چالش بازدهی
سعید داراب.کارشناس بازار سرمایه
بسیاری از کارشناسان معتقدند که در دو دهه اخیر، صندوقهای بازنشستگی در حوزه کسب بازدهی از سرمایهگذاریهایشان نتوانستهاند بهخوبی بخش خصوصی عمل کنند و نرخ بازدهی سرمایهگذاریهای صندوقهای بازنشستگی را بهمراتب کمتر از بازدهی رقبای خصوصیشان برآورد میکنند. اگر این فرضیه را درست بدانیم، ریشه چالش بازدهی صندوقهای بازنشستگی کجاست؟ چالش بازدهی صندوقهای بازنشستگی، ریشههای متعددی دارد که برای واکاوی آنها باید فرایند مدیریت سرمایه در صندوقهای بازنشستگی را واکاوی کرد.
نقطه شروع در فرایند مدیریت سرمایه، بررسی گزینههای مختلف سرمایهگذاری و شناسایی گزینههای جذاب برای ورود است. بخش خصوصی در تعیین گزینههای جذاب، صرفا به توجیهپذیری فنی، مالی و اقتصادی یک سرمایهگذاری توجه میکند، اما در بررسی توجیهپذیری ورود به یک سرمایهگذاری، صندوقهای بازنشستگی بعضا از فقر در توان کارشناسی رنج میبرند. بررسی توجیهپذیری فنی، مالی و اقتصادی یک سرمایهگذاری، نیازمند بررسی طیف گستردهای از مسائل نظیر روند متغیرهای جهانی، روند متغیرهای کلان، چشمانداز صنعت، تکنولوژیهای مربوطه، محیط حقوقی و قانونی و سایر موارد است که انجام تمام این بررسیها مستلزم برخورداری از بنیه کارشناسی قوی و مجرب خواهد بود. این در حالی است که بازوی سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی، نهتنها در جذب و حفظ کارشناسان خبره ناکام بوده است، بلکه اراده کافی برای ملحوظکردن نظرات کارشناسی در فرایند اتخاذ تصمیمات سرمایهگذاری را نیز ندارد. علاوه بر فقر کارشناسی، در تصمیمگیری صندوقهای بازنشستگی برای ورود به یک سرمایهگذاری، متغیرهای فنی، مالی و اقتصادی، وزنی بهمراتب کمتر از پارامترهای سیاسی دارند؛ چراکه صندوقهای بازنشستگی
بهطور درخور توجهی از فاکتورهای سیاسی تأثیر میپذیرند. گاهی تأثیرگذاری عوامل سیاسی به حدی است که منجر به ورود قهری صندوقهای بازنشستگی به سرمایهگذاریهای غیرموجه میشود. برای مثال، در پارهای از موارد، فشارهای سیاسی برای ایجاد اشتغال در یک منطقه یا استان، در کنار مطالبات اجتماعیای که از این فشارها پشتیبانی میکند، میتواند منجر به ورود صندوقهای بازنشستگی به پروژههایی شود که به لحاظ فنی یا از حیث مالی و اقتصادی فاقد توجیه است.
پس از ورود به یک سرمایهگذاری، مدیریت بهینه آن سرمایهگذاری است که اهمیت مییابد. در مواردی که سرمایهگذاری انجامشده از نوع طرح یا پروژه باشد، مدیریت زمان و هزینه در اجرای پروژه مهمترین فاکتورهای قابل کنترل برای خلق بازدهی مطلوب خواهند بود. پروژههای صندوقهای بازنشستگی به دلیل مواردی نظیر تکثر تغییرات مدیریتی، مطولبودن فرایندهای اتخاذ تصمیم، کژگزینی در انتخاب مجریان و نظایر آن، در مدت زمانی بسیار بیش از برآورد اولیه و با هزینههایی بهمراتب بیشتر از مبلغ برنامهریزیشده انجام میشوند. طولانیشدن زمان اجرای پژوه و افزایش هزینههای آن نیز نرخ بازده سرمایهگذاریها را به سطحی بسیار پایینتر از انتظار اولیه کاهش میدهد. از سوی دیگر، در مواردی که سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی در قالب سرمایهگذاری در سهام است، این صندوقها با چالشها و نارساییهای متعددی در انتصاب مدیران شرکتهای سرمایهپذیر، کنترل و نظارت بر عملکرد آنها، اثرگذاری بر سیاستها و استراتژیهای شرکتها و خلق و حفظ ثبات در مدیریت آنها مواجه هستند. به عبارت دیگر، صندوقهای بازنشستگی بعضا نمیتوانند بهخوبی بخش خصوصی شرکتهای خود را سرپرستی و
راهبری کنند. برای مثال، یک سرمایهگذار خصوصی درصