-2. نحوه تخصیص داراییها در بزرگترین صندوقهای بازنشستگی
میانگین ساده پورتفوی بزرگترین صندوقهای بازنشستگی (طرحهای مشارکت معین و مزایا معین) کشورهای اُایسیدی در سال 2017 نشان از سرمایهگذاری کل داراییها به نسبت 45.6 درصد در وجوه نقد و درآمد ثابت، 35.6 درصد در سهام و 18.8 درصد در سرمایهگذاریهای آلترناتیو داشت. همچنین ترکیب پورتفوی در کشورهای غیرعضو اُایسیدی حاکی از سرمایهگذاری 69.5 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد، 23.9 درصد در سهام و 6.6 درصد در سرمایهگذاریهای
آلترناتیو بود.
در کشورهای عضو و غیرعضو اُایسیدی، طیفی از پروفایلهای سرمایهای را شاهد هستیم که پورتفوهای سرمایهگذاری در داراییهایی غالبا ایمن، نظیر درآمد ثابت و وجه نقد، تا پورتفوهایی با میزان بالایی از سهام و سرمایهگذاریها در کلاس داراییهای آلترناتیو را شامل میشود.
در میان کشورهای عضو اُایسیدی، بیشترین تخصیص داراییها به درآمد ثابت و وجه نقد، متعلق به کره، ایتالیا و اسپانیاست. صندوق فونت ایتالیا 81 درصد از داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کرده و سامسونگلایف (کره) و سانتاندر (اسپانیا) با اتخاذ پورتفوهای محتاطانهتری، به ترتیب 64.4 درصد و 68.7 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کردند. پابلیکا -بزرگترین صندوق بازنشستگی سوئیس- 61.4 درصد از داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کرد. ایپی7 (سوئد) دارای بیشترین تخصیص داراییها به سهام (90.4 درصد) بوده و پس از آن سوئدبانک پنسیجا4 (لیتوانی) با 67.6 درصد قرار میگیرد. صندوقهای بازنشستگی استرالیا و ایالات متحده در مقایسه با صندوقهای دیگر کشورها، بهطور معمول تخصیصهای بیشتری به سهام داشتند.
کشورهای غیرعضو اُایسیدی، دارای پورتفوهایی متمایل به داراییهای ایمنتر بودند. دو صندوق بنسپرو[19] و فانداچا سیستلدر کشور برزیل و اسبربنکدر فدراسیون روسیه، تقریبا تمام داراییهای خود را در درآمد ثابت و وجه نقد سرمایهگذاری کردند. همچنین صندوقهای نیجریه و رومانی، تخصیصهای بالایی به درآمد ثابت و وجه نقد داشتند. امپیاف (هنگکنگ، چین) کمترین میزان تخصیص داراییها به درآمد ثابت و وجه نقد را در بین کشورهای غیرعضو گزارش داد. صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی سرمایهگذاری بالغ بر 47.4 درصد در درآمد ثابت و وجه نقد و 37.3 درصد در سهام انجام داد. گزارش سال جاری اُایسیدی، 9 صندوق بازنشستگی در برزیل را نام میبرد که تمایل بیشتری به داراییهای ایمنتر داشتند؛ البته به استثنای پرویکه میزان بالایی از داراییها را به سهام تخصیص داد.
سرمایهگذاریهای آلترناتیو در بزرگترین صندوقهای بازنشستگی شامل صندوقهای پوشش ریسک، مستغلات، زیرساختهای غیربورسی، سهام خصوصی و دیگر مقولهها نظیر منابع طبیعی، وامها یا کالاهاست. بررسی نشان میدهد سهم سرمایهگذاری آلترناتیو صندوقهای مذکور -با وجود درجات متفاوتی از این نوع سرمایهگذاری در مناطق مختلف- در حال افزایش است. سرمایهگذاری آلترناتیو در میان صندوقهای بازنشستگی کشورهای عضو اُایسیدی در مقایسه با غیرعضوها بسیار متداول بود.
