|

آداب هلدینگ‌داری

دارایی مدیران تراز جهانی، مهارت، دانش روزآمد بین‌المللی و تجربه بنگاه‌داری است؛ مؤلفه‌هایی که می‌تواند توسعه کسب‌وکارها در ایران را نیز بازتعریف و به نتیجه برساند. محمدرضا سعیدی با تجربه حضور در نهاد قانون‌گذاری کشور و هلدینگ‌های بزرگ اقتصادی، فرصت ‌گران‌بهای تحصیل در بالاترین سطح بین‌المللی را نیز به داشته‌های خود اضافه کرده است. او چه در قامت عضو هیئت‌مدیره هلدینگ دارویی، چه معاونت تأثیر‌گذار سرمایه‌گذاری سازمان منطقه آزاد کیش یا مدیر‌عاملی یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های پتروشیمی ایران، منطقه و در برخی محصولات در جهان، خود را مدیری نوآور می‌شناسد و برای جهت‌گیری کارآفرینانه بین‌المللی، همچنان در مقام خواندن و یادگیری مستمر است. در رشته شیمی مقطع کارشناسی ارشد در ایران تحصیل ‌کرده و MBA، لایسنسیت (LiC) و دکترای (Ph.D) بازاریابی صنعتی با تمرکز بر کسب‌و‌کار‌های بین‌المللی (International Business) و کارآفرینی را در دانشگاه لینکشوپینگ سوئد به اتمام رسانده است. عمده مطالعات مدیریتی سعیدی بر مدیریت هلدینگ، ساختار سازمانی هلدینگ و برنامه‌ریزی آن متمرکز است. وی بیش از دو سال است مدیر‌عامل پتروشیمی جم، مهم‌ترین شرکت هلدینگ سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری و از ارزنده‌ترین دارایی‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است. با توجه به وجه دیگر وی، یعنی معلمی دانشگاه و مدرس دوره‌های آموزش عالی، کالبد‌شکافی بنگاه و شرکت‌داری در هلدینگ‌ها در این گفت‌وگو از زوایای متعدد و با نگرش به کسب‌و‌کارهای بین‌المللی و ادبیات آن صورت گرفته است.

صندوق‌های بیمه‌گر با کسر حق بیمه بازنشستگی از دستمزد فعلی اعضا، سرمایه‌ای در اختیار دارند برای دوران بازنشستگی آن عضو در راستای پرداخت پاداش پایان خدمت و سپس مستمری ماهانه. معمولا این صندوق‌ها در هر نقطه‌ای از جهان، با این دارایی خود به سرمایه‌گذاری‌های دست می‌زنند و وارد فعالیت‌های اقتصادی پربازده در حوزه تولید یا خدمات می‌شوند تا عواید آن به اعضا برسد. این امر به تأسیس شرکت‌ها و هلدینگ‌ها ذیل این صندوق‌ها می‌انجامد. در ایران اما دولت نیز در ازای بدهی خود به صندوق‌ها، شرکت‌هایی را به آنان واگذار کرده که برخی از آنها زیان‌ده بودند که در سال‌های قبل، انتقادهایی را در پی داشت. در دنیا مدل سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها به چه شکل است؟

نمی‌توان معادله‌ای کلی برای این فعالیت‌ها در دنیا تعیین کرد؛ اما بر اساس قواعد موجود، سرمایه‌گذاری آداب و اقتضائات خود را دارد. اگر مدیر یک هلدینگ یا شرکت بخواهد عقلایی عمل کند، پرواضح است که باید به دنبال سودآوری باشد، ولی جنس این سودآوری از نوع Sustainable Profit یعنی سود پایدار است؛ چون صندوق‌های بازنشستگی وقتی از حقوق ماهانه اعضا کسر می‌کنند، یعنی ورودی منابع، در سال‌های آتی باید برای مستمری‌بگیران و کثیری از مؤلفه‌های مرتبط با مزایای بازنشستگی خروجی داشته باشند. این مسئولیت سنگین صندوق‌ها برای انجام سرمایه‌گذاری صحیح است. اما سرمایه‌گذاری درست چگونه انجام می‌شود؟ مدیر این حوزه باید حوزه کسب‌و‌کار را به‌درستی بشناسد و نسبت به شناسایی جریانات اقتصادی فعلی و در حال ظهوری که بازده بالا دارند، اقدام کند. ظاهر این حرف آسان است، اما نیاز به تخصص‌های مختلف و شناخت بازار دارد. مثلا در ایران با تحلیل درست از حوزه‌هایی همچون صنایع دارویی، نفت، گاز، پتروشیمی، ‌آی‌تی، فولاد و صنایع ساختمانی در بخش تولید، پرتفولیوی تشکیل داده شود با کمترین ریسک و بالاترین بازده که یک اصل کلی است. بااین‌حال، در دنیا برخی صندوق‌ها وارد سرمایه‌گذاری مدیریتی نمی‌شوند و در بازار سرمایه بخشی از سهام تولیدی‌ها یا خدماتی‌ها را جداگانه خریداری کرده و بازده بالا از آن کسب می‌کنند.
یعنی اتفاقی شبیه نوسان‌گیری در بازار سرمایه ایران؟
در برخی موارد بله، اما بیشتر بر سرمایه‌گذاری پایدار متمرکز هستند. مثلا دایملر کرایسلر آلمان، آسترازنکا بریتانیا، بوش، فایزر، بازل، میکروسافت و... سهم جذابی محسوب می‌شوند کهcapital مناسبی دارند و معمولا صندوق‌ها سراغ این نوع کمپانی‌ها می‌روند. رویه دیگری که در صندوق‌های بازنشستگی دنیا مرسوم بوده و ما از آن محروم هستیم، سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی است. ممکن است در آینده صندوق‌های ایرانی هم بتوانند وارد این نوع سرمایه‌گذاری شوند، اما سؤال این است که فرایند Internationalization در صندوق‌های بازنشستگی در ایران رخ داده است؟ پاسخ منفی است. شاید به دلیل کانتکس ما و منطقه خاورمیانه این اتفاق رخ نداده، ولی این یکی از راه‌های سرمایه‌گذاری مطمئن است. می‌دانیم بازده سرمایه‌گذاری در ایران بالا نیست. من شاهد بودم چندی قبل آقای دکتر افتخاری، مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری، درباره سرمایه‌گذاری‌های صندوق، گزارش قابل تأملی ارائه کرد که بازده دارایی این مجموعه را حدود پنج درصد اعلام و به‌درستی گفت نقطه اصلاح برای بنگاه‌داری سود‌آور باید این نقطه، یعنی افزایش بازده دارایی باشد.
اگر بنا بود شما این سرمایه‌گذاری را انجام دهید، سهام مدیریتی را در اختیار می‌گرفتید یا در بازار سرمایه وارد می‌شدید؟
می‌دانید که هر دو رویکرد مد‌نظر است؛ چه سرمایه‌گذاری مدیریتی و چه مدل غیرمدیریتی. اکنون رویکرد دولت و وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی به سمت خروج از بنگاه‌داری است که هدف‌گذاری درستی است. وقتی بازده دارایی در صندوق بازنشستگی پنج درصد است و در سایر صندوق‌ها نیز شرایط بهتری نیست، باید این رویه را تغییر داد. حال سؤال این است؛ باید در همه موارد به سمت واگذاری رفت؟ جواب: این هم بررسی به صورت مورد به مورد می‌خواهد. در شرکت‌های با بازده پایین برای منتفع‌شدن هرچه بیشتر سهامداران که بازنشستگان عزیز ما هستند، باید شرکت به سودآوری رسانده شود تا سود سرمایه‌ای مناسب کسب و بعد واگذاری در دستور کار قرار بگیرد. ب امروز که سرمایه‌گذاری‌های مدیریتی در مجموعه صندوق‌ها زیاد است، الزامات توسعه بنگاه‌ها را باید در نظر داشت، یعنی تحول در روش بنگاه‌داری به صورتی که این بنگاه‌داری معطوف به کارایی بالا باشند. اساسا حضور همه ما مدیران در بنگاه برای انجام دو مأموریت است؛ افزایش درآمد و کاهش هزینه. در هر دو اینها بهره‌وری نقشی کلیدی دارد و اینجاست که سایر اجزای سازمان و ارتباط با ذی‌نفعان مهم می‌شود. در عین حال، چون در سؤال ابتدایی به روش‌های صندوق‌های بیمه‌ای بین‌المللی اشاره کردید، تأکید می‌کنم با شرایط موجود، از منظر‌های مختلف این مقایسه ممکن نیست. ما باید کتاب خودمان را بنویسیم، هرچند از نوشته‌های دیگران هم استفاده کنیم.
