|

استقلال‌بخشی به نهاد تنظیم‌گر

رضا میرنظامی-دکتری اقتصاد و پژوهشگر اندیشکده حکمرانی شریف

در جهان دو نوع صندوق بازنشستگی وجود دارد؛ یکی صندوق‌های پایه که دولتی هستند و چون انحصاری‌اند، خیلی تنظیم‌گری هم ندارند. این صندوق‌ها به‌ شکل عمومی عمدتا از سوی دولت‌ها اداره می‌شوند. اگر بخواهیم با ایران مشابه‌سازی کنیم، صندوق تأمین اجتماعی از این موارد هستند. گرفتاری که داریم، این است که صندوق‌های پایه ما در ایران یکی نیستند و ما ۱۸ مورد صندوق پایه داریم. این مشکل ایجاد می‌کند. غیر از صندوق‌های پایه، در جهان صندوق‌های متعددی وجود دارد که در قالب صندوق تکمیلی یا بیمه تکمیلی بازنشستگی هستند. این صندوق‌ها اختیاری هستند و بالطبع رگولاتوری دارند. اینها سبد دارایی‌شان باید مشخص باشد و متناسب با نیاز مشتری متنوع باشند و حساب‌ها شخصی است؛ یعنی هر فردی حساب خود را دارد و حساب مرکزی وجود ندارد. استقلال آنها هم مانند سایر نهادهای تنظیم‌گری که وجود دارد، بوده و این را که نحوه سبدگردانی، مدیریت و سرمایه‌گذاری آنها چگونه باشد، یک نهاد تنظیم‌گر مستقل انجام می‌دهد. بخش اول که پایه است، اساسا نیازی به تنظیم‌گری چندانی ندارد؛ چون انحصاری است و صندوق اجباری است.

اصولا مشکلی که ما در حوزه سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی داریم، این است که دو صندوق مهم یعنی صندوق بازنشستگی کشوری و تأمین اجتماعی، به‌جای اینکه به بزرگ‌کردن سبد دارایی و ساختن درآمد بپردازند، تمرکزشان بر شرکت‌داری و رسیدگی به احوال کارمندان است؛ مثلا اگر هپکو یا کشتی سانچی دچار مشکل می‌شود، وزیر رفاه باید پاسخ‌گو باشد؛ یعنی وزیر رفاه باید پاسخ‌گوی سود و زیان شرکت باشد؛ درصورتی‌که یک سرمایه‌گذاری باید در آنجا حضور داشته باشد. اخیرا تصویب شده که میزان سهام صندوق‌ها در شرکت‌ها به زیر ۴۰ درصد برسد؛ یعنی به‌جای اینکه صندوق‌ها شرکت‌داری کنند، بیایند و سهامداری کنند.
موضوع بعدی این است که نه صندوق کشوری و نه تأمین اجتماعی اکنون توان سرمایه‌گذاری را ندارند. چیزی که مهم است، این است که این صندوق‌ها با توجه به اقبالی که در سرمایه‌گذاری بورس وجود دارد، همین سرمایه‌ها را تبدیل به سهام کرده و به سودآوری برسانند. این می‌تواند یک استراتژی باشد؛ اما اینکه از منابع موجود بتوانند درآمد جاری خود را پوشش دهند، این در حال‌حاضر شدنی نیست؛ چون ورودی و خروجی بیمه‌پردازان و مستمری‌بگیران با هم تناسب ندارد.
اتفاق بد ماجرا هم این بود که در این سال‌ها اعتماد عمومی به سرمایه‌گذاری و سبدگردانی این صندوق‌ها بسیار تحلیل رفت. بسیاری از چارت مدیریتی شرکت‌های سرمایه‌گذاری این صندوق‌ها در گیرودار همیشگی انتصابات سیاسی بوده که خروجی آن فساد و ناکارآمدی بوده است. این حرکت از بنگاه‌داری به سمت سهامداری اتفاقا می‌تواند تا حدی این اعتماد عمومی از‌دست‌رفته را به این صندوق‌ها بازگرداند. از آنجایی که هر شرکتی که وارد بورس می‌شود باید صورت‌حساب مالی خود را روی سامانه کدال به‌طور شفاف منتشر کند، از این دریچه می‌توان امیدوار به ایجاد شفافیت در صندوق‌های بازنشستگی بود. از طرفی، زمانی که شرکتی بورسی می‌شود، مدیریت آن هم به شیوه حکمرانی شرکتی یعنی با انتخابات پله‌ای از سهامداران به هیئت‌‌مدیره و بعد از آن هم به مدیرعامل منتهی می‌شود و بنابراین می‌توان انتظار داشت که شیوه مدیریت این شرکت‌ها از انتصابی به سمت انتخابی حرکت کند. هر چقدر سهام خردتر شود، فساد مدیریتی و انتصابات سیاسی هم کمتر می‌شود. زمانی ‌که مجمع عمومی برگزار می‌شود، پشت در بسته انجام نمی‌شود و هر سهامداری می‌تواند در مجمع عمومی شرکت کند؛ بنابراین فشار‌های سیاسی در مدیریت و اداره شرکت‌ها بسیار کمتر می‌شود.
در ماه‌های اخیر بازار بورس جهش بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده و در کنار رشد آن، نگرانی برای ریزش و زیان هم جدی شده؛ اما اینکه کلیت بورس به چه سمتی می‌رود، یک بحث است و اینکه صندوق‌های بازنشستگی در بورس چه مزایایی دارند یک بحث دیگر. چشم‌انداز کلی بورس تحت‌ تأثیر عناصر زیادی است که خود دولت نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ اما اینکه صندوق‌های بازنشستگی از این بازار چطور استفاده کنند، مهم است. نکته مهم این است که منابع یا دارایی‌هایی که به صورت شرکتی در بازار بورس از سوی صندوق‌ها عرضه می‌شود، مجددا به سیکل سرمایه‌گذاری بازگردد و صرف تأمین هزینه‌های جاری و روزمره نشود. درباره شستا هم همین اتفاق افتاد و تاکنون به نظر می‌رسد منابع حاصل از عرضه شستا در بورس، صرف هزینه‌های جاری‌نشده و سرمایه‌گذاری می‌شود.

در جهان دو نوع صندوق بازنشستگی وجود دارد؛ یکی صندوق‌های پایه که دولتی هستند و چون انحصاری‌اند، خیلی تنظیم‌گری هم ندارند. این صندوق‌ها به‌ شکل عمومی عمدتا از سوی دولت‌ها اداره می‌شوند. اگر بخواهیم با ایران مشابه‌سازی کنیم، صندوق تأمین اجتماعی از این موارد هستند. گرفتاری که داریم، این است که صندوق‌های پایه ما در ایران یکی نیستند و ما ۱۸ مورد صندوق پایه داریم. این مشکل ایجاد می‌کند. غیر از صندوق‌های پایه، در جهان صندوق‌های متعددی وجود دارد که در قالب صندوق تکمیلی یا بیمه تکمیلی بازنشستگی هستند. این صندوق‌ها اختیاری هستند و بالطبع رگولاتوری دارند. اینها سبد دارایی‌شان باید مشخص باشد و متناسب با نیاز مشتری متنوع باشند و حساب‌ها شخصی است؛ یعنی هر فردی حساب خود را دارد و حساب مرکزی وجود ندارد. استقلال آنها هم مانند سایر نهادهای تنظیم‌گری که وجود دارد، بوده و این را که نحوه سبدگردانی، مدیریت و سرمایه‌گذاری آنها چگونه باشد، یک نهاد تنظیم‌گر مستقل انجام می‌دهد. بخش اول که پایه است، اساسا نیازی به تنظیم‌گری چندانی ندارد؛ چون انحصاری است و صندوق اجباری است.