صندوق بازنشستگی هیئت تأمین الکتریسیته (ایرلند) ، 62.6 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر اختصاص داده است. همچنین صندوق بازنشستگی اُتیپی کانادا مبلغ بسیار بالایی را به اینگونه سرمایهگذاریها (50.6 درصد از کل داراییها) تخصیص داد. در کل، 10 صندوق گزارش دادند که بیش از 30 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر تخصیص دادهاند، بهویژه هاستپلاس (استرالیا) و صندوق وارما (فنلاند) به ترتیب از اختصاص 39 درصد و 37 درصد به سرمایهگذاری آلترناتیو/ دیگر خبر دادند. صندوق بازنشستگی سنتینل (آفریقای جنوبی) دارای بیشترین تخصیص داراییها به سرمایهگذاریهای آلترناتیو/ دیگر (26.1 درصد از کل داراییها) در میان صندوقهای بازنشستگی کشورهای غیرعضو اُایسیدی -شامل سرمایهگذاری در زمین و ساختمان، سهام خصوصی و صندوقهای پوشش ریسک- بود. در پایان سال 2017 صندوق آیندهنگر کارکنان مالزی، 5.4 درصد از کل داراییها را در سهام خصوصی و 11 درصد در وامها سرمایهگذاری کرد.
12صندوق ازجمله سه صندوق در ایتالیا و امپیاف در هنگکنگ (چین)، میزان بسیار ناچیز (صفر یا زیر یک درصد) سرمایهگذاری آلترناتیو را گزارش دادند.
زمین و ساختمان و سهام خصوصی در نتیجه سرمایهگذاری اکثر صندوقها، تبدیل به بزرگترین مؤلفههای دارایی در سرمایهگذاری آلترناتیو شدهاند. دو صندوق پرتغال مبالغ درخور توجهی را به مستغلات اختصاص دادند؛ بانکو بیپیآیبا 23.2 درصد و سیجیدی پنسوئسبا 18.1 درصد. اُتیپیپی، ایاسبی، فوندیتل، و لاسرابه ترتیب تخصیصهای قابل ملاحظه 18.1 درصد، 14.3 درصد، 9.8 درصد و 9.5 درصد به سهام خصوصی گزارش دادند. همچنین شرکت بیمه بازنشستگی متقابل ورما، ایاسبی، سانتاندرو صندوق بازنشستگی سنتینل -به ترتیب 17.2 درصد، 13.2 درصد، 10.2 درصد و 7.4 درصد- بیشترین میزان سرمایهگذاری را در صندوق پوشش ریسک به خود اختصاص دادند. بهعنوان بخشی از تخصیص آلترناتیو داراییها، تعدادی از صندوقها مبادرت به سرمایهگذاری در زیرساختها کردند. صندوقهایی که سرمایهگذاری در زیرساختها را بهعنوان قسمتی از تخصیص بودجهای خود گزارش کردهاند، غالبا دارای تخصیص راهبردی بلندمدت ویژهای در مقوله زیرساختها هستند.
2-1-3. سرمایهگذاری خارجی
سرمایهگذاری خارجی بهعنوان نمایهای از میزان یکپارچگی بازارهای سرمایه داخلی با بازارهای خارجی در نظر گرفته میشود. تمامی صندوقهای بازنشستگی بزرگ کشورهای عضو اُایسیدی، حداقل بخشی از پورتفوی خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردهاند (سطوح متفاوت سرمایهگذاری از 98. 9 درصد تا 6.5 درصد). درآمد ثابت و سهام، متداولترین کلاس داراییها در سرمایهگذاری خارجی بودهاند. صندوقهای بازنشستگی در کشورهای اروپایی ازجمله ایرلند، بلژیک، اتریش، آلمان و سوئد، تمایل به سرمایهگذاریهای سنتی و آلترناتیو در بازارهای خارجی داشتند. ایپی7 سوئد میزان درخور توجهی سهام (91.1 درصد در پایان سال 2017) در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کرد. بانک صندوق بازنشستگی ایرلند تقریبا تمامی داراییهای خود -98.9 درصد- را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کرد که بخش اعظم آن را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو اختصاص داد. صندوقهای بازنشستگی هلند میزان شایان توجهی از پورتفوی خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردند. این امر ممکن است به دلیل اندازه بازارهای داخلی باشد (صندوقهای بزرگ در کشورهایی با بازارهای داخلی کوچک، محتملا تمایل بیشتری به
سرمایهگذاری در بازارهای مالی خارجی خواهند داشت). اما در اکثر موارد، بهویژه در نظامهای بازنشستگی با سطح پایین بلوغ، سرمایهگذاری خارجی در بدو امر توسط سیاست نظارتی (محدودیتهای کمی بر تخصیصهای خارجی) و سپس از طریق سیاست مستقل هر صندوق صورت میگیرد.
صندوقهای بازنشستگی در ایالات متحده، استرالیا، کره و ایسلند رفتار متعادلتری را در مقوله سرمایهگذاری خارجی گزارش دادند. با وجود تحمیلنکردن محدودیتهای مقرراتی بر سرمایهگذاریهای خارجی در ایالات متحده، کماکان تخصیصهای خارجی کمتری در مقایسه با همتایان اروپایی داشتند که ممکن است به دلیل وجود فرصتهای سرمایهگذاری داخلی نسبت به خارجی باشد. از آنجایی که تعهدات بازنشستگی بر اساس واحد پولی حقبیمهها و مقرریها تعیین میشوند، در سرمایهگذاریهای خارجی ریسک ناشی از نگهداری ارز خارجی مطرح میشود. همچنین دسترسپذیری و هزینه ابزارهای پوشش ریسک ارز خارجی میتوانند محرک تصمیمات سرمایهگذاری در بازارهای خارجی باشند.
برخی صندوقها، سرمایهگذاری آلترناتیو را در بازارهای خارجی اختیار کردند. بیمه متقابل وارما (فنلاند) 17.1 درصد از مجموع پورتفوی خود را در صندوقهای پوشش ریسک خارجی سرمایهگذاری کرد. اُتیپیپی کانادا معادل 16.1 درصد در سهام خصوصی خارجی سرمایهگذاری کرد. تعدادی از صندوقها در زیرساختهای غیربورسی سرمایهگذاری کردند؛ نظیر پنشن دانمارک (7. 8 درصد)، آیمکو (7.2 درصد)، یوروکنترل (5.2 درصد) و بیسف پنشنزکیس (4.3 درصد).
تعدادی از صندوقهای بازنشستگی در کشورهای غیرعضو اُایسیدی، داراییها را در خارج از کشور سرمایهگذاری کردند که البته در مقایسه با کشورهای عضو، بسیار اندک (میانگین 9.8 درصدی) است. صندوق بازنشستگی کارمندان دولتی بوتسوانا با 57.3 درصد سرمایهگذاری خارجی در جایگاه نخست است. طرحهای آیندهنگر در امافپی هنگکنگ (چین) به میزان 41.3 درصد در خارج از کشور -بیشتر در بازارهای سهام و نیز درآمد ثابت- سرمایهگذاری کرد. صندوقهای بازنشستگی سیپیاف. اِ (نیجریه)
و سنتینل (آفریقای جنوبی) به ترتیب 47.5 و 4.1 درصد در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردند. 13 صندوق ازجمله هشت صندوق برزیل و سه صندوق فدراسیون روسیه، از عدم پذیرش ریسک بازارهای خارجی گزارش دادند.
3- پورتفوی سرمایهگذاری صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
3-2-1. اندازه صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
مجموع داراییهای صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در پایان سال 2017 معادل 7.5 تریلیون دلار بود (27 کشور دارای اطلاعات). بیشترین ذخیره نزد صندوق تراست تأمین اجتماعی ایالات متحده با 2.9 تریلیون دلار و صندوق سرمایهگذاری بازنشستگی دولتی ژاپن با 1.4 تریلیون دلار نگهداری میشد. همچنین کره، چین، کانادا و سوئد ذخایر درخور توجهی را انباشته کردهاند. صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در 14 کشور، قدمتی بیش از 20 سال دارند که صندوق تراست ایالات متحده با 75 سال، بیشترین سابقه فعالیت را دارد.
همچنین مجموع دارایی سه کشور مهم عضو G20 -چین با 341.4 میلیارد دلار، آرژانتین با 64.7 میلیارد دلار و هندوستان (صندوق آیندهنگر کارکنان، صندوق بازنشستگی کارکنان و صندوق بیمه مرتبط با سپرده کارکنان) با 131.7 میلیارد دلار- برابر 537.8 میلیارد دلار در پایان سال 2017 گزارش شد.
ذخایر کنارگذاشتهشده از سوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی بهطور متوسط افزایش 6.9درصدی (اسمی) در سال 2016-2017 را تجربه کردند. ارزش ذخایر صندوق تضمین پایداری[47] آرژانتین نسبت به سال پیشتر، 37.4 درصد افزایش یافت. سه صندوق دیگر نرخ رشد بالایی را نشان دادند؛ صندوق بازنشستگی نیوزیلند با 17.8 درصد، صندوق آیندهنگر کارکنان هند با 15.5 درصد و صندوق ذخیره جمعیتی لهستان با 14.9 درصد. در این میان اسپانیا 46.1 درصد کاهش را نشان داد؛ اسپانیا در سال 2017 برای پرداخت مقرریهای بازنشستگی و دستیابی به اهداف مالی از ذخایر صندوقها استفاده کرد. زیلورفاند بلژیک (با ذخیره 23.5 میلیارد دلار در پایان سال 2016) منحل و در سال 2017 بسته شد.
از نظر مجموع داراییها نسبت به اقتصاد ملی، کره با 33.9 درصد از تولید ناخالص داخلی در صدر فهرست قرار گرفته و پس از آن، لوکزامبورگ با 32.7 درصد، اردن با 32.2 درصد، ژاپن با 29.8 درصد و سوئد با سهم 28.6درصدی (مجموع دارایی صندوقهای ایپی) قرار میگیرند. میانگین وزنی داراییهای صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی، 18.9 درصد از تولید ناخالص داخلی ملی (سال 2017) را در کشورهای مورد مطالعه به خود اختصاص داده است.
همچنین ذخایر قابل ملاحظهای در صندوقهای ثروت ملی با محوریت بازنشستگی انباشت میشوند، ازجمله صندوق بازنشستگی دولتی نروژ بهعنوان بزرگترین صندوق ثروت ملی در جهان دو هدف عمده را دنبال میکند؛ تسهیل پساندازهای دولتی لازم برای تأمین افزایش سریع مخارج بازنشستگی دولتی در سالهای آتی و حمایت از مدیریت بلندمدت درآمدهای نفتی. در پایان سال 2017، این صندوق دارایی معادل 1.1 تریلیون دلار -266. 3 درصد از تولید ناخالص داخلی نروژ- را در اختیار داشت. صندوق ثروت ملی فدراسیون روسیه نیز به حمایت از نظام بازنشستگی اختصاص داده شده است تا عملکرد بلندمدت این نظام را تضمین کند.
3-2-2. نحوه تخصیص داراییها در صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی دارای محدودیتها و دستورالعملها متنوعی در ترکیب سرمایهگذاریها هستند. برخی صندوقهای ذخیرهای بهعنوان «صندوقهای احتیاطی»، برای هموارکردن پرداختهای مزایای نظامهای بازنشستگی از نوع توازن درآمد و هزینه تأسیس شدهاند. صندوق بازنشستگی کشوری فنلاند ازجمله صندوقهای احتیاطی است. صندوق پایداری آلمان برای هموارکردن نوسانات کوتاه تا میانمدت تأمین مالی بازنشستگی طراحی شده است. در مقابل، صندوق آینده استرالیا[56] و هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا دارای دستورالعملهای سرمایهگذاری
بلندمدت هستند.
طیفی از دستورالعملها و محدودیتهای معطوف به سرمایهگذاری، منجر به مشخصات سرمایهگذاری متنوعی شده است. برخی صندوقها نظیر صندوقهای اسپانیا و ایالات متحده، محدودیتهایی قانونی دارند که آنها را ملزم به سرمایهگذاری در اوراق قرضه دولتی میکند (در ایالات متحده اوراق منتشرشده از سوی خزانهداری). صندوقهای ذخیره بازنشستگی در استرالیا، کانادا و نیوزیلند به دلیل مأموریت بلندمدت، بیشتر شبیه طرحهای بازنشستگی اندوختهگذاری (صندوق مزایا معین) هستند که تخصیصهای کمتری را برای درآمد ثابت و تخصیص بالاتری را برای داراییهایی پربازده نظیر سرمایهگذاری آلترناتیو و سهام در نظر میگیرند.
در چند سال گذشته، تعدادی از صندوقهای ذخیره بازنشستگی عمومی به دلیل فشارهای مالی ناگزیر به افزایش نقدینگی و کاهش ریسک شدند؛ ازجمله میتوان به تغییرات عمده در راهبردهای سرمایهگذاری اسپانیا و پرتغال اشاره کرد. صندوق ذخیره تأمین اجتماعی اسپانیا در سال 2014 تقریبا تمامی داراییهای خود را به اوراق قرضه دولتی تبدیل کرد و در سالهای بعد میزان نقدینگی و وجوه را به وسیله نقدکردن داراییها افزایش داد. پرتغال با افزایش تخصیصهای درآمد ثابت و کاهش داراییهای مرتبط با مستغلات و سهام بورسی، ریسک صندوق تثبیت مالی تأمین اجتماعی را تقلیل داد. از سال 2010، صندوق پرتغال میزان سرمایهگذاری داراییها در درآمد ثابت و وجوه نقد را از 65.3 درصد به 86.4 درصد در پایان سال 2017 افزایش داد.
سایر صندوقها با کاهش سرمایهگذاری در درآمد ثابت و وجه نقد، در جهتی مخالف حرکت کرده و تمایل بیشتری به داراییهایی با بازده بالا نشان دادند. در حقیقت نتایج حاصل از بررسی روندهای کلی تخصیص داراییها در چهار سال گذشته بر این نکته تأکید دارد که صندوقهای ذخیره بازنشستگی رویکرد سرمایهگذاری خود را از درآمد ثابت به سهام و سرمایهگذاریهای آلترناتیو تغییر دادهاند. برای مثال صندوق سرمایهگذاری بازنشستگی دولتی ژاپن که در سال 2010 به میزان 77.9 درصد در درآمد ثابت و وجوه نقد و 22.1 درصد در سهام بورسی سرمایهگذاری کرده بود، در پایان سال 2017 از تخصیص 49.9 درصد به درآمد ثابت و وجه نقد و 51.1 درصد به سهام بورسی گزارش داد؛ چنین تغییر رویکردی ناشی از سیاست سال 2014 صندوق در ترکیب داراییها (50 درصد در درآمد ثابت و 50 درصد در سهام بورسی) بود.
میانگین ساده پورتفوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی در کشورهای مطالعهشده نشان از سرمایهگذاری کل داراییها به تناسب 54 درصد در وجه نقد و درآمد ثابت، 30.5 درصد در سهام بورسی و 15.58 درصد در سرمایهگذاریهای آلترناتیو داشت. صندوق بازنشستگی دولتی نروژ بالاترین تخصیص به سهام بورسی -برابر 64.6 درصد از کل داراییها- را گزارش کرده است.
سرمایهگذاریهای آلترناتیو در پورتفوی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی شامل صندوقهای پوشش ریسک، مستغلات، زیرساختهای غیربورسی، سهام خصوصی و دیگر گروهها نظیر منابع طبیعی است. در پایان سال 2017، صندوق بازنشستگی استرالیا 21.8 درصد از کل داراییها را به سرمایهگذاری آلترناتیو ازجمله در درختستانها و زمینهای کشاورزی اختصاص داد؛ همچنین هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا، 21.5 درصد از مجموع پورتفوی خود را به سهام خصوصی و 51 درصد را به سرمایهگذاری آلترناتیو (بیشترین تخصیص در میان صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی) اختصاص داد. صندوقهای ایپی2، ایپی3 و ایپی4 سوئد، تخصیصها به سرمایهگذاریهای آلترناتیو را در چند سال گذشته افزایش دادهاند.
3-2-3. سرمایهگذاری خارجی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی
با وجود برخی استثنائات عمده، اکثر صندوقها از طریق ابزارهای درآمد ثابت و سهام در بازارهای خارجی حضور خود را حفظ میکنند. تعدادی از صندوقها نیز در سرمایهگذاریهای آلترناتیو خارجی مشارکت میکنند. پورتفوی صندوقهای شیلی کاملا در خارج از کشور- ازجمله در سهام بازارهای توسعهیافته و نوظهور- سرمایهگذاری شده است. صندوق بازنشستگی دولتی نروژ که درآمدهای نفتی را (به دلار آمریکا) دریافت میکند، تمام داراییهای تحت پوشش را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری میکند. شش صندوق دیگر نیز 60 درصد از داراییهای خود را در بازارهای خارجی سرمایهگذاری کردهاند.
هیئت سرمایهگذاری برنامه بازنشستگی کانادا، 46.2 از کل پورتفو را به سرمایهگذاریهای آلترناتیو خارجی اختصاص دادند که بیشترین تخصیصهای گزارش شده مربوط به سهام خصوصی و مستغلات به ترتیب 19.8 درصد و 11.1 درصد بود. برنامه بازنشستگی ایالت کبک نیز مبلغ قابل ملاحظهای را در این بخش با اختصاص 22.4 درصد سرمایهگذاری کرد. صندوق ذخیره پرتغال مبالغ اندکی را به بازارهای خارجی با تمرکز سرمایهگذاری در سهام و درآمد ثابت خارجی در آمریکای شمالی تخصیص داد. در مجموع هفت صندوق فقدان سرمایهگذاری در داراییهای خارجی را گزارش دادند.
2-3-1. سرمایهگذاری خارجی صندوقهای ذخیره بازنشستگی دولتی بر اساس کلاس داراییها، سال 2017
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.