درباره افزایش بهره‌وری صحبت کردید. در جلسات متعدد خود در پتروشیمی جم و حتی در کلاس‌های درس، بر اهمیت دو فاکتور افزایش درآمد و کاهش هزینه با تکیه بر بهره‌وری برای رشد بنگاه تأکید دارید. اداره بهره‌ور بنگاه در شرایط موجود کشور و فضای بین‌المللی چقدر قابل پیاده‌سازی است؟
این سؤال شما سؤال یک میلیون دلاری است. اولا بنگاه و شرکت یعنی دانش. نلسون وینتر می‌گویندTHE FIRM IS TOTALY KNOWLEDG. برای اداره سودآور بنگاه باید از دو مقوله شناخت صحیح داشت؛ نخست FIRM از منظر کسب‌‌وکار؛ شرکت، تجارتخانه، کارخانه، مؤسسه بازرگانی و... باید از منظر مدیریت، به‌درستی شناخته شود. دوم، شناخت از آن حوزه تخصصی؛ یعنی صنعت پتروشیمی، دارویی، فولاد یا حوزه یک خدمت خاص باید برای او کاملا شناخته‌شده باشد. اما «آنچه شرکت دارد و آنچه باید انجام دهد» نیز در جای خود بسیار مهم است. «آنچه دارد»، ممکن است قابل خرید از بازار باشد، اما «آنچه باید انجام دهد» سه دسته است. در تقسیم‌بندی‌های مدیریتی از قابلیت‌ها سخن می‌گوییم و قابلیت‌ها خود دو نوع دارد؛ عملیاتی و پویا. مزیت رقابتی شرکت‌ها در دنیا در قسمت دوم ماجرا قرار دارد، یعنی «آنچه باید انجام دهد» و بخش مهم آن، قابلیت‌هاست. شرکتی امروز سود‌آور است که قابلیت‌های عملیاتی آن به‌درستی کار کند، اما حتی این نیز تضمینی برای فردا ایجاد نمی‌کند. من از این ترم هم فراتر رفته و می‌گویم از نظر من شرکت خوب، شرکتی است که خلق سود فرداها را هم تضمین کند. مدیر باید بداند آن قابلیت‌هایی که منابع جدید را خلق می‌کنند که حاصل خلق منابع جدید، منابع جدید و سود‌آوری‌های تازه است، کدام‌اند. بهترین قابلیت‌ها، نوآوری مستمر و یادگیری از تجربه امروز و اتفاق‌های آینده است. این یادگیری به روش‌های مختلف انجام می‌شود. Learning by research، learning by doing و learning by internationalization؛ این یعنی رفتن در بازارهای جهانی که خود نیازمند دانش بازار است. شرکتی که وارد بازار جهانی می‌شود، یعنی پذیرفته یادگیری مستمر را در دستور کار قرار دهد؛ چون ترجیحات مشتری به‌طور پیوسته در حال تغییر است. در این شرایط است که صدای مشتریان را در بازارهای هدف مختلف می‌شنوی و متناسب با آن می‌بایست در درون شرکت دائم قابلیت‌ها را که در محک آزمایش جدید قرار گرفته، بهبود ببخشید. اگر چنین شود،Capability Development رخ می‌دهد؛ یعنی توسعه قابلیت‌ها. بنابراین اگر قرار است صندوق‌های بازنشستگی در ایران بین‌المللی شوند، اول باید شرکت‌های تابعه آنها در مسیر بین‌المللی‌شدن قرار بگیرند. برخی سراغ واردات تجهیزات، مواد اولیه و اخذ لایسنس می‌روند. این از نظر من ارزش چندان بالایی ندارد. ورود به مسیر بین‌المللی‌شدن یعنی خدمت یا محصول را در بازار جهانی launch کنیم. پس بنگاه‌داری و شرکت‌داری یعنی مدیریت دانش. از نظر منابع یعنی قابلیت نوآورانه، قابلیت یادگیری و قابلیت سوم شبکه‌سازی است. نمی‌توان در بازارهای جهانی بود مگر اینکه بازارهای جهانی را توسعه داد. Strategic Alliance‌ها در متن کسب‌وکارها نهفته است. ایجاد شبکه، قدرت دسترسی به منابع، قدرت خلق منابع و دسترسی به خلق منابع جدید و قابلیت نوآورانه را به شرکت داده و توسعه محصولات جدید، سرویس‌های جدید، ساختارهای سازمانی جدید و توسعه بین‌المللی‌سازی را به همراه خواهد داشت. قابلیت نوآورانه صرفا توسعه محصول نیست. وقتی از بنگاه سخن گفته می‌شود، یعنی شناخت منابع و راه‌های توسعه آن. نکته بعدی این‌ است که یک واحد توسعه پیدا نمی‌کند مگر در متن رقابت. حضور در بازارهای جهانی یعنی دم‌خور‌شدن با بزرگان و انجام رقابت. اینجا قابلیت‌های یادگیری هم تقویت می‌شود، هم از بازار و هم از شرکا یا رقبای بین‌المللی.
می‌دانید که تحریم‌ها گاهی خود محصول را هدف قرار می‌دهند و گاهی خطوط حمل‌و‌نقل و مراودات بانکی را. تحریم‌های یک‌جانبه مضاعف ایالات متحده بعد از خروج ترامپ از برجام، به گفته بسیاری از فعالان تولید و خدمات، از تحریم‌های شورای امنیت نیز سخت‌تر بوده است. بعید است در این شرایط امکان رقابت یا با اندکی تخفیف رقابت عادلانه فراهم باشد.
این ایام تحریم، موقت است؛ ضمن اینکه در همین ایام هم در بخشی از بازارها می‌توان حضور جدی داشت. باید قابلیت‌ها را به‌گونه‌ای توسعه‌ای دهیم که فردا که درهای کشور باز شد، از توانایی برای به‌دست‌آوردن بازارها برخوردار باشیم. از نظر مدیریت منابع، شرکت وقتی می‌تواند توسعه یابد که آنچه را که دارد، توسعه داده و آنچه را باید انجام دهد روز به روز در کلاس جهانی ارتقا دهد. مباحث بالا را جمع‌بندی می‌کنم. فوت کوزه‌گری حضور شرکت در بازار جهانی و رقابت قدرتمندانه چیزی نیست جز توسعه قابلیت‌ها، اما نه قابلیت‌های صرفا عملیاتی؛ توسعه قابلیت‌های پویا برای نگهداری قابلیت‌های عملیاتی و خلق ارزش برای سهامداران.
*واگذاری‌هایی توسط دولت‌ها در ازای بدهی به صندوق‌های بیمه‌گر صورت گرفته که شرکت‌ها بعضا سودده نبوده‌اند یا نمی‌توانند در سبد ارزش صندوق‌ها جا بگیرند؛ چرا‌که فهرست شرکت‌های با سهام مدیریتی را افزایش می‌دهد که برای آنان دپارتمان تخصصی وجود ندارد. با این معضل چه باید کرد؟
این هم سؤال مهمی است. بخشی از آن را دولت و مسئولان باید پاسخ دهند. اولا دولت نباید هر دارایی‌ای را به‌عنوان بدهی واگذار کند و صندوق‌ها هم هر دارایی را نباید بپذیرند. اما نکته سؤال شما این است که در اقتصاد ترمی داریم به نام Path Dependency یا وابستگی به مسیر. گاهی شرکت واگذار‌شده، مشکلاتی در گذشته خود دارد و این مجموعه صندوق را در مشکلاتی که از قبل عده‌ای خلق کرده‌اند، لاک می‌کند. این یعنی حرکت شرکت از وضع موجود به وضع مطلوب با مشکلات عدیده‌ای مواجه می‌شود. مقوله فرهنگ، مقررات نوشته و نانوشته و... اینها میراثی است که شرکت واگذار‌شده به هلدینگ تحمیل می‌کند. در عین حال، ممکن است فرصت‌های بزرگی نیز خلق کند. ممکن است برای پرتفولیوی مجموعه، بازده خوبی ایجاد کند. رسیدن به این نقطه البته بر‌می‌گردد به اینکه مدیریت هلدینگ تا چه میزان در بنگاه‌ها مؤثر عمل کند. برای بررسی عملکرد Holding Company نکته اساسی این است که هلدینگ تا زمانی درست عمل می‌کند که Subsidiary‌های رقیب علاقه‌مند باشند ذیل هلدینگ شما قرار بگیرند؛ چون هلدینگ به‌عنوان شرکت مادر دارای مزیت سرپرستی Parenting Advantage است. هلدینگی که این مزیت را بهتر از رقبا انجام دهد، می‌تواند فضایی ایجاد کند که شرکت تابعه خلق ارزش کند. سینرژی یا هم‌افزایی در حوزه فاینانس، عملیات، بازاریابی، فروش، مدیریت زنجیره تأمین، فناوری اطلاعات و... از‌جمله اثرات مزیت سرپرستی هلدینگ در شرکت‌های زیرمجموعه است.
انتخاب مدیران و هیئت‌مدیره‌ها از چالش‌های هلدینگ‌های صندوق‌های بیمه‌گر در ایران است. از نظر شما، این مدیران چه ویژگی‌هایی نیاز دارند؟
مدیر باید سه ویژگی داشته باشد؛ اول، جهت‌گیری نوآورانه داشته باشد. دوم، Risk Taker باشد؛ بدون ریسک ارزش هم خلق نمی‌شود. سوم، باید بداند برنامه در کجاست. می‌داند هر اقدام او معنای خاصی دارد و موجب خلق ارزش خاصی می‌شود. در بنگاه‌داری حرفه‌ای علاوه بر نگاه درست به منابع، مدیران انتخابی باید جهت‌گیری کارآفرینانه و نوآورانه داشته باشند و به عبارت دیگر، کارآفرینی و نوآوری را ترکیب ‌کند و جهان‌بینی درستی از تخصص مربوطه و جهان کسب‌و‌کار آن حوزه داشته باشد. شرکت اگر می‌خواهد موفق باشد، باید مزیت ویژه شرکتی یا Firm Specific Advantage را در اختیار داشته باشد. دوم می‌گویند مزیت ویژه محلی یا کشوری؛ یعنی باید دید این کسب‌و‌کار منطقه‌ای می‌تواند به کشور لینک شود؟ حال به سؤال شما می‌رسم. سرمایه‌گذاری در زنجیره ارزش نفت، گاز، فراورده‌ها و پتروشیمی علی‌القاعده باید مزیت ویژه کشوری یا محلی ایران باشد و برای حضور در رقابت جهانی، فرصت ایجاد کند. اما به جد معتقدم مزیت ما قرارگرفتن فرد درست در جای درست با مهارت درست است. این جمله یعنی در سطح مدیران، مدیری قدرتمند با دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی در رأس بنگاه قرار بگیرد. آوردن سرمایه اجتماعی، دسترسی به منابع را تسهیل کند. با خود، مدیران متخصص حرفه‌ای بیاورد و مدیران Knowledge Workerراه دسترسی به بازارها را باز کنند. مدیری که نگاه کارآفرینانه دارد، قدرت شناسایی فرصت‌ها در درون و بیرون شرکت را از آن خود کرده، از متن بازار، متن جریان‌های تکنولوژی در حال ظهور، محصولات جدید، ساختارهای سازمانی یا حوزه فرایند‌ها مطلع است. این شناسایی از طریق تحقیق و توسعه، رصد بازار، تحقیقات بازار و Strategic Alliance‌ها با شرکت‌های بزرگ دنیا رخ می‌دهد. اینکه دائم اصرار می‌کنمINTERNATIONAL ENTREPRENURIAL ORIENTATION اشاره به شرکتی دارد که مدیرانش جهت‌گیری کارآفرینانه بین‌المللی دارند و رشد GDP کشور را هم در پی دارد. اگر هلدینگ‌های صندوق‌های ما می‌خواهند حرفه‌ای عمل کنند، ضمن اینکه مزیت سرپرستی و بنگاه‌داری را خلق کنند، باید در شناسایی مدیران با جهت‌گیری بین‌المللی و سرمایه اجتماعی بالا، فرصت‌طلب باشند. شک نکنید این سمت‌وسوی درست است.
شما سال‌ها در شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی، مدیر ارشد بودید و به‌خوبی با ساختار آن و ساختار سازمان تأمین اجتماعی آشنا هستید. حالا با صندوق بازنشستگی کشوری و شرکت سرمایه‌گذاری آن نیز آشنا شده‌اید. توصیه شما برای سرمایه‌گذاری این است که به سمت صنایع بزرگ بروند یا SMEها و استارتاپ‌ها را برای متنوع‌سازی سبد خود به کار بگیرند؟ چون در هر حال آنچه مهم است، پرداخت مستمری آخر ماه بازنشستگان عضو آن صندوق است و شرکت‌هایی که بتوانند بیشترین بازده مالی را ایجاد کنند.
SME‌ها یا شرکت‌های کوچک و متوسط در نوآوری بهتر از شرکت‌های بزرگ عمل می‌کنند. اگر با من باشد، در هلدینگ‌ها بخشی را مسئول رصد استارتاپ‌ها و شرکت‌های نوپا می‌کنم. در HOLDING COMPANY توجه به شتاب‌دهنده‌های کارآفرینی و شرکت‌های متوسط، در دنیای امروز، کاملا مرسوم است. من در حوزه بین‌المللی کار روی SME‌ها را انجام داده‌ام. همه بزرگان، روزی شرکت کوچک و متوسط بودند. مهم است روی کسب‌و‌کارهای کوچکی سرمایه‌گذاری کنیم که آینده قابل اعتمادی برای آنها متصور است. چه در بخش توسعه محصولات جدید و چه خدمات جدید باید دید در کدام SECTORها جذابیت بالاست. TECHNOLOGY FOR SIGHT یا شناسایی جریان‌های آتی تکنولوژی، جزء ورودی‌های دائم برنامه‌ریزی راهبردی هر شرکتی باید باشد. همه اینها یعنی در کنار شما بزرگ‌ترین منبع که منابع دیگر را خلق می‌کند، نیروی انسانی فرهیخته دانش‌محور ماهر است.
شما در اکثر کلاس‌ها یا سخنرانی‌های خود درباره محیط متخاصم صحبت می‌کنید. در این شرایط، بالا نگه‌داشتن بازده سرمایه، امری به غایت دشوار است. به اینها، بحران جهانی کرونا و مشکل حمل و البته کاهش تقاضا را هم اضافه کنید. اینها هزینه‌های بنگاه‌داری را به‌شدت افزایش می‌دهد و شاید فرصتی برای آینده‌پژوهی و... باقی نماند.
داگلاس نورث می‌گوید کشورهای با دسترسی محدود (کشورهای در‌حال‌توسعه) نهادهایی را عینا از کشورهای با دسترسی نامحدود یا باز انتخاب کرده‌اند، اما اینها کارکرد لازم را ندارند. از منظر نهادی، این بر‌می‌گردد به فرهنگ، مقررات نوشته و نانوشته در آن محیط. بله در شرایط حاضر محیط اطراف ما به لحاظ کسب‌و‌کار HOSTILE ENVIRONMENT یعنی محیط متخاصم است. این محیط مشکلاتی را فراهم می‌کند. ارتباط مستقیم با تأمین‌کننده، مشتری و حتی تراکنش‌های مالی رسمی، از بین رفته یا آسیب بسیار جدی دیده است. در اینجا هزینه مبادله برای من به‌عنوان مدیر بنگاه، بالا رفته است. اما این یعنی ما عقب بکشیم؟ نه! سردار سلیمانی جمله‌ای دارد که بعضی وقت‌ها فرصت‌ها درون تهدید بیشتر از شرایط باثبات خود را نشان می‌دهد. همیشه باید فرصت‌ها را خلق کرد. وقتی با نظر آقای شریعتمداری، وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وارد پتروشیمی جم شدم، تصویر‌برداری اولیه را شروع کردم؛ یک بنگاه دو میلیارد دلاری با مسائل ریز و درشت خاص. به هر حال پتروشیمی جم مانند بنگاه‌های بزرگ دیگر گذشته‌ای دارد و ممکن است در بخشی از آن LUCK باشد. بررسی کردیم هر کجا تخصص لازم وجود داشت، آن فرد در رأس واحدها قرار گرفت. انتخاب مدیر از دل سرمایه انسانی یک بنگاه، به مجموعه سرمایه انسانی انگیزه می‌دهد که دیده می‌شوند. در عین حال، حضور نیروهای درون بنگاه، حافظه بنگاه را تقویت می‌کند. اما جایی که تخصص در شرکت نیست، جذب نیروهای مستعد یک اولویت است. شکار نیروهای مستعد یا همان Hunting و من معتقدم مستعدان، مستعد‌ها را جذب می‌کنند. آنچه گفته شد گوشه‌ای از دشواری‌های فعالیت در یک بنگاه است. از من بپرسید می‌گویم بنگاه پیچیده‌ترین دستاورد بشر است. با وجود همه مشکلات، برخی رفتارهای خارج از روال قانونی برای معرفی نیرو، واگذاری‌های غیراصولی و... حداقل یک مدیر در چارچوب اختیارات خود باید با حداکثر ظرفیت عمل کند. مسموع نیست یک مدیر اتاق فکر توانمندی نداشته باشد و قدرت انتخاب مدیران کارآمد را از خود سلب کند. آن را انتخاب نکند. اشاره کردید که ما در شرایط تحریم و کرونا هستیم. مقام معظم رهبری سال 98 را سال رونق تولید نام‌گذاری کردند و با وجود اوج‌گیری کم‌نظیر تحریم‌ها، پتروشیمی جم با تلاش مجموعه کارکنان خود همه رکوردها را از بدو تولد این شرکت شکست. سال 99 به نام جهش تولید نام‌گذاری شد و با وجود دشواری‌های مضاعف جنگ اقتصادی علیه ملت ایران، رکوردهای سال 98 نیز فتح شد. امسال نیز برای پشتیبانی و مانع‌زدایی از تولید، انتظار داریم بخش‌های مرتبط در سطوح تصمیم‌گیر، به نام‌گذاری صورت‌گرفته توجه داشته باشند و ما نیز با اتکا به سرمایه انسانی ماهر و بادانش خود و با امیدواری نسبت به گشایش‌ها، تا جایی که توفیق خدمت وجود داشته باشد، مسیر طی‌شده در دو سال و اندی گذشته را ادامه خواهیم داد. ما در سال 98 برای نخستین‌بار از ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی پلی‌اتیلن عبور کردیم و در سال 99 رکوردهای سال قبل را شکسته و ارقام 345 و 385 هزار تن برای پلی‌‌اتیلن سنگین و پلی‌اتیلن سبک خطی به ثبت رسید. در واحد الفین در تولید اتیلن به رکورد 1222000 تن دست یافتیم. در سال 99 که شرایط ما سخت‌تر بود، 476 میلیون دلار صادرات صورت گرفت. در‌حالی‌که پاندمی کرونا در ابتدا کاملا برای ما و جهان ناشناخته بود، روی بازارها تأثیر مستقیم گذاشت و قیمت محصولات به‌شدت کاهش پیدا کرد. از سوی دیگر تحریم‌های یک‌جانبه ایالات متحده باعث شد فقط در یک مورد قابل بیان، کشور چین هشت کشتی بار ما را شش، هفت ماه معطل کرده و اجازه تخلیه در بنادر خود را نمی‌داد. مقابله با این چالش‌ها و مدیریت محیط متخاصم، حاصل نمی‌شد مگر با رهبری دسته‌جمعی (community ship) که یکی از ترم‌های محقق‌شده ما در پتروشیمی جم و نماد آن تشکیل بیش از 20 کمیته تصمیم‌گیری در شرکت است. در مجموع در سال 99 حدود 11هزارو 500 میلیارد تومان سود برای ایران و ایرانیان محقق شد که مورد تقدیر همه ارکان کشور به‌ویژه وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی به‌‌عنوان وزارتخانه‌ای که سهام اکثریت را در پتروشیمی جم در اختیار دارد، قرار گرفت. این در حالی است که در بنگاهی با Scale Of Work پتروشیمی جم، رشد و ارزش‌آفرینی بسیار متفاوت از بنگاه‌های کوچک و متوسط است و از منظر اقتصادی، امتیاز‌دهی به رشد محقق‌شده، روش‌های خاص خود را دارد. در زمینه عرضه ارز در سامانه نیما، تقدیرنامه رئیس کل بانک مرکزی را دریافت کردیم و در روزهای بسیار دشوار این دو سال، روند تولید ارز -که اهمیت حیاتی برای کشور در روزهای تحریم‌های ظالمانه دارد- بی‌وقفه ادامه داشته است.
و نکته پایانی
باز برمی‌گردم به تعریف شرکت. شرکت عبارت است از مجموعه منابع و دانش. اگر سرمایه انسانی با دانش و ماهر در شرکت کنار یکدیگر به‌درستی تعریف شوند، نتیجه حاصل می‌شود. شعار محوری جم، «ترجیح مشتریان مطلوب ذی‌نفعان» است. ظاهری ساده دارد، اما بسیار پیچیده است. ترجیح مشتری یعنی در بازار شما را انتخاب کند، یعنی باید قابلیت‌های مورد اشاره در این گفت‌وگو به ‌اندازه‌ای بالا باشد که مشتری یا خدمات‌گیرنده، در دنیای پر‌رقابت امروز، شما را انتخاب کند و مطلوب ذی‌نفعان یعنی سهامدار، نیروی انسانی، بانک عامل، کارگر مجتمع، صندوق کشوری، وزارت رفاه و مجموعه مردم از داشتن یک شرکت جهانی لذت ببرند. و نکته پایانی که در سال‌های اخیر بسیار درباره آن صحبت کرده‌ام و به نظرم چشم اسفندیار مدیریت در ایران است، موضوع فساد است. امروز سرمایه اجتماعی ما از یک ناحیه می‌تواند مستهلک شود و آن، فساد ساختاری است. جهت‌گیری شرکت‌ها، هلدینگ‌ها، صندوق‌ها و همه بخش‌ها، فرهنگ امانتداری و پاک‌دستی در کنار فرهنگ کارآفرینی و نوآوری است؛ این محور کانونی توسعه است.

