|

عضو هیئت‌علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف پیشنهاد داد

جایگزین بنگاه‌داری

شرق: حضور صندوق‌های بازنشستگی در ایران در برخی بخش‌های اقتصادی در دهه‌های اخیر، همواره محل نقد کارشناسان قرار گرفته است. آنها معتقدند نوع سرمایه‌گذاری مطلوب در صندوق‌ها صورت نگرفته و این امر سبب شده آنها به بنگاه‌داری روی بیاورند که عموما نه برای صندوق‌ها سودمند بوده و نه توانسته وظایف صندوق‌ها در راستای حفظ و حراست از سرمایه‌های ذی‌نفعان را پوشش دهد؛ بلکه این اقدام (بنگاه‌داری) فقط موجب امتیازگیری و رانت‌جویی برخی از مدیران در سال‌های مختلف شده است. همین امر موجب شده نگاه به صندوق‌ها، نگاه کاسب‌کارانه و همچون حیاط‌خلوتی برای دوستداران رانت باشد. در این میان، دیدگاه کارشناسان درباره نوع سرمایه‌گذاری‌هایی است که می‌تواند فرایند مطلوبی را برای نیل به اهداف به همراه آورد. علی ابراهیم‌نژاد، عضو هیئت‌علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، در گفت‌وگو با «شرق» عبور از بنگاه‌داری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را یکی از مهم‌ترین راهکارهایی می‌داند که می‌تواند سوددهی با کمترین ریسک را برای آنها به همراه آورد. او با بیان اینکه عدم تناسب میان دارایی‌ها و تعهدات صندوق‌ها بسیار نگران‌کننده است، می‌گوید: «یکی از حوزه‌هایی که در دهه‌های اخیر مورد توجه بیش از پیش صندوق‌‌های بازنشستگی در جهان قرار گرفته و در کشور ما نیازمند توجه بیشتر است، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها است». ابراهیم‌نژاد در معرفی این زیرساخت‌ها می‌افزاید: «زیرساخت‌ها بخش‌های مختلفی را شامل می‌شوند که مهم‌ترین آنها حمل‌و‌نقل شامل بندر، فرودگاه، پل، تونل، جاده و پارکینگ، آب و فاضلاب، تولید و انتقال برق، گاز، ارتباطات شامل موبایل، تلفن ثابت و ماهواره و انرژی‌های تجدیدپذیر مانند بادی و خورشیدی است». در این گفت‌وگو، تحلیل او درباره چگونگی ورود به این عرصه و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری در این حوزه را بررسی کرده‌ایم.

با خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری، بهترین جایگزین برای سرمایه‌گذاری چیست؟
نکته‌ای که مایلم ابتدا تأکید کنم، این است که خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری تا پیش از رشد اخیر بازار هم ممکن و دست‌یافتنی بود و پس از رشد اخیر بازار به‌‌مراتب دست‌یافتنی‌تر شده است. بنابراین، خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری به نظر من منوط به اراده تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران و اصلاح سازوکارهای واگذاری و نیز زیرساخت‌های بازار سرمایه است و یک اراده جمعی در دولت و به‌‌طور مشخص در وزارت رفاه، وزارت اقتصاد و سازمان بورس و اوراق بهادار می‌تواند در یک بازه دو‌ساله، این هدف را محقق کند. در صورت نیاز، می‌توان در فرصتی دیگر درباره اینکه دقیقا چه گام‌هایی باید برداشته شود تا این موضوع عملیاتی ‌شود، صحبت کنیم؛ اما به‌عنوان نمونه، ملزم‌کردن موافقت صندوق‌ها با افزایش سرمایه شرکت‌های زیرمجموعه برای تزریق منابع مالی به آنها در سالی که تحت عنوان جهش تولید نامیده شده و فروش حق‌‌ تقدم حاصله در بازار (یا افزایش سرمایه از طریق سلب حق تقدم)، یکی از این راهکارهاست. بشخصه شرکتی را می‌شناسم که صرفا به دلیل موافقت‌نکردن سهامدار عمده که یک صندوق بازنشستگی است با افزایش سرمایه‌، در بازاری که به دلیل افزایش قیمت دلار و کاهش واردات کالاهای مشابه از چین، فرصتی طلایی در اختیار دارد، امکان بروز‌کردن خط تولید و افزایش تولید را پیدا نکرده است.
فروش خرد و تدریجی سهام در بازار نیز در شرایط فعلی بازار کاملا دست‌یافتنی است و صرفا نیاز به عزم و اراده مدیران دارد. مقایسه ابعاد سرمایه‌گذاری صندوق‌ها در سهام شرکت‌ها با ابعاد فعلی بازار هم این را تأیید می‌کند که خروج از بنگاه‌داری دست‌یافتنی است.
اما سؤال این است که با فرض خروج از بنگاه‌داری، صندوق‌ها در چه دارایی‌هایی سرمایه‌گذاری کنند تا بتوانند تعهدات خود به بازنشستگان فعلی و آتی را پاسخ‌گو باشند؟ اولا، لازم است یادآوری کنیم که تأکید بر خروج از بنگاه‌داری، به معنای خروج از سهامداری نیست؛ بنابراین صندوق‌ها می‌توانند در عین خروج از سهام کنترلی و مدیریتی شرکت‌ها، یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین سرمایه‌گذاران در بازار سهام کشور باقی مانده و کسب سود کنند. به عبارت دیگر، اگر صندوق‌ها تنوع‌بخشی بیشتری به ترکیب سهام تحت تملک خود بدهند و مثلا نزدیک به شاخص (به‌اصطلاح به ‌صورت غیرفعال یا
passive) سرمایه‌گذاری کنند، می‌توانند در عین مداخله‌نکردن در مدیریت بنگاه‌ها، منابع درخور توجهی را در بازار سهام حفظ کنند.
علاوه بر بازار سهام، سایر طبقات دارایی هم می‌تواند با توجه به افق سرمایه‌گذاری بلندمدت صندوق‌های بازنشستگی و نیازنداشتن به تغییر سریع ترکیب دارایی‌ها، گزینه‌های مناسبی برای سرمایه‌گذاری باشند. برای مثال، یکی از حوزه‌هایی که در دهه‌های اخیر مورد توجه بیش از پیش صندوق‌‌های بازنشستگی در جهان قرار گرفته و در کشور ما نیازمند توجه بیشتر است، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌هاست. در‌حال‌حاضر، اخیرا منابع لازم برای تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام دولتی (که عمدتا زیرساختی هستند)، بالغ بر 800 هزار میلیارد تومان اعلام شده که با توجه به وضعیت نامناسب بودجه دولت، عملا امکان تکمیل و بهره‌برداری با تکیه بر منابع بودجه را نخواهند داشت. حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای توسعه زیرساخت‌ها در سطح جهان نیز شایان توجه است؛ بر اساس برآورد شرکت مشاوره McKinsey، میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز در زیرساخت‌ها تا سال 2030، معادل 57 تریلیون دلار تخمین زده شده که نیازمند سرمایه‌گذاری سالانه 5.3 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان است. البته معمولا یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های صندوق‌ها‌ی بازنشستگی، سرمایه‌گذاری در بازارهای بین‌المللی است که به میزان زیادی به تنوع‌بخشی و کاهش ریسک سبد صندوق‌ها کمک می‌کند؛ اما فعلا این امکان برای صندوق‌های بازنشستگی ایران فراهم نیست.
منظور شما از زیرساخت‌ها، کدام بخش‌هاست؟
زیرساخت‌ها بخش‌های مختلفی را شامل می‌شوند که مهم‌ترین آنها حمل‌و‌نقل شامل بندر، فرودگاه، پل، تونل، جاده و پارکینگ، آب و فاضلاب، تولید و انتقال برق، گاز، ارتباطات شامل موبایل، تلفن ثابت و ماهواره و انرژی‌های تجدیدپذیر مانند بادی و خورشیدی است.
آیا سرمایه‌گذاری در دیگر کشورها در بخش زیرساختی، تجربه موفقی بوده؟
در برخی کشورها صندوق‌های بازنشستگی در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها داشته‌اند. در دو کشور پیشرو در این حوزه، یعنی کانادا و استرالیا، میزان سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی در زیرساخت‌ها در برخی صندوق‌ها تا حدود 14 درصد دارایی‌های آنهاست و در استرالیا، میزان سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی در زیرساخت‌ها بیش از 70 میلیارد دلار است. به‌عنوان یک نمونه دیگر از این سرمایه‌گذاری‌ها می‌توان به مشارکت صندوق‌های بازنشستگی انگلستان در تأمین مالی پروژه 4.2‌میلیارد‌پوندی بازسازی تونل‌های شبکه فاضلاب لندن اشاره کرد که از سال 2015 آغاز شد. در کشور ما سرمایه‌گذاری صندوق‌‌ها در پروژه‌های زیرساختی به نسبت محدود بوده است که به‌عنوان نمونه، می‌توان به سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری در آزادراه امیرکبیر و آزادراه تبریز - ارومیه اشاره کرد.
سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها چه مزیتی برای صندوق‌ها دارد؟
مزایای زیرساخت‌ها که آنها را به گزینه‌های مناسبی برای سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی تبدیل می‌کند و باعث اقبال صندوق‌های بازنشستگی جهان شده، متعدد است. عمر طولانی زیرساخت‌ها در هماهنگی و تناسب با افق بلندمدت سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی است. همچنین زیرساخت‌ها معمولا به‌ صورت یک انحصار یا شبه‌انحصار طبیعی یا انحصار ناشی از مقررات فعالیت می‌کنند و به همین دلیل، تا حد زیادی از رقابت بازار مصون هستند. همبستگی بازده در زیرساخت‌ها با سایر بخش‌های اقتصاد از‌جمله بازار سهام، معمولا بسیار پایین است؛ بنابراین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها حساسیت کمتری به نوسانات اقتصادی دارد. علاوه بر آنکه زیرساخت‌ها به دلیل ماهیت فیزیکی خود معمولا پوشش مناسبی برای ریسک تورم محسوب می‌شوند. از طرفی، به لحاظ تناسب ریسک و بازده، معمولا بازده تعدیل‌شده با ریسک جذابی دارند. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، جریان نقدی مداوم، باثبات و قابل اتکایی ایجاد می‌کند که برای صندوق‌های بازنشستگی با جریان خروجی منظم جذاب است. همچنین به دلیل شفافیت و عدم پیچیدگی نسبی مدیریت این دارایی‌ها (در مقایسه با بنگاه‌داری)، اثرات سوء ناشی از ضعف حکمرانی کمتر خواهد بود. نباید نادیده گرفت که قدرت جذب سرمایه در پروژه‌های زیرساختی بسیار بالاست. برای مثال، یک نیروگاه برق می‌تواند تا چند هزار میلیارد تومان سرمایه را جذب کند.
برخی بر ظرفیت بورس تکیه می‌کنند؛ اما بورس هرچند سودآور است، ریسک‌هایی جدی دارد. چگونه می‌توان از سرمایه‌ها در برابر ریسک احتمالی جلوگیری کرد؟
طبیعتا کسب سود مناسب بدون پذیرش ریسک امکان‌پذیر نیست؛ اما نکته مهم این است که ریسک تحمل‌شده متناسب با ویژگی‌های سرمایه‌گذار و افق سرمایه‌گذاری آن باشد. صندوق‌های بازنشستگی در مقایسه با بسیاری از سرمایه‌گذاران دیگر از‌جمله صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، به دلیل عدم تغییر ناگهانی ترکیب اعضای آنها، معمولا جریانات نقدی باثبات و قابل پیش‌بینی دارند و بنابراین می‌توانند با افق بلندمدت سرمایه‌گذاری کنند.
درباره بازار سهام، از سال 63 تاکنون بدترین بازده سالانه بازار در سال 93 اتفاق افتاده که حدود منفی 21 درصد بوده است؛ اما جالب است بدانید که اگر افق سرمایه‌گذاریتان را به سه سال افزایش دهید، در 36 سال گذشته بدترین بازدهی شما به منفی دو درصد (یعنی سالانه کمتر از منفی یک درصد) کاهش می‌یابد. اگر افق سرمایه‌گذاری را به پنج سال افزایش دهید، بدترین بازده شما مثبت 14درصد است. البته روی دیگر سکه هم این است که در بازه پنج‌ساله 78 تا 82 شما می‌توانستید دارایی‌تان در بورس را 14 برابر کنید! بنابراین، ضمن اینکه همه می‌دانیم در بازار سهام، گذشته لزوما پیش‌بینی‌کننده آینده نیست، نکته مورد تأکید من این است که با بلندمدت‌شدن افق سرمایه‌گذاری، نوسانات کوتاه‌مدت بازار تا حد زیادی اهمیت خود را از دست داده و روند بلندمدت بازار، نیروی غالب خواهد بود.
نکته دیگر این‌که اتفاقا بنگاه‌داری به معنای تمرکز سبد سرمایه‌گذاری در تعداد معدودی بنگاه است و برعکس، هرچه تنوع شرکت‌ها و صنایع موجود در سبد افزایش یابد، موجب کاهش ریسک سبد می‌شود. در نتیجه، خروج از بنگاه‌داری و تنوع‌بخشی به سهام شرکت‌های بورسی موجود در سبد صندوق‌ها، می‌تواند به کاهش ریسک سبد منجر شود. به‌عنوان یک مثال، در دهه 80 صنعت سیمان صنعتی جذاب و پرسود بود؛ اما به‌‌تدریج از جذابیت آن کاسته شد. تأمین اجتماعی که یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاران در صنعت سیمان است، طبعا از کاهش سودآوری این صنعت متضرر شده است؛ اما اگر به‌جای سهام کنترلی و مدیریتی، سهام خرد و قابل معامله در شرکت‌ها و صنایع مختلف داشت، اولا وزن این صنعت در سبد سرمایه‌گذاری سازمان کمتر بود و ثانیا، با کاهش جذابیت صنعت، خروج از سهام شرکت‌ها و ورود به صنایع پربازده‌ امکان‌پذیرتر بود.
در مجموع، فکر می‌کنم اولا خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری شدنی است و ثانیا، این هنر دولت و به‌طور خاص، وزارت اقتصاد و سازمان برنامه باید باشد که بتوانند سازوکارهای مالی پروژه‌های زیرساختی را به‌گونه‌ای جذاب طراحی کنند که سرمایه‌گذاران ازجمله صندوق‌های بازنشستگی، تمایل به سرمایه‌گذاری در این پروژه‌ها داشته باشند.

شرق: حضور صندوق‌های بازنشستگی در ایران در برخی بخش‌های اقتصادی در دهه‌های اخیر، همواره محل نقد کارشناسان قرار گرفته است. آنها معتقدند نوع سرمایه‌گذاری مطلوب در صندوق‌ها صورت نگرفته و این امر سبب شده آنها به بنگاه‌داری روی بیاورند که عموما نه برای صندوق‌ها سودمند بوده و نه توانسته وظایف صندوق‌ها در راستای حفظ و حراست از سرمایه‌های ذی‌نفعان را پوشش دهد؛ بلکه این اقدام (بنگاه‌داری) فقط موجب امتیازگیری و رانت‌جویی برخی از مدیران در سال‌های مختلف شده است. همین امر موجب شده نگاه به صندوق‌ها، نگاه کاسب‌کارانه و همچون حیاط‌خلوتی برای دوستداران رانت باشد. در این میان، دیدگاه کارشناسان درباره نوع سرمایه‌گذاری‌هایی است که می‌تواند فرایند مطلوبی را برای نیل به اهداف به همراه آورد. علی ابراهیم‌نژاد، عضو هیئت‌علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، در گفت‌وگو با «شرق» عبور از بنگاه‌داری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را یکی از مهم‌ترین راهکارهایی می‌داند که می‌تواند سوددهی با کمترین ریسک را برای آنها به همراه آورد. او با بیان اینکه عدم تناسب میان دارایی‌ها و تعهدات صندوق‌ها بسیار نگران‌کننده است، می‌گوید: «یکی از حوزه‌هایی که در دهه‌های اخیر مورد توجه بیش از پیش صندوق‌‌های بازنشستگی در جهان قرار گرفته و در کشور ما نیازمند توجه بیشتر است، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها است». ابراهیم‌نژاد در معرفی این زیرساخت‌ها می‌افزاید: «زیرساخت‌ها بخش‌های مختلفی را شامل می‌شوند که مهم‌ترین آنها حمل‌و‌نقل شامل بندر، فرودگاه، پل، تونل، جاده و پارکینگ، آب و فاضلاب، تولید و انتقال برق، گاز، ارتباطات شامل موبایل، تلفن ثابت و ماهواره و انرژی‌های تجدیدپذیر مانند بادی و خورشیدی است». در این گفت‌وگو، تحلیل او درباره چگونگی ورود به این عرصه و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری در این حوزه را بررسی کرده‌ایم.

با خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری، بهترین جایگزین برای سرمایه‌گذاری چیست؟
نکته‌ای که مایلم ابتدا تأکید کنم، این است که خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری تا پیش از رشد اخیر بازار هم ممکن و دست‌یافتنی بود و پس از رشد اخیر بازار به‌‌مراتب دست‌یافتنی‌تر شده است. بنابراین، خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری به نظر من منوط به اراده تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران و اصلاح سازوکارهای واگذاری و نیز زیرساخت‌های بازار سرمایه است و یک اراده جمعی در دولت و به‌‌طور مشخص در وزارت رفاه، وزارت اقتصاد و سازمان بورس و اوراق بهادار می‌تواند در یک بازه دو‌ساله، این هدف را محقق کند. در صورت نیاز، می‌توان در فرصتی دیگر درباره اینکه دقیقا چه گام‌هایی باید برداشته شود تا این موضوع عملیاتی ‌شود، صحبت کنیم؛ اما به‌عنوان نمونه، ملزم‌کردن موافقت صندوق‌ها با افزایش سرمایه شرکت‌های زیرمجموعه برای تزریق منابع مالی به آنها در سالی که تحت عنوان جهش تولید نامیده شده و فروش حق‌‌ تقدم حاصله در بازار (یا افزایش سرمایه از طریق سلب حق تقدم)، یکی از این راهکارهاست. بشخصه شرکتی را می‌شناسم که صرفا به دلیل موافقت‌نکردن سهامدار عمده که یک صندوق بازنشستگی است با افزایش سرمایه‌، در بازاری که به دلیل افزایش قیمت دلار و کاهش واردات کالاهای مشابه از چین، فرصتی طلایی در اختیار دارد، امکان بروز‌کردن خط تولید و افزایش تولید را پیدا نکرده است.
فروش خرد و تدریجی سهام در بازار نیز در شرایط فعلی بازار کاملا دست‌یافتنی است و صرفا نیاز به عزم و اراده مدیران دارد. مقایسه ابعاد سرمایه‌گذاری صندوق‌ها در سهام شرکت‌ها با ابعاد فعلی بازار هم این را تأیید می‌کند که خروج از بنگاه‌داری دست‌یافتنی است.
اما سؤال این است که با فرض خروج از بنگاه‌داری، صندوق‌ها در چه دارایی‌هایی سرمایه‌گذاری کنند تا بتوانند تعهدات خود به بازنشستگان فعلی و آتی را پاسخ‌گو باشند؟ اولا، لازم است یادآوری کنیم که تأکید بر خروج از بنگاه‌داری، به معنای خروج از سهامداری نیست؛ بنابراین صندوق‌ها می‌توانند در عین خروج از سهام کنترلی و مدیریتی شرکت‌ها، یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین سرمایه‌گذاران در بازار سهام کشور باقی مانده و کسب سود کنند. به عبارت دیگر، اگر صندوق‌ها تنوع‌بخشی بیشتری به ترکیب سهام تحت تملک خود بدهند و مثلا نزدیک به شاخص (به‌اصطلاح به ‌صورت غیرفعال یا
passive) سرمایه‌گذاری کنند، می‌توانند در عین مداخله‌نکردن در مدیریت بنگاه‌ها، منابع درخور توجهی را در بازار سهام حفظ کنند.
علاوه بر بازار سهام، سایر طبقات دارایی هم می‌تواند با توجه به افق سرمایه‌گذاری بلندمدت صندوق‌های بازنشستگی و نیازنداشتن به تغییر سریع ترکیب دارایی‌ها، گزینه‌های مناسبی برای سرمایه‌گذاری باشند. برای مثال، یکی از حوزه‌هایی که در دهه‌های اخیر مورد توجه بیش از پیش صندوق‌‌های بازنشستگی در جهان قرار گرفته و در کشور ما نیازمند توجه بیشتر است، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌هاست. در‌حال‌حاضر، اخیرا منابع لازم برای تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام دولتی (که عمدتا زیرساختی هستند)، بالغ بر 800 هزار میلیارد تومان اعلام شده که با توجه به وضعیت نامناسب بودجه دولت، عملا امکان تکمیل و بهره‌برداری با تکیه بر منابع بودجه را نخواهند داشت. حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای توسعه زیرساخت‌ها در سطح جهان نیز شایان توجه است؛ بر اساس برآورد شرکت مشاوره McKinsey، میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز در زیرساخت‌ها تا سال 2030، معادل 57 تریلیون دلار تخمین زده شده که نیازمند سرمایه‌گذاری سالانه 5.3 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان است. البته معمولا یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های صندوق‌ها‌ی بازنشستگی، سرمایه‌گذاری در بازارهای بین‌المللی است که به میزان زیادی به تنوع‌بخشی و کاهش ریسک سبد صندوق‌ها کمک می‌کند؛ اما فعلا این امکان برای صندوق‌های بازنشستگی ایران فراهم نیست.
منظور شما از زیرساخت‌ها، کدام بخش‌هاست؟
زیرساخت‌ها بخش‌های مختلفی را شامل می‌شوند که مهم‌ترین آنها حمل‌و‌نقل شامل بندر، فرودگاه، پل، تونل، جاده و پارکینگ، آب و فاضلاب، تولید و انتقال برق، گاز، ارتباطات شامل موبایل، تلفن ثابت و ماهواره و انرژی‌های تجدیدپذیر مانند بادی و خورشیدی است.
آیا سرمایه‌گذاری در دیگر کشورها در بخش زیرساختی، تجربه موفقی بوده؟
در برخی کشورها صندوق‌های بازنشستگی در سال‌های اخیر توجه ویژه‌ای به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها داشته‌اند. در دو کشور پیشرو در این حوزه، یعنی کانادا و استرالیا، میزان سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی در زیرساخت‌ها در برخی صندوق‌ها تا حدود 14 درصد دارایی‌های آنهاست و در استرالیا، میزان سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی در زیرساخت‌ها بیش از 70 میلیارد دلار است. به‌عنوان یک نمونه دیگر از این سرمایه‌گذاری‌ها می‌توان به مشارکت صندوق‌های بازنشستگی انگلستان در تأمین مالی پروژه 4.2‌میلیارد‌پوندی بازسازی تونل‌های شبکه فاضلاب لندن اشاره کرد که از سال 2015 آغاز شد. در کشور ما سرمایه‌گذاری صندوق‌‌ها در پروژه‌های زیرساختی به نسبت محدود بوده است که به‌عنوان نمونه، می‌توان به سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری در آزادراه امیرکبیر و آزادراه تبریز - ارومیه اشاره کرد.
سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها چه مزیتی برای صندوق‌ها دارد؟
مزایای زیرساخت‌ها که آنها را به گزینه‌های مناسبی برای سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی تبدیل می‌کند و باعث اقبال صندوق‌های بازنشستگی جهان شده، متعدد است. عمر طولانی زیرساخت‌ها در هماهنگی و تناسب با افق بلندمدت سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی است. همچنین زیرساخت‌ها معمولا به‌ صورت یک انحصار یا شبه‌انحصار طبیعی یا انحصار ناشی از مقررات فعالیت می‌کنند و به همین دلیل، تا حد زیادی از رقابت بازار مصون هستند. همبستگی بازده در زیرساخت‌ها با سایر بخش‌های اقتصاد از‌جمله بازار سهام، معمولا بسیار پایین است؛ بنابراین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها حساسیت کمتری به نوسانات اقتصادی دارد. علاوه بر آنکه زیرساخت‌ها به دلیل ماهیت فیزیکی خود معمولا پوشش مناسبی برای ریسک تورم محسوب می‌شوند. از طرفی، به لحاظ تناسب ریسک و بازده، معمولا بازده تعدیل‌شده با ریسک جذابی دارند. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، جریان نقدی مداوم، باثبات و قابل اتکایی ایجاد می‌کند که برای صندوق‌های بازنشستگی با جریان خروجی منظم جذاب است. همچنین به دلیل شفافیت و عدم پیچیدگی نسبی مدیریت این دارایی‌ها (در مقایسه با بنگاه‌داری)، اثرات سوء ناشی از ضعف حکمرانی کمتر خواهد بود. نباید نادیده گرفت که قدرت جذب سرمایه در پروژه‌های زیرساختی بسیار بالاست. برای مثال، یک نیروگاه برق می‌تواند تا چند هزار میلیارد تومان سرمایه را جذب کند.