اصولا مشکلی که ما در حوزه سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی داریم، این است که دو صندوق مهم یعنی صندوق بازنشستگی کشوری و تأمین اجتماعی، به‌جای اینکه به بزرگ‌کردن سبد دارایی و ساختن درآمد بپردازند، تمرکزشان بر شرکت‌داری و رسیدگی به احوال کارمندان است؛ مثلا اگر هپکو یا کشتی سانچی دچار مشکل می‌شود، وزیر رفاه باید پاسخ‌گو باشد؛ یعنی وزیر رفاه باید پاسخ‌گوی سود و زیان شرکت باشد؛ درصورتی‌که یک سرمایه‌گذاری باید در آنجا حضور داشته باشد. اخیرا تصویب شده که میزان سهام صندوق‌ها در شرکت‌ها به زیر ۴۰ درصد برسد؛ یعنی به‌جای اینکه صندوق‌ها شرکت‌داری کنند، بیایند و سهامداری کنند.
موضوع بعدی این است که نه صندوق کشوری و نه تأمین اجتماعی اکنون توان سرمایه‌گذاری را ندارند. چیزی که مهم است، این است که این صندوق‌ها با توجه به اقبالی که در سرمایه‌گذاری بورس وجود دارد، همین سرمایه‌ها را تبدیل به سهام کرده و به سودآوری برسانند. این می‌تواند یک استراتژی باشد؛ اما اینکه از منابع موجود بتوانند درآمد جاری خود را پوشش دهند، این در حال‌حاضر شدنی نیست؛ چون ورودی و خروجی بیمه‌پردازان و مستمری‌بگیران با هم تناسب ندارد.
اتفاق بد ماجرا هم این بود که در این سال‌ها اعتماد عمومی به سرمایه‌گذاری و سبدگردانی این صندوق‌ها بسیار تحلیل رفت. بسیاری از چارت مدیریتی شرکت‌های سرمایه‌گذاری این صندوق‌ها در گیرودار همیشگی انتصابات سیاسی بوده که خروجی آن فساد و ناکارآمدی بوده است. این حرکت از بنگاه‌داری به سمت سهامداری اتفاقا می‌تواند تا حدی این اعتماد عمومی از‌دست‌رفته را به این صندوق‌ها بازگرداند. از آنجایی که هر شرکتی که وارد بورس می‌شود باید صورت‌حساب مالی خود را روی سامانه کدال به‌طور شفاف منتشر کند، از این دریچه می‌توان امیدوار به ایجاد شفافیت در صندوق‌های بازنشستگی بود. از طرفی، زمانی که شرکتی بورسی می‌شود، مدیریت آن هم به شیوه حکمرانی شرکتی یعنی با انتخابات پله‌ای از سهامداران به هیئت‌‌مدیره و بعد از آن هم به مدیرعامل منتهی می‌شود و بنابراین می‌توان انتظار داشت که شیوه مدیریت این شرکت‌ها از انتصابی به سمت انتخابی حرکت کند. هر چقدر سهام خردتر شود، فساد مدیریتی و انتصابات سیاسی هم کمتر می‌شود. زمانی ‌که مجمع عمومی برگزار می‌شود، پشت در بسته انجام نمی‌شود و هر سهامداری می‌تواند در مجمع عمومی شرکت کند؛ بنابراین فشار‌های سیاسی در مدیریت و اداره شرکت‌ها بسیار کمتر می‌شود.
در ماه‌های اخیر بازار بورس جهش بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده و در کنار رشد آن، نگرانی برای ریزش و زیان هم جدی شده؛ اما اینکه کلیت بورس به چه سمتی می‌رود، یک بحث است و اینکه صندوق‌های بازنشستگی در بورس چه مزایایی دارند یک بحث دیگر. چشم‌انداز کلی بورس تحت‌ تأثیر عناصر زیادی است که خود دولت نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ اما اینکه صندوق‌های بازنشستگی از این بازار چطور استفاده کنند، مهم است. نکته مهم این است که منابع یا دارایی‌هایی که به صورت شرکتی در بازار بورس از سوی صندوق‌ها عرضه می‌شود، مجددا به سیکل سرمایه‌گذاری بازگردد و صرف تأمین هزینه‌های جاری و روزمره نشود. درباره شستا هم همین اتفاق افتاد و تاکنون به نظر می‌رسد منابع حاصل از عرضه شستا در بورس، صرف هزینه‌های جاری‌نشده و سرمایه‌گذاری می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.