|

بنگاه‌داری، سیاستی که به صندوق‌ها تحمیل شد

صندوق‌های بازنشستگی برای حفظ ذخایر مالی خود در تمام دنیا اقداماتی در راستای سرمایه‌گذاری در بنگاه‌های اقتصادی انجام می‌دهند. صندوق‌های بازنشستگی در ایران هم به بنگاه‌داری روی آورده‌اند؛ اما آیا این رویه انتخاب خودشان بوده است؟ آن‌طور که میکائیل عظیمی، مدیرعامل و عضو هیئت‌مدیره صندوق صبا می‌گوید، روند بنگاه‌داری در صندوق‌های بازنشستگی ایران از اواخر دهه 60 آغاز شده است؛ اما آنها در انتخاب این رویه، صاحب اختیار نبوده‌اند و شرایط آن مقطع به‌گونه‌ای نبوده که صندوق‌ها در مقابل تکلیفی که به آنها داده شده است، مقاومت کنند. به اعتقاد عظیمی، سبد بنگاه‌داری صندوق‌های بازنشستگی در ایران، به حدی وسیع و متنوع است که برنامه‌ریزی برای آن را دشوار می‌کند. اما آیا صندوق‌های بازنشستگی خودشان این مسیر را انتخاب کرده‌اند و به میل خود و با برنامه به عرصه بنگاه‌داری پا گذاشته‌اند؟ از چه سالی صندوق‌ها وارد این عرصه شده‌اند و آیا نتیجه ورود به عرصه بنگاه‌داری، کسب منابع مالی پایدار برای این صندوق‌ها بوده است؟

بنگاه‌داری اجباری صندوق‌های بازنشستگی
میکائیل عظیمی، مدیرعامل صندوق صبا، در این رابطه می‌گوید: از بین 18 صندوق بازنشستگی که امروز در ایران وجود دارد، دو صندوق تأمین اجتماعی و بازنشستگی کشوری تقریبا 90 درصد حوزه بازنشستگی کشور را پوشش می‌دهند. نکته جالب این است که هر دو این صندوق‌ها هیچ انتخابی برای بنگاه‌داری نداشته‌اند.
او ادامه می‌دهد: آنچه ما امروز به اسم سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی، مخصوصا درباره این دو صندوق شاهد هستیم، به سال‌های پایانی دهه 60 بازمی‌گردد. تا پیش از سال‌های 67 و 68، سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی به شکلی که امروز می‌بینیم، وجود نداشته است. حدودا از اواخر دهه 60 است که سرمایه‌گذاری شکل می‌گیرد و هیچ‌یک از این دو صندوق انتخابی برای سرمایه‌گذاری نداشته‌اند، بلکه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری و فعالیت سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها بعد از واگذاری‌های دولت شکل می‌گیرد. او اضافه می‌کند: دولت در برابر پرداخت بدهی‌های انباشته خود یا پرداخت بخشی از بدهی‌های خود، تعدادی از بنگاه‌ها یا سهم برخی از بنگاه‌ها را به صندوق‌ها منتقل می‌کند و از اینجا سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها رقم می‌خورد و به این ترتیب هم‌زمان بنگاه‌داری شکل می‌گیرد. مدیرعامل صندوق صبا ادامه می‌دهد: نمی‌توانم بگویم موضع صندوق‌ها در این فرایند صد‌درصد منفعل بوده؛ اما قطعا برخورد فعالی هم نبوده است، زیرا اختیار نداشتند و اقتصاد سیاسی و چارچوب‌ها و ترتیبات حقوقی و نهادی در کشور، به‌گونه‌ای نبوده است که صندوق‌ها بتوانند مقابل چنین تصمیمی مقاومت کنند و این پیشنهادها را نپذیرند. در نتیجه صندوق‌ها ناگزیر بودند آنچه را دولت پیش‌روی آنها می‌گذاشت، بپذیرند.

دهه 50 آغاز بحث درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌ها
عظیمی درباره آغاز فرایند بنگاه‌داری صندوق‌ها عنوان می‌کند: سال شروع فرایند بنگاه‌داری صندوق‌ها اواخر دهه 60 بوده است؛ اما بحث کلی درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، به سال‌های قبل‌تر بازمی‌گردد. او می‌گوید: این بحث سال‌ها در دو صندوق بزرگ مطرح بوده است. سازمان بازنشستگی کشوری که در ادامه اداره بازنشستگی و اداره تقاعد تشکیل شد، در دهه 50 هم بحث سرمایه‌گذاری را پیگیری می‌کرد و این مبحث بین مدیران و کارشناسان این اداره وجود داشته است. یا سال‌ها در دهه 40 و 50 بحث سرمایه‌گذاری در سازمان تأمین اجتماعی مطرح بوده است؛ اما اینکه فرایندهای سرمایه‌گذاری به شکل امروز باشد، قطعا به این ترتیب نبوده است که سرمایه‌گذاری و به‌طور مشخص بنگاه‌داری در صندوق‌ها، مخصوصا دو صندوق اصلی شکل بگیرد.

انتخاب از فهرست‌های اجباری
برخی کارشناسان بر این باورند که صندوق‌های بازنشستگی خودشان تمایل داشتند که به جای ورود به بازار سرمایه، سهام شرکت‌های دولتی را در اختیار بگیرند؛ اما مدیرعامل صندوق صبا نظر دیگری دارد.
او می‌گوید: صندوق‌ها در پذیرش سهام واگذار‌شده به آنها، قدرت انتخاب چندانی نداشتند. در واقع اینکه چرا صندوق‌ها تمایل پیدا کردند سهام شرکت‌های دولتی را به‌‌جای ورود به بازار سرمایه دریافت کنند، مسئله‌ای انتخابی نبوده است، بلکه یک تصمیم‌گیری کلان در دولت بوده که به صندوق‌ها ابلاغ شده است.

صندوق‌های بازنشستگی، بزرگ‌ترین فعالان اقتصادی جهان
برخی کارشناسان منتقد عملکرد صندوق‌ها، معتقدند اقتصاد ایران پتانسیل پذیرش حجم گسترده حضور صندوق‌ها در فعالیت‌های اقتصادی کشور را نداشته و بهتر بود حضور این صندوق‌ها در اقتصاد ایران محدود می‌شد. این در حالی است که عظیمی پیش‌‌فرض‌های مطرح‌شده در نظر این گروه را کاملا نادرست توصیف می‎کند.
او می‌گوید: صندوق‌های بازنشستگی در کشورهایی که من آمارش را دیدم و شما هم می‌توانید پیدا کنید، یکی از بزرگ‌ترین فعالان اقتصادی به‌شمار می‌آیند. کشورهایی را می‌توان یافت که حجم دارایی‌هایی صندوق‌های بازنشستگی آنها به چندین برابر تولید ناخالص داخلی (GDP) آن اقتصاد می‌رسد. صندوق‌ها در اقتصاد در این کشورها با ارقامی مثل چهار، هفت و هشت برابر تولید ناخالص داخلی حضور دارند.
مدیرعامل صندوق صبا ادامه می‌دهد: از منظر اصول و قواعد، صندوق‌های بازنشستگی بنا بر تعریف موظف هستند ارزش دارایی‌های خود را حفظ و بر ارزش آنها اضافه کنند؛ این مسئله مگر از طریق سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی امکان‌پذیر نیست؟
او می‌گوید: بنابراین صرف حضور صندوق‌ها در اقتصاد به‌هیچ‌وجه نکته‌ای منفی محسوب نمی‌شود، بلکه چگونگی آن مسئله است. آیا حضور آنها و فعالیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری آنها در مسیر توسعه ملی هست؟ آیا سرمایه‌گذاری آنها باعث می‌شود صندوق‌ها به پایداری مالی برسند و سؤال اصلی این است که چرا کشورها سرمایه‌گذاری صندوق‌ها را تعریف کردند و پذیرفتند این فرایند برای حفظ و ارتقای ارزش دارایی‌ها مورد توجه قرار گیرد.
عظیمی یادآور می‌شود: بنابراین اگر با ملاحظات تجربی و اصولی بخواهند شرایط سرمایه‌گذاری صندوق‌ها را بازنویسی کنند، باید پرسید که آیا حضور صندوق‌ها باعث شده کارکرد اصلی در حوزه سرمایه‌گذاری رقم بخورد؟ منظورم به این است که آیا حضور صندوق‌ها باعث شده ارزش دارایی‌های صندوق‌ها حفظ شده و ارتقا یابد. در نهایت آیا سرمایه‌گذاری و حضور در اقتصاد باعث شده صندوق‌ها به پایداری مالی بلند‌مدت برسند یا خیر؟ پرسش‌های درست از این جنس است.

سرمایه‌گذاری که پایداری مالی به همراه نداشت
مدیرعامل صندوق صبا به این پرسش که آیا سرمایه‌گذاری صندوق‌ها و حضورشان در اقتصاد منجر به ایجاد پایداری مالی بلند‌مدت برای صندوق‌ها شد، این‌گونه پاسخ می‌دهد: قطعا خیر. اگر دنبال نشانه برای این گفته من هم می‌گردید، باید بگویم صندوق بازنشستگی کشوری به‌عنوان دومین صندوق بزرگ، 97 تا 98 درصد مصارف خود را به صورت مستقیم و نه غیر‌مستقیم از بودجه عمومی دریافت می‌کند؛ یعنی صندوقی است که از عهده 98 درصد مصارفش بر‌نمی‌آید.
او اضافه می‌کند: صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح صد‌درصد وابسته به بودجه دولت است. صندوق‌هایی مثل بانک‌ها با لطایف‌الحیل حسابداری، پایداری را پنهان می‌کنند و در واقع با ناپایداری مالی آشکار‌نشده درباره بانک‌ها مواجه هستیم. درباره تأمین اجتماعی که بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی کشور است، در سه، چهار سال اخیر سازمان تأمین اجتماعی ناچار شده برای جبران کسری نقدینگی خود، از بانک‌ها در ارقام چند هزار میلیارد‌تومانی با بهره‌های بسیار سنگین 28 درصد و 30‌و‌چند درصد وام بگیرد. این نشانه‌ها مؤید این مطلب است که نظام بازنشستگی در ایران دچار ناپایداری مالی است.

تنوع بیش از حد سبد سرمایه‌گذاری
عظیمی درباره سبد سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی می‌گوید: تخصص من در حوزه سرمایه‌گذاری صندوق‌ها نیست و اطلاعاتی عمومی در این حوزه دارم. تا جایی که من در جریان هستم، اگر باز به دو صندوق اصلی تأمین اجتماعی و بازنشستگی کشوری نگاه کنیم (وقتی هم می‌گویم اصلی، منظور 90 درصد پوشش حوزه بازنشستگی کشور است)، فعالیت‌های اقتصادی در این دو صندوق، یا در صنایع پتروشیمی است یا در حوزه سیمان، دارو، غذا و حمل‌و‌نقل به‌عنوان حوزه‌های اصلی خلاصه می‌شود. بخش عمده سرمایه‌های صندوق‌ها در این فعالیت‌ها است؛ اما به معنای این نیست که این صندوق‌ها شرکت‌های دیگری ندارند. مثلا در سبد سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشور بیش از صد شرکت هستند. در تأمین اجتماعی این رقم به بیش از 250 شرکت می‌رسد. او ادامه می‌دهد: اگر به حجم سرمایه‌گذاری‌ها نگاه کنیم، همین صنایع هستند؛ اما اگر به تنوع فعالیت‌های بر اساس شماره ردیف شرکت‌ها نگاه کنیم، سبد آنها فوق‌العاده متنوع است. در این سبد از لاستیک، سیمان، آسفالت، قیر، حمل‌و‌نقل، کاغذ و فلز تا دیگر رشته فعالیت‌ها مشاهده می‌شود. شاید اگر این فهرست را بشماریم، به بالای 30 تا 50 رشته فعالیت هم برسد؛ اما این شرکت‌ها، شرکت‌های کوچکی هستند که سرمایه کمی را جذب کرده‌اند؛ یعنی به لحاظ حجم سرمایه، فعالیت صندوق‌ها در بخش نفت و گاز، پتروشیمی، ساختمان، دارو، غذا و حمل‌و‌نقل متمرکز شده است.
مدیرعامل صندوق صبا تأکید می‌کند: به نظر من درباره صندوق‌های ایران این پراکندگی خیلی مسئله است. اگر در جاهای دیگر توصیه می‌شود که سبد سرمایه‌گذاری متنوع شود تا بتوان نوسان‌ها را مدیریت کرد، اتفاقا به نظر می‌رسد سبد سرمایه‌گذاری صندوق‌های ایران بیش از ‌اندازه متنوع است و بهتر است اینها متمرکزتر شوند.

نیاز به کاهش تنوع سبد بنگاه‌داری
در‌حالی‌که در بقیه دنیا سبد متنوعی طراحی می‌شود که نوسان‌ها را تحت پوشش قرار دهد، چرا این الگو و تنوع سبد برای ایران کارساز نبوده و حتی مشکل‌آفرین است؟ عظیمی در‌این‌باره می‌گوید: من فقط درباره کلیات می‌توانم صحبت کنم. بین قدرت مدیریت یک سبد از دارایی در برابر نوسان‌های بازار با تنوع رابطه‌ای وجود دارد. برای اینکه بتوانید نوسانات را مدیریت کنید، یکی از توصیه‌هایی که می‌شود، تشکیل سبد متنوع است.
او اضافه می‌کند: البته این به آن معنا نیست که یک سبد بی‌اندازه و بیش از‌ اندازه متنوع را رقم بزنید. اگر فهرست بنگاه‌های زیر‌مجموعه سازمان تأمین اجتماعی و فهرست بنگاه‌های صندوق بازنشستگی کشوری را مرور کنید، بر اساس رشته فعالیت این شرکت‌ها و بنگاه‌ها، از سس تا لبنیات، کاغذ، مقوا، دارو، نفتکش، پتروشیمی، فولاد، حمل‌و‌نقل، ساختمان و حتی خدمات مالی، گردشگری، هتل‌داری و... را شامل می‌شود. این سبد خیلی متنوع است. مدیرعامل صندوق صبا تأکید می‌کند: مگر مدیریت صندوق از عهده تخصص لازم برای مثلا 60 رشته صنعتی یا 70 رشته فعالیت اقتصادی بر‌می‌آید؟ زمانی هست که می‌گویید برای مدیریت نوسانات باید سند متنوعی را تشکیل دهند که گزاره درستی است، ولی این تنوع وقتی به 70 یا 80 رشته فعالیت تبدیل می‌شود، کدام سازمان است که در همه این رشته‌ها این‌قدر صاحب تخصص و صلاحیت باشد که ارقام چند‌ده ‌میلیارد یا چند‌صد‌ میلیارد‌تومانی را مدیریت کند.
او یادآور می‌شود: وقتی درباره مدیریت صندوق‌ها صحبت می‌کنید، بحث از ارقام چند‌صد میلیارد یا چند‌ هزار تومانی است و حالا شما می‌خواهید در 70 تا 80 رشته فعالیت ارقام بسیار بزرگ و هنگفتی را مدیریت کنید. چه سیستمی را می‌توانید پشت این ساختار بگذارید؟ مگر صندوق‌ها می‌توانند چنین کاری کنند؟
او می‌گوید: توصیه نهادهای حرفه‌ای برای این ماجراها، تنظیم یک سند سیاست سرمایه‌گذاری است. توصیه می‌شود صندوق‌ها چنین سندی را تنظیم کنند و کارکرد اصلی چنین سندی، این است که به صندوق توصیه می‌کند در یک افق پنج یا 10‌ساله، در چه حوزه‌هایی وارد شود و چگونه وارد شود. اینکه نهادهای حرفه‌ای توصیه می‌کنند، تنظیم چنین سندی است و تا جایی که من دیدم، این سند نمی‌تواند درجه تنوعی را به‌ اندازه‌ای که در‌حال‌حاضر شاهد آن هستیم، شامل شود.

صندوق‌های بازنشستگی برای حفظ ذخایر مالی خود در تمام دنیا اقداماتی در راستای سرمایه‌گذاری در بنگاه‌های اقتصادی انجام می‌دهند. صندوق‌های بازنشستگی در ایران هم به بنگاه‌داری روی آورده‌اند؛ اما آیا این رویه انتخاب خودشان بوده است؟ آن‌طور که میکائیل عظیمی، مدیرعامل و عضو هیئت‌مدیره صندوق صبا می‌گوید، روند بنگاه‌داری در صندوق‌های بازنشستگی ایران از اواخر دهه 60 آغاز شده است؛ اما آنها در انتخاب این رویه، صاحب اختیار نبوده‌اند و شرایط آن مقطع به‌گونه‌ای نبوده که صندوق‌ها در مقابل تکلیفی که به آنها داده شده است، مقاومت کنند. به اعتقاد عظیمی، سبد بنگاه‌داری صندوق‌های بازنشستگی در ایران، به حدی وسیع و متنوع است که برنامه‌ریزی برای آن را دشوار می‌کند. اما آیا صندوق‌های بازنشستگی خودشان این مسیر را انتخاب کرده‌اند و به میل خود و با برنامه به عرصه بنگاه‌داری پا گذاشته‌اند؟ از چه سالی صندوق‌ها وارد این عرصه شده‌اند و آیا نتیجه ورود به عرصه بنگاه‌داری، کسب منابع مالی پایدار برای این صندوق‌ها بوده است؟

بنگاه‌داری اجباری صندوق‌های بازنشستگی
میکائیل عظیمی، مدیرعامل صندوق صبا، در این رابطه می‌گوید: از بین 18 صندوق بازنشستگی که امروز در ایران وجود دارد، دو صندوق تأمین اجتماعی و بازنشستگی کشوری تقریبا 90 درصد حوزه بازنشستگی کشور را پوشش می‌دهند. نکته جالب این است که هر دو این صندوق‌ها هیچ انتخابی برای بنگاه‌داری نداشته‌اند.
او ادامه می‌دهد: آنچه ما امروز به اسم سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی، مخصوصا درباره این دو صندوق شاهد هستیم، به سال‌های پایانی دهه 60 بازمی‌گردد. تا پیش از سال‌های 67 و 68، سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی به شکلی که امروز می‌بینیم، وجود نداشته است. حدودا از اواخر دهه 60 است که سرمایه‌گذاری شکل می‌گیرد و هیچ‌یک از این دو صندوق انتخابی برای سرمایه‌گذاری نداشته‌اند، بلکه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری و فعالیت سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها بعد از واگذاری‌های دولت شکل می‌گیرد. او اضافه می‌کند: دولت در برابر پرداخت بدهی‌های انباشته خود یا پرداخت بخشی از بدهی‌های خود، تعدادی از بنگاه‌ها یا سهم برخی از بنگاه‌ها را به صندوق‌ها منتقل می‌کند و از اینجا سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها رقم می‌خورد و به این ترتیب هم‌زمان بنگاه‌داری شکل می‌گیرد. مدیرعامل صندوق صبا ادامه می‌دهد: نمی‌توانم بگویم موضع صندوق‌ها در این فرایند صد‌درصد منفعل بوده؛ اما قطعا برخورد فعالی هم نبوده است، زیرا اختیار نداشتند و اقتصاد سیاسی و چارچوب‌ها و ترتیبات حقوقی و نهادی در کشور، به‌گونه‌ای نبوده است که صندوق‌ها بتوانند مقابل چنین تصمیمی مقاومت کنند و این پیشنهادها را نپذیرند. در نتیجه صندوق‌ها ناگزیر بودند آنچه را دولت پیش‌روی آنها می‌گذاشت، بپذیرند.

دهه 50 آغاز بحث درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌ها
عظیمی درباره آغاز فرایند بنگاه‌داری صندوق‌ها عنوان می‌کند: سال شروع فرایند بنگاه‌داری صندوق‌ها اواخر دهه 60 بوده است؛ اما بحث کلی درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، به سال‌های قبل‌تر بازمی‌گردد. او می‌گوید: این بحث سال‌ها در دو صندوق بزرگ مطرح بوده است. سازمان بازنشستگی کشوری که در ادامه اداره بازنشستگی و اداره تقاعد تشکیل شد، در دهه 50 هم بحث سرمایه‌گذاری را پیگیری می‌کرد و این مبحث بین مدیران و کارشناسان این اداره وجود داشته است. یا سال‌ها در دهه 40 و 50 بحث سرمایه‌گذاری در سازمان تأمین اجتماعی مطرح بوده است؛ اما اینکه فرایندهای سرمایه‌گذاری به شکل امروز باشد، قطعا به این ترتیب نبوده است که سرمایه‌گذاری و به‌طور مشخص بنگاه‌داری در صندوق‌ها، مخصوصا دو صندوق اصلی شکل بگیرد.

انتخاب از فهرست‌های اجباری
برخی کارشناسان بر این باورند که صندوق‌های بازنشستگی خودشان تمایل داشتند که به جای ورود به بازار سرمایه، سهام شرکت‌های دولتی را در اختیار بگیرند؛ اما مدیرعامل صندوق صبا نظر دیگری دارد.
او می‌گوید: صندوق‌ها در پذیرش سهام واگذار‌شده به آنها، قدرت انتخاب چندانی نداشتند. در واقع اینکه چرا صندوق‌ها تمایل پیدا کردند سهام شرکت‌های دولتی را به‌‌جای ورود به بازار سرمایه دریافت کنند، مسئله‌ای انتخابی نبوده است، بلکه یک تصمیم‌گیری کلان در دولت بوده که به صندوق‌ها ابلاغ شده است.

صندوق‌های بازنشستگی، بزرگ‌ترین فعالان اقتصادی جهان
برخی کارشناسان منتقد عملکرد صندوق‌ها، معتقدند اقتصاد ایران پتانسیل پذیرش حجم گسترده حضور صندوق‌ها در فعالیت‌های اقتصادی کشور را نداشته و بهتر بود حضور این صندوق‌ها در اقتصاد ایران محدود می‌شد. این در حالی است که عظیمی پیش‌‌فرض‌های مطرح‌شده در نظر این گروه را کاملا نادرست توصیف می‎کند.
او می‌گوید: صندوق‌های بازنشستگی در کشورهایی که من آمارش را دیدم و شما هم می‌توانید پیدا کنید، یکی از بزرگ‌ترین فعالان اقتصادی به‌شمار می‌آیند. کشورهایی را می‌توان یافت که حجم دارایی‌هایی صندوق‌های بازنشستگی آنها به چندین برابر تولید ناخالص داخلی (GDP) آن اقتصاد می‌رسد. صندوق‌ها در اقتصاد در این کشورها با ارقامی مثل چهار، هفت و هشت برابر تولید ناخالص داخلی حضور دارند.
مدیرعامل صندوق صبا ادامه می‌دهد: از منظر اصول و قواعد، صندوق‌های بازنشستگی بنا بر تعریف موظف هستند ارزش دارایی‌های خود را حفظ و بر ارزش آنها اضافه کنند؛ این مسئله مگر از طریق سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی امکان‌پذیر نیست؟
او می‌گوید: بنابراین صرف حضور صندوق‌ها در اقتصاد به‌هیچ‌وجه نکته‌ای منفی محسوب نمی‌شود، بلکه چگونگی آن مسئله است. آیا حضور آنها و فعالیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری آنها در مسیر توسعه ملی هست؟ آیا سرمایه‌گذاری آنها باعث می‌شود صندوق‌ها به پایداری مالی برسند و سؤال اصلی این است که چرا کشورها سرمایه‌گذاری صندوق‌ها را تعریف کردند و پذیرفتند این فرایند برای حفظ و ارتقای ارزش دارایی‌ها مورد توجه قرار گیرد.
عظیمی یادآور می‌شود: بنابراین اگر با ملاحظات تجربی و اصولی بخواهند شرایط سرمایه‌گذاری صندوق‌ها را بازنویسی کنند، باید پرسید که آیا حضور صندوق‌ها باعث شده کارکرد اصلی در حوزه سرمایه‌گذاری رقم بخورد؟ منظورم به این است که آیا حضور صندوق‌ها باعث شده ارزش دارایی‌های صندوق‌ها حفظ شده و ارتقا یابد. در نهایت آیا سرمایه‌گذاری و حضور در اقتصاد باعث شده صندوق‌ها به پایداری مالی بلند‌مدت برسند یا خیر؟ پرسش‌های درست از این جنس است.