دارایی مدیران تراز جهانی، مهارت، دانش روزآمد بین‌المللی و تجربه بنگاه‌داری است؛ مؤلفه‌هایی که می‌تواند توسعه کسب‌وکارها در ایران را نیز بازتعریف و به نتیجه برساند. محمدرضا سعیدی با تجربه حضور در نهاد قانون‌گذاری کشور و هلدینگ‌های بزرگ اقتصادی، فرصت ‌گران‌بهای تحصیل در بالاترین سطح بین‌المللی را نیز به داشته‌های خود اضافه کرده است. او چه در قامت عضو هیئت‌مدیره هلدینگ دارویی، چه معاونت تأثیر‌گذار سرمایه‌گذاری سازمان منطقه آزاد کیش یا مدیر‌عاملی یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های پتروشیمی ایران، منطقه و در برخی محصولات در جهان، خود را مدیری نوآور می‌شناسد و برای جهت‌گیری کارآفرینانه بین‌المللی، همچنان در مقام خواندن و یادگیری مستمر است. در رشته شیمی مقطع کارشناسی ارشد در ایران تحصیل ‌کرده و MBA، لایسنسیت (LiC) و دکترای (Ph.D) بازاریابی صنعتی با تمرکز بر کسب‌و‌کار‌های بین‌المللی (International Business) و کارآفرینی را در دانشگاه لینکشوپینگ سوئد به اتمام رسانده است. عمده مطالعات مدیریتی سعیدی بر مدیریت هلدینگ، ساختار سازمانی هلدینگ و برنامه‌ریزی آن متمرکز است. وی بیش از دو سال است مدیر‌عامل پتروشیمی جم، مهم‌ترین شرکت هلدینگ سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری و از ارزنده‌ترین دارایی‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است. با توجه به وجه دیگر وی، یعنی معلمی دانشگاه و مدرس دوره‌های آموزش عالی، کالبد‌شکافی بنگاه و شرکت‌داری در هلدینگ‌ها در این گفت‌وگو از زوایای متعدد و با نگرش به کسب‌و‌کارهای بین‌المللی و ادبیات آن صورت گرفته است.

صندوق‌های بیمه‌گر با کسر حق بیمه بازنشستگی از دستمزد فعلی اعضا، سرمایه‌ای در اختیار دارند برای دوران بازنشستگی آن عضو در راستای پرداخت پاداش پایان خدمت و سپس مستمری ماهانه. معمولا این صندوق‌ها در هر نقطه‌ای از جهان، با این دارایی خود به سرمایه‌گذاری‌های دست می‌زنند و وارد فعالیت‌های اقتصادی پربازده در حوزه تولید یا خدمات می‌شوند تا عواید آن به اعضا برسد. این امر به تأسیس شرکت‌ها و هلدینگ‌ها ذیل این صندوق‌ها می‌انجامد. در ایران اما دولت نیز در ازای بدهی خود به صندوق‌ها، شرکت‌هایی را به آنان واگذار کرده که برخی از آنها زیان‌ده بودند که در سال‌های قبل، انتقادهایی را در پی داشت. در دنیا مدل سرمایه‌گذاری در صندوق‌ها به چه شکل است؟

نمی‌توان معادله‌ای کلی برای این فعالیت‌ها در دنیا تعیین کرد؛ اما بر اساس قواعد موجود، سرمایه‌گذاری آداب و اقتضائات خود را دارد. اگر مدیر یک هلدینگ یا شرکت بخواهد عقلایی عمل کند، پرواضح است که باید به دنبال سودآوری باشد، ولی جنس این سودآوری از نوع Sustainable Profit یعنی سود پایدار است؛ چون صندوق‌های بازنشستگی وقتی از حقوق ماهانه اعضا کسر می‌کنند، یعنی ورودی منابع، در سال‌های آتی باید برای مستمری‌بگیران و کثیری از مؤلفه‌های مرتبط با مزایای بازنشستگی خروجی داشته باشند. این مسئولیت سنگین صندوق‌ها برای انجام سرمایه‌گذاری صحیح است. اما سرمایه‌گذاری درست چگونه انجام می‌شود؟ مدیر این حوزه باید حوزه کسب‌و‌کار را به‌درستی بشناسد و نسبت به شناسایی جریانات اقتصادی فعلی و در حال ظهوری که بازده بالا دارند، اقدام کند. ظاهر این حرف آسان است، اما نیاز به تخصص‌های مختلف و شناخت بازار دارد. مثلا در ایران با تحلیل درست از حوزه‌هایی همچون صنایع دارویی، نفت، گاز، پتروشیمی، ‌آی‌تی، فولاد و صنایع ساختمانی در بخش تولید، پرتفولیوی تشکیل داده شود با کمترین ریسک و بالاترین بازده که یک اصل کلی است. بااین‌حال، در دنیا برخی صندوق‌ها وارد سرمایه‌گذاری مدیریتی نمی‌شوند و در بازار سرمایه بخشی از سهام تولیدی‌ها یا خدماتی‌ها را جداگانه خریداری کرده و بازده بالا از آن کسب می‌کنند.
یعنی اتفاقی شبیه نوسان‌گیری در بازار سرمایه ایران؟
در برخی موارد بله، اما بیشتر بر سرمایه‌گذاری پایدار متمرکز هستند. مثلا دایملر کرایسلر آلمان، آسترازنکا بریتانیا، بوش، فایزر، بازل، میکروسافت و... سهم جذابی محسوب می‌شوند کهcapital مناسبی دارند و معمولا صندوق‌ها سراغ این نوع کمپانی‌ها می‌روند. رویه دیگری که در صندوق‌های بازنشستگی دنیا مرسوم بوده و ما از آن محروم هستیم، سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی است. ممکن است در آینده صندوق‌های ایرانی هم بتوانند وارد این نوع سرمایه‌گذاری شوند، اما سؤال این است که فرایند Internationalization در صندوق‌های بازنشستگی در ایران رخ داده است؟ پاسخ منفی است. شاید به دلیل کانتکس ما و منطقه خاورمیانه این اتفاق رخ نداده، ولی این یکی از راه‌های سرمایه‌گذاری مطمئن است. می‌دانیم بازده سرمایه‌گذاری در ایران بالا نیست. من شاهد بودم چندی قبل آقای دکتر افتخاری، مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری، درباره سرمایه‌گذاری‌های صندوق، گزارش قابل تأملی ارائه کرد که بازده دارایی این مجموعه را حدود پنج درصد اعلام و به‌درستی گفت نقطه اصلاح برای بنگاه‌داری سود‌آور باید این نقطه، یعنی افزایش بازده دارایی باشد.
اگر بنا بود شما این سرمایه‌گذاری را انجام دهید، سهام مدیریتی را در اختیار می‌گرفتید یا در بازار سرمایه وارد می‌شدید؟
می‌دانید که هر دو رویکرد مد‌نظر است؛ چه سرمایه‌گذاری مدیریتی و چه مدل غیرمدیریتی. اکنون رویکرد دولت و وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی به سمت خروج از بنگاه‌داری است که هدف‌گذاری درستی است. وقتی بازده دارایی در صندوق بازنشستگی پنج درصد است و در سایر صندوق‌ها نیز شرایط بهتری نیست، باید این رویه را تغییر داد. حال سؤال این است؛ باید در همه موارد به سمت واگذاری رفت؟ جواب: این هم بررسی به صورت مورد به مورد می‌خواهد. در شرکت‌های با بازده پایین برای منتفع‌شدن هرچه بیشتر سهامداران که بازنشستگان عزیز ما هستند، باید شرکت به سودآوری رسانده شود تا سود سرمایه‌ای مناسب کسب و بعد واگذاری در دستور کار قرار بگیرد. ب امروز که سرمایه‌گذاری‌های مدیریتی در مجموعه صندوق‌ها زیاد است، الزامات توسعه بنگاه‌ها را باید در نظر داشت، یعنی تحول در روش بنگاه‌داری به صورتی که این بنگاه‌داری معطوف به کارایی بالا باشند. اساسا حضور همه ما مدیران در بنگاه برای انجام دو مأموریت است؛ افزایش درآمد و کاهش هزینه. در هر دو اینها بهره‌وری نقشی کلیدی دارد و اینجاست که سایر اجزای سازمان و ارتباط با ذی‌نفعان مهم می‌شود. در عین حال، چون در سؤال ابتدایی به روش‌های صندوق‌های بیمه‌ای بین‌المللی اشاره کردید، تأکید می‌کنم با شرایط موجود، از منظر‌های مختلف این مقایسه ممکن نیست. ما باید کتاب خودمان را بنویسیم، هرچند از نوشته‌های دیگران هم استفاده کنیم.
درباره افزایش بهره‌وری صحبت کردید. در جلسات متعدد خود در پتروشیمی جم و حتی در کلاس‌های درس، بر اهمیت دو فاکتور افزایش درآمد و کاهش هزینه با تکیه بر بهره‌وری برای رشد بنگاه تأکید دارید. اداره بهره‌ور بنگاه در شرایط موجود کشور و فضای بین‌المللی چقدر قابل پیاده‌سازی است؟
این سؤال شما سؤال یک میلیون دلاری است. اولا بنگاه و شرکت یعنی دانش. نلسون وینتر می‌گویندTHE FIRM IS TOTALY KNOWLEDG. برای اداره سودآور بنگاه باید از دو مقوله شناخت صحیح داشت؛ نخست FIRM از منظر کسب‌‌وکار؛ شرکت، تجارتخانه، کارخانه، مؤسسه بازرگانی و... باید از منظر مدیریت، به‌درستی شناخته شود. دوم، شناخت از آن حوزه تخصصی؛ یعنی صنعت پتروشیمی، دارویی، فولاد یا حوزه یک خدمت خاص باید برای او کاملا شناخته‌شده باشد. اما «آنچه شرکت دارد و آنچه باید انجام دهد» نیز در جای خود بسیار مهم است. «آنچه دارد»، ممکن است قابل خرید از بازار باشد، اما «آنچه باید انجام دهد» سه دسته است. در تقسیم‌بندی‌های مدیریتی از قابلیت‌ها سخن می‌گوییم و قابلیت‌ها خود دو نوع دارد؛ عملیاتی و پویا. مزیت رقابتی شرکت‌ها در دنیا در قسمت دوم ماجرا قرار دارد، یعنی «آنچه باید انجام دهد» و بخش مهم آن، قابلیت‌هاست. شرکتی امروز سود‌آور است که قابلیت‌های عملیاتی آن به‌درستی کار کند، اما حتی این نیز تضمینی برای فردا ایجاد نمی‌کند. من از این ترم هم فراتر رفته و می‌گویم از نظر من شرکت خوب، شرکتی است که خلق سود فرداها را هم تضمین کند. مدیر باید بداند آن قابلیت‌هایی که منابع جدید را خلق می‌کنند که حاصل خلق منابع جدید، منابع جدید و سود‌آوری‌های تازه است، کدام‌اند. بهترین قابلیت‌ها، نوآوری مستمر و یادگیری از تجربه امروز و اتفاق‌های آینده است. این یادگیری به روش‌های مختلف انجام می‌شود. Learning by research، learning by doing و learning by internationalization؛ این یعنی رفتن در بازارهای جهانی که خود نیازمند دانش بازار است. شرکتی که وارد بازار جهانی می‌شود، یعنی پذیرفته یادگیری مستمر را در دستور کار قرار دهد؛ چون ترجیحات مشتری به‌طور پیوسته در حال تغییر است. در این شرایط است که صدای مشتریان را در بازارهای هدف مختلف می‌شنوی و متناسب با آن می‌بایست در درون شرکت دائم قابلیت‌ها را که در محک آزمایش جدید قرار گرفته، بهبود ببخشید. اگر چنین شود،Capability Development رخ می‌دهد؛ یعنی توسعه قابلیت‌ها. بنابراین اگر قرار است صندوق‌های بازنشستگی در ایران بین‌المللی شوند، اول باید شرکت‌های تابعه آنها در مسیر بین‌المللی‌شدن قرار بگیرند. برخی سراغ واردات تجهیزات، مواد اولیه و اخذ لایسنس می‌روند. این از نظر من ارزش چندان بالایی ندارد. ورود به مسیر بین‌المللی‌شدن یعنی خدمت یا محصول را در بازار جهانی launch کنیم. پس بنگاه‌داری و شرکت‌داری یعنی مدیریت دانش. از نظر منابع یعنی قابلیت نوآورانه، قابلیت یادگیری و قابلیت سوم شبکه‌سازی است. نمی‌توان در بازارهای جهانی بود مگر اینکه بازارهای جهانی را توسعه داد. Strategic Alliance‌ها در متن کسب‌وکارها نهفته است. ایجاد شبکه، قدرت دسترسی به منابع، قدرت خلق منابع و دسترسی به خلق منابع جدید و قابلیت نوآورانه را به شرکت داده و توسعه محصولات جدید، سرویس‌های جدید، ساختارهای سازمانی جدید و توسعه بین‌المللی‌سازی را به همراه خواهد داشت. قابلیت نوآورانه صرفا توسعه محصول نیست. وقتی از بنگاه سخن گفته می‌شود، یعنی شناخت منابع و راه‌های توسعه آن. نکته بعدی این‌ است که یک واحد توسعه پیدا نمی‌کند مگر در متن رقابت. حضور در بازارهای جهانی یعنی دم‌خور‌شدن با بزرگان و انجام رقابت. اینجا قابلیت‌های یادگیری هم تقویت می‌شود، هم از بازار و هم از شرکا یا رقبای بین‌المللی.
می‌دانید که تحریم‌ها گاهی خود محصول را هدف قرار می‌دهند و گاهی خطوط حمل‌و‌نقل و مراودات بانکی را. تحریم‌های یک‌جانبه مضاعف ایالات متحده بعد از خروج ترامپ از برجام، به گفته بسیاری از فعالان تولید و خدمات، از تحریم‌های شورای امنیت نیز سخت‌تر بوده است. بعید است در این شرایط امکان رقابت یا با اندکی تخفیف رقابت عادلانه فراهم باشد.
این ایام تحریم، موقت است؛ ضمن اینکه در همین ایام هم در بخشی از بازارها می‌توان حضور جدی داشت. باید قابلیت‌ها را به‌گونه‌ای توسعه‌ای دهیم که فردا که درهای کشور باز شد، از توانایی برای به‌دست‌آوردن بازارها برخوردار باشیم. از نظر مدیریت منابع، شرکت وقتی می‌تواند توسعه یابد که آنچه را که دارد، توسعه داده و آنچه را باید انجام دهد روز به روز در کلاس جهانی ارتقا دهد. مباحث بالا را جمع‌بندی می‌کنم. فوت کوزه‌گری حضور شرکت در بازار جهانی و رقابت قدرتمندانه چیزی نیست جز توسعه قابلیت‌ها، اما نه قابلیت‌های صرفا عملیاتی؛ توسعه قابلیت‌های پویا برای نگهداری قابلیت‌های عملیاتی و خلق ارزش برای سهامداران.