برخی بر ظرفیت بورس تکیه می‌کنند؛ اما بورس هرچند سودآور است، ریسک‌هایی جدی دارد. چگونه می‌توان از سرمایه‌ها در برابر ریسک احتمالی جلوگیری کرد؟
طبیعتا کسب سود مناسب بدون پذیرش ریسک امکان‌پذیر نیست؛ اما نکته مهم این است که ریسک تحمل‌شده متناسب با ویژگی‌های سرمایه‌گذار و افق سرمایه‌گذاری آن باشد. صندوق‌های بازنشستگی در مقایسه با بسیاری از سرمایه‌گذاران دیگر از‌جمله صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، به دلیل عدم تغییر ناگهانی ترکیب اعضای آنها، معمولا جریانات نقدی باثبات و قابل پیش‌بینی دارند و بنابراین می‌توانند با افق بلندمدت سرمایه‌گذاری کنند.
درباره بازار سهام، از سال 63 تاکنون بدترین بازده سالانه بازار در سال 93 اتفاق افتاده که حدود منفی 21 درصد بوده است؛ اما جالب است بدانید که اگر افق سرمایه‌گذاریتان را به سه سال افزایش دهید، در 36 سال گذشته بدترین بازدهی شما به منفی دو درصد (یعنی سالانه کمتر از منفی یک درصد) کاهش می‌یابد. اگر افق سرمایه‌گذاری را به پنج سال افزایش دهید، بدترین بازده شما مثبت 14درصد است. البته روی دیگر سکه هم این است که در بازه پنج‌ساله 78 تا 82 شما می‌توانستید دارایی‌تان در بورس را 14 برابر کنید! بنابراین، ضمن اینکه همه می‌دانیم در بازار سهام، گذشته لزوما پیش‌بینی‌کننده آینده نیست، نکته مورد تأکید من این است که با بلندمدت‌شدن افق سرمایه‌گذاری، نوسانات کوتاه‌مدت بازار تا حد زیادی اهمیت خود را از دست داده و روند بلندمدت بازار، نیروی غالب خواهد بود.
نکته دیگر این‌که اتفاقا بنگاه‌داری به معنای تمرکز سبد سرمایه‌گذاری در تعداد معدودی بنگاه است و برعکس، هرچه تنوع شرکت‌ها و صنایع موجود در سبد افزایش یابد، موجب کاهش ریسک سبد می‌شود. در نتیجه، خروج از بنگاه‌داری و تنوع‌بخشی به سهام شرکت‌های بورسی موجود در سبد صندوق‌ها، می‌تواند به کاهش ریسک سبد منجر شود. به‌عنوان یک مثال، در دهه 80 صنعت سیمان صنعتی جذاب و پرسود بود؛ اما به‌‌تدریج از جذابیت آن کاسته شد. تأمین اجتماعی که یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاران در صنعت سیمان است، طبعا از کاهش سودآوری این صنعت متضرر شده است؛ اما اگر به‌جای سهام کنترلی و مدیریتی، سهام خرد و قابل معامله در شرکت‌ها و صنایع مختلف داشت، اولا وزن این صنعت در سبد سرمایه‌گذاری سازمان کمتر بود و ثانیا، با کاهش جذابیت صنعت، خروج از سهام شرکت‌ها و ورود به صنایع پربازده‌ امکان‌پذیرتر بود.
در مجموع، فکر می‌کنم اولا خروج صندوق‌ها از بنگاه‌داری شدنی است و ثانیا، این هنر دولت و به‌طور خاص، وزارت اقتصاد و سازمان برنامه باید باشد که بتوانند سازوکارهای مالی پروژه‌های زیرساختی را به‌گونه‌ای جذاب طراحی کنند که سرمایه‌گذاران ازجمله صندوق‌های بازنشستگی، تمایل به سرمایه‌گذاری در این پروژه‌ها داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.