سرمایه‌گذاری که پایداری مالی به همراه نداشت
مدیرعامل صندوق صبا به این پرسش که آیا سرمایه‌گذاری صندوق‌ها و حضورشان در اقتصاد منجر به ایجاد پایداری مالی بلند‌مدت برای صندوق‌ها شد، این‌گونه پاسخ می‌دهد: قطعا خیر. اگر دنبال نشانه برای این گفته من هم می‌گردید، باید بگویم صندوق بازنشستگی کشوری به‌عنوان دومین صندوق بزرگ، 97 تا 98 درصد مصارف خود را به صورت مستقیم و نه غیر‌مستقیم از بودجه عمومی دریافت می‌کند؛ یعنی صندوقی است که از عهده 98 درصد مصارفش بر‌نمی‌آید.
او اضافه می‌کند: صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح صد‌درصد وابسته به بودجه دولت است. صندوق‌هایی مثل بانک‌ها با لطایف‌الحیل حسابداری، پایداری را پنهان می‌کنند و در واقع با ناپایداری مالی آشکار‌نشده درباره بانک‌ها مواجه هستیم. درباره تأمین اجتماعی که بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی کشور است، در سه، چهار سال اخیر سازمان تأمین اجتماعی ناچار شده برای جبران کسری نقدینگی خود، از بانک‌ها در ارقام چند هزار میلیارد‌تومانی با بهره‌های بسیار سنگین 28 درصد و 30‌و‌چند درصد وام بگیرد. این نشانه‌ها مؤید این مطلب است که نظام بازنشستگی در ایران دچار ناپایداری مالی است.

تنوع بیش از حد سبد سرمایه‌گذاری
عظیمی درباره سبد سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی می‌گوید: تخصص من در حوزه سرمایه‌گذاری صندوق‌ها نیست و اطلاعاتی عمومی در این حوزه دارم. تا جایی که من در جریان هستم، اگر باز به دو صندوق اصلی تأمین اجتماعی و بازنشستگی کشوری نگاه کنیم (وقتی هم می‌گویم اصلی، منظور 90 درصد پوشش حوزه بازنشستگی کشور است)، فعالیت‌های اقتصادی در این دو صندوق، یا در صنایع پتروشیمی است یا در حوزه سیمان، دارو، غذا و حمل‌و‌نقل به‌عنوان حوزه‌های اصلی خلاصه می‌شود. بخش عمده سرمایه‌های صندوق‌ها در این فعالیت‌ها است؛ اما به معنای این نیست که این صندوق‌ها شرکت‌های دیگری ندارند. مثلا در سبد سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشور بیش از صد شرکت هستند. در تأمین اجتماعی این رقم به بیش از 250 شرکت می‌رسد. او ادامه می‌دهد: اگر به حجم سرمایه‌گذاری‌ها نگاه کنیم، همین صنایع هستند؛ اما اگر به تنوع فعالیت‌های بر اساس شماره ردیف شرکت‌ها نگاه کنیم، سبد آنها فوق‌العاده متنوع است. در این سبد از لاستیک، سیمان، آسفالت، قیر، حمل‌و‌نقل، کاغذ و فلز تا دیگر رشته فعالیت‌ها مشاهده می‌شود. شاید اگر این فهرست را بشماریم، به بالای 30 تا 50 رشته فعالیت هم برسد؛ اما این شرکت‌ها، شرکت‌های کوچکی هستند که سرمایه کمی را جذب کرده‌اند؛ یعنی به لحاظ حجم سرمایه، فعالیت صندوق‌ها در بخش نفت و گاز، پتروشیمی، ساختمان، دارو، غذا و حمل‌و‌نقل متمرکز شده است.
مدیرعامل صندوق صبا تأکید می‌کند: به نظر من درباره صندوق‌های ایران این پراکندگی خیلی مسئله است. اگر در جاهای دیگر توصیه می‌شود که سبد سرمایه‌گذاری متنوع شود تا بتوان نوسان‌ها را مدیریت کرد، اتفاقا به نظر می‌رسد سبد سرمایه‌گذاری صندوق‌های ایران بیش از ‌اندازه متنوع است و بهتر است اینها متمرکزتر شوند.