*واگذاری‌هایی توسط دولت‌ها در ازای بدهی به صندوق‌های بیمه‌گر صورت گرفته که شرکت‌ها بعضا سودده نبوده‌اند یا نمی‌توانند در سبد ارزش صندوق‌ها جا بگیرند؛ چرا‌که فهرست شرکت‌های با سهام مدیریتی را افزایش می‌دهد که برای آنان دپارتمان تخصصی وجود ندارد. با این معضل چه باید کرد؟
این هم سؤال مهمی است. بخشی از آن را دولت و مسئولان باید پاسخ دهند. اولا دولت نباید هر دارایی‌ای را به‌عنوان بدهی واگذار کند و صندوق‌ها هم هر دارایی را نباید بپذیرند. اما نکته سؤال شما این است که در اقتصاد ترمی داریم به نام Path Dependency یا وابستگی به مسیر. گاهی شرکت واگذار‌شده، مشکلاتی در گذشته خود دارد و این مجموعه صندوق را در مشکلاتی که از قبل عده‌ای خلق کرده‌اند، لاک می‌کند. این یعنی حرکت شرکت از وضع موجود به وضع مطلوب با مشکلات عدیده‌ای مواجه می‌شود. مقوله فرهنگ، مقررات نوشته و نانوشته و... اینها میراثی است که شرکت واگذار‌شده به هلدینگ تحمیل می‌کند. در عین حال، ممکن است فرصت‌های بزرگی نیز خلق کند. ممکن است برای پرتفولیوی مجموعه، بازده خوبی ایجاد کند. رسیدن به این نقطه البته بر‌می‌گردد به اینکه مدیریت هلدینگ تا چه میزان در بنگاه‌ها مؤثر عمل کند. برای بررسی عملکرد Holding Company نکته اساسی این است که هلدینگ تا زمانی درست عمل می‌کند که Subsidiary‌های رقیب علاقه‌مند باشند ذیل هلدینگ شما قرار بگیرند؛ چون هلدینگ به‌عنوان شرکت مادر دارای مزیت سرپرستی Parenting Advantage است. هلدینگی که این مزیت را بهتر از رقبا انجام دهد، می‌تواند فضایی ایجاد کند که شرکت تابعه خلق ارزش کند. سینرژی یا هم‌افزایی در حوزه فاینانس، عملیات، بازاریابی، فروش، مدیریت زنجیره تأمین، فناوری اطلاعات و... از‌جمله اثرات مزیت سرپرستی هلدینگ در شرکت‌های زیرمجموعه است.
انتخاب مدیران و هیئت‌مدیره‌ها از چالش‌های هلدینگ‌های صندوق‌های بیمه‌گر در ایران است. از نظر شما، این مدیران چه ویژگی‌هایی نیاز دارند؟
مدیر باید سه ویژگی داشته باشد؛ اول، جهت‌گیری نوآورانه داشته باشد. دوم، Risk Taker باشد؛ بدون ریسک ارزش هم خلق نمی‌شود. سوم، باید بداند برنامه در کجاست. می‌داند هر اقدام او معنای خاصی دارد و موجب خلق ارزش خاصی می‌شود. در بنگاه‌داری حرفه‌ای علاوه بر نگاه درست به منابع، مدیران انتخابی باید جهت‌گیری کارآفرینانه و نوآورانه داشته باشند و به عبارت دیگر، کارآفرینی و نوآوری را ترکیب ‌کند و جهان‌بینی درستی از تخصص مربوطه و جهان کسب‌و‌کار آن حوزه داشته باشد. شرکت اگر می‌خواهد موفق باشد، باید مزیت ویژه شرکتی یا Firm Specific Advantage را در اختیار داشته باشد. دوم می‌گویند مزیت ویژه محلی یا کشوری؛ یعنی باید دید این کسب‌و‌کار منطقه‌ای می‌تواند به کشور لینک شود؟ حال به سؤال شما می‌رسم. سرمایه‌گذاری در زنجیره ارزش نفت، گاز، فراورده‌ها و پتروشیمی علی‌القاعده باید مزیت ویژه کشوری یا محلی ایران باشد و برای حضور در رقابت جهانی، فرصت ایجاد کند. اما به جد معتقدم مزیت ما قرارگرفتن فرد درست در جای درست با مهارت درست است. این جمله یعنی در سطح مدیران، مدیری قدرتمند با دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی در رأس بنگاه قرار بگیرد. آوردن سرمایه اجتماعی، دسترسی به منابع را تسهیل کند. با خود، مدیران متخصص حرفه‌ای بیاورد و مدیران Knowledge Workerراه دسترسی به بازارها را باز کنند. مدیری که نگاه کارآفرینانه دارد، قدرت شناسایی فرصت‌ها در درون و بیرون شرکت را از آن خود کرده، از متن بازار، متن جریان‌های تکنولوژی در حال ظهور، محصولات جدید، ساختارهای سازمانی یا حوزه فرایند‌ها مطلع است. این شناسایی از طریق تحقیق و توسعه، رصد بازار، تحقیقات بازار و Strategic Alliance‌ها با شرکت‌های بزرگ دنیا رخ می‌دهد. اینکه دائم اصرار می‌کنمINTERNATIONAL ENTREPRENURIAL ORIENTATION اشاره به شرکتی دارد که مدیرانش جهت‌گیری کارآفرینانه بین‌المللی دارند و رشد GDP کشور را هم در پی دارد. اگر هلدینگ‌های صندوق‌های ما می‌خواهند حرفه‌ای عمل کنند، ضمن اینکه مزیت سرپرستی و بنگاه‌داری را خلق کنند، باید در شناسایی مدیران با جهت‌گیری بین‌المللی و سرمایه اجتماعی بالا، فرصت‌طلب باشند. شک نکنید این سمت‌وسوی درست است.
شما سال‌ها در شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی، مدیر ارشد بودید و به‌خوبی با ساختار آن و ساختار سازمان تأمین اجتماعی آشنا هستید. حالا با صندوق بازنشستگی کشوری و شرکت سرمایه‌گذاری آن نیز آشنا شده‌اید. توصیه شما برای سرمایه‌گذاری این است که به سمت صنایع بزرگ بروند یا SMEها و استارتاپ‌ها را برای متنوع‌سازی سبد خود به کار بگیرند؟ چون در هر حال آنچه مهم است، پرداخت مستمری آخر ماه بازنشستگان عضو آن صندوق است و شرکت‌هایی که بتوانند بیشترین بازده مالی را ایجاد کنند.
SME‌ها یا شرکت‌های کوچک و متوسط در نوآوری بهتر از شرکت‌های بزرگ عمل می‌کنند. اگر با من باشد، در هلدینگ‌ها بخشی را مسئول رصد استارتاپ‌ها و شرکت‌های نوپا می‌کنم. در HOLDING COMPANY توجه به شتاب‌دهنده‌های کارآفرینی و شرکت‌های متوسط، در دنیای امروز، کاملا مرسوم است. من در حوزه بین‌المللی کار روی SME‌ها را انجام داده‌ام. همه بزرگان، روزی شرکت کوچک و متوسط بودند. مهم است روی کسب‌و‌کارهای کوچکی سرمایه‌گذاری کنیم که آینده قابل اعتمادی برای آنها متصور است. چه در بخش توسعه محصولات جدید و چه خدمات جدید باید دید در کدام SECTORها جذابیت بالاست. TECHNOLOGY FOR SIGHT یا شناسایی جریان‌های آتی تکنولوژی، جزء ورودی‌های دائم برنامه‌ریزی راهبردی هر شرکتی باید باشد. همه اینها یعنی در کنار شما بزرگ‌ترین منبع که منابع دیگر را خلق می‌کند، نیروی انسانی فرهیخته دانش‌محور ماهر است.
شما در اکثر کلاس‌ها یا سخنرانی‌های خود درباره محیط متخاصم صحبت می‌کنید. در این شرایط، بالا نگه‌داشتن بازده سرمایه، امری به غایت دشوار است. به اینها، بحران جهانی کرونا و مشکل حمل و البته کاهش تقاضا را هم اضافه کنید. اینها هزینه‌های بنگاه‌داری را به‌شدت افزایش می‌دهد و شاید فرصتی برای آینده‌پژوهی و... باقی نماند.
داگلاس نورث می‌گوید کشورهای با دسترسی محدود (کشورهای در‌حال‌توسعه) نهادهایی را عینا از کشورهای با دسترسی نامحدود یا باز انتخاب کرده‌اند، اما اینها کارکرد لازم را ندارند. از منظر نهادی، این بر‌می‌گردد به فرهنگ، مقررات نوشته و نانوشته در آن محیط. بله در شرایط حاضر محیط اطراف ما به لحاظ کسب‌و‌کار HOSTILE ENVIRONMENT یعنی محیط متخاصم است. این محیط مشکلاتی را فراهم می‌کند. ارتباط مستقیم با تأمین‌کننده، مشتری و حتی تراکنش‌های مالی رسمی، از بین رفته یا آسیب بسیار جدی دیده است. در اینجا هزینه مبادله برای من به‌عنوان مدیر بنگاه، بالا رفته است. اما این یعنی ما عقب بکشیم؟ نه! سردار سلیمانی جمله‌ای دارد که بعضی وقت‌ها فرصت‌ها درون تهدید بیشتر از شرایط باثبات خود را نشان می‌دهد. همیشه باید فرصت‌ها را خلق کرد. وقتی با نظر آقای شریعتمداری، وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وارد پتروشیمی جم شدم، تصویر‌برداری اولیه را شروع کردم؛ یک بنگاه دو میلیارد دلاری با مسائل ریز و درشت خاص. به هر حال پتروشیمی جم مانند بنگاه‌های بزرگ دیگر گذشته‌ای دارد و ممکن است در بخشی از آن LUCK باشد. بررسی کردیم هر کجا تخصص لازم وجود داشت، آن فرد در رأس واحدها قرار گرفت. انتخاب مدیر از دل سرمایه انسانی یک بنگاه، به مجموعه سرمایه انسانی انگیزه می‌دهد که دیده می‌شوند. در عین حال، حضور نیروهای درون بنگاه، حافظه بنگاه را تقویت می‌کند. اما جایی که تخصص در شرکت نیست، جذب نیروهای مستعد یک اولویت است. شکار نیروهای مستعد یا همان Hunting و من معتقدم مستعدان، مستعد‌ها را جذب می‌کنند. آنچه گفته شد گوشه‌ای از دشواری‌های فعالیت در یک بنگاه است. از من بپرسید می‌گویم بنگاه پیچیده‌ترین دستاورد بشر است. با وجود همه مشکلات، برخی رفتارهای خارج از روال قانونی برای معرفی نیرو، واگذاری‌های غیراصولی و... حداقل یک مدیر در چارچوب اختیارات خود باید با حداکثر ظرفیت عمل کند. مسموع نیست یک مدیر اتاق فکر توانمندی نداشته باشد و قدرت انتخاب مدیران کارآمد را از خود سلب کند. آن را انتخاب نکند. اشاره کردید که ما در شرایط تحریم و کرونا هستیم. مقام معظم رهبری سال 98 را سال رونق تولید نام‌گذاری کردند و با وجود اوج‌گیری کم‌نظیر تحریم‌ها، پتروشیمی جم با تلاش مجموعه کارکنان خود همه رکوردها را از بدو تولد این شرکت شکست. سال 99 به نام جهش تولید نام‌گذاری شد و با وجود دشواری‌های مضاعف جنگ اقتصادی علیه ملت ایران، رکوردهای سال 98 نیز فتح شد. امسال نیز برای پشتیبانی و مانع‌زدایی از تولید، انتظار داریم بخش‌های مرتبط در سطوح تصمیم‌گیر، به نام‌گذاری صورت‌گرفته توجه داشته باشند و ما نیز با اتکا به سرمایه انسانی ماهر و بادانش خود و با امیدواری نسبت به گشایش‌ها، تا جایی که توفیق خدمت وجود داشته باشد، مسیر طی‌شده در دو سال و اندی گذشته را ادامه خواهیم داد. ما در سال 98 برای نخستین‌بار از ظرفیت اسمی واحدهای تولیدی پلی‌اتیلن عبور کردیم و در سال 99 رکوردهای سال قبل را شکسته و ارقام 345 و 385 هزار تن برای پلی‌‌اتیلن سنگین و پلی‌اتیلن سبک خطی به ثبت رسید. در واحد الفین در تولید اتیلن به رکورد 1222000 تن دست یافتیم. در سال 99 که شرایط ما سخت‌تر بود، 476 میلیون دلار صادرات صورت گرفت. در‌حالی‌که پاندمی کرونا در ابتدا کاملا برای ما و جهان ناشناخته بود، روی بازارها تأثیر مستقیم گذاشت و قیمت محصولات به‌شدت کاهش پیدا کرد. از سوی دیگر تحریم‌های یک‌جانبه ایالات متحده باعث شد فقط در یک مورد قابل بیان، کشور چین هشت کشتی بار ما را شش، هفت ماه معطل کرده و اجازه تخلیه در بنادر خود را نمی‌داد. مقابله با این چالش‌ها و مدیریت محیط متخاصم، حاصل نمی‌شد مگر با رهبری دسته‌جمعی (community ship) که یکی از ترم‌های محقق‌شده ما در پتروشیمی جم و نماد آن تشکیل بیش از 20 کمیته تصمیم‌گیری در شرکت است. در مجموع در سال 99 حدود 11هزارو 500 میلیارد تومان سود برای ایران و ایرانیان محقق شد که مورد تقدیر همه ارکان کشور به‌ویژه وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی به‌‌عنوان وزارتخانه‌ای که سهام اکثریت را در پتروشیمی جم در اختیار دارد، قرار گرفت. این در حالی است که در بنگاهی با Scale Of Work پتروشیمی جم، رشد و ارزش‌آفرینی بسیار متفاوت از بنگاه‌های کوچک و متوسط است و از منظر اقتصادی، امتیاز‌دهی به رشد محقق‌شده، روش‌های خاص خود را دارد. در زمینه عرضه ارز در سامانه نیما، تقدیرنامه رئیس کل بانک مرکزی را دریافت کردیم و در روزهای بسیار دشوار این دو سال، روند تولید ارز -که اهمیت حیاتی برای کشور در روزهای تحریم‌های ظالمانه دارد- بی‌وقفه ادامه داشته است.
و نکته پایانی
باز برمی‌گردم به تعریف شرکت. شرکت عبارت است از مجموعه منابع و دانش. اگر سرمایه انسانی با دانش و ماهر در شرکت کنار یکدیگر به‌درستی تعریف شوند، نتیجه حاصل می‌شود. شعار محوری جم، «ترجیح مشتریان مطلوب ذی‌نفعان» است. ظاهری ساده دارد، اما بسیار پیچیده است. ترجیح مشتری یعنی در بازار شما را انتخاب کند، یعنی باید قابلیت‌های مورد اشاره در این گفت‌وگو به ‌اندازه‌ای بالا باشد که مشتری یا خدمات‌گیرنده، در دنیای پر‌رقابت امروز، شما را انتخاب کند و مطلوب ذی‌نفعان یعنی سهامدار، نیروی انسانی، بانک عامل، کارگر مجتمع، صندوق کشوری، وزارت رفاه و مجموعه مردم از داشتن یک شرکت جهانی لذت ببرند. و نکته پایانی که در سال‌های اخیر بسیار درباره آن صحبت کرده‌ام و به نظرم چشم اسفندیار مدیریت در ایران است، موضوع فساد است. امروز سرمایه اجتماعی ما از یک ناحیه می‌تواند مستهلک شود و آن، فساد ساختاری است. جهت‌گیری شرکت‌ها، هلدینگ‌ها، صندوق‌ها و همه بخش‌ها، فرهنگ امانتداری و پاک‌دستی در کنار فرهنگ کارآفرینی و نوآوری است؛ این محور کانونی توسعه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.