نیاز به کاهش تنوع سبد بنگاه‌داری
در‌حالی‌که در بقیه دنیا سبد متنوعی طراحی می‌شود که نوسان‌ها را تحت پوشش قرار دهد، چرا این الگو و تنوع سبد برای ایران کارساز نبوده و حتی مشکل‌آفرین است؟ عظیمی در‌این‌باره می‌گوید: من فقط درباره کلیات می‌توانم صحبت کنم. بین قدرت مدیریت یک سبد از دارایی در برابر نوسان‌های بازار با تنوع رابطه‌ای وجود دارد. برای اینکه بتوانید نوسانات را مدیریت کنید، یکی از توصیه‌هایی که می‌شود، تشکیل سبد متنوع است.
او اضافه می‌کند: البته این به آن معنا نیست که یک سبد بی‌اندازه و بیش از‌ اندازه متنوع را رقم بزنید. اگر فهرست بنگاه‌های زیر‌مجموعه سازمان تأمین اجتماعی و فهرست بنگاه‌های صندوق بازنشستگی کشوری را مرور کنید، بر اساس رشته فعالیت این شرکت‌ها و بنگاه‌ها، از سس تا لبنیات، کاغذ، مقوا، دارو، نفتکش، پتروشیمی، فولاد، حمل‌و‌نقل، ساختمان و حتی خدمات مالی، گردشگری، هتل‌داری و... را شامل می‌شود. این سبد خیلی متنوع است. مدیرعامل صندوق صبا تأکید می‌کند: مگر مدیریت صندوق از عهده تخصص لازم برای مثلا 60 رشته صنعتی یا 70 رشته فعالیت اقتصادی بر‌می‌آید؟ زمانی هست که می‌گویید برای مدیریت نوسانات باید سند متنوعی را تشکیل دهند که گزاره درستی است، ولی این تنوع وقتی به 70 یا 80 رشته فعالیت تبدیل می‌شود، کدام سازمان است که در همه این رشته‌ها این‌قدر صاحب تخصص و صلاحیت باشد که ارقام چند‌ده ‌میلیارد یا چند‌صد‌ میلیارد‌تومانی را مدیریت کند.
او یادآور می‌شود: وقتی درباره مدیریت صندوق‌ها صحبت می‌کنید، بحث از ارقام چند‌صد میلیارد یا چند‌ هزار تومانی است و حالا شما می‌خواهید در 70 تا 80 رشته فعالیت ارقام بسیار بزرگ و هنگفتی را مدیریت کنید. چه سیستمی را می‌توانید پشت این ساختار بگذارید؟ مگر صندوق‌ها می‌توانند چنین کاری کنند؟
او می‌گوید: توصیه نهادهای حرفه‌ای برای این ماجراها، تنظیم یک سند سیاست سرمایه‌گذاری است. توصیه می‌شود صندوق‌ها چنین سندی را تنظیم کنند و کارکرد اصلی چنین سندی، این است که به صندوق توصیه می‌کند در یک افق پنج یا 10‌ساله، در چه حوزه‌هایی وارد شود و چگونه وارد شود. اینکه نهادهای حرفه‌ای توصیه می‌کنند، تنظیم چنین سندی است و تا جایی که من دیدم، این سند نمی‌تواند درجه تنوعی را به‌ اندازه‌ای که در‌حال‌حاضر شاهد آن هستیم، شامل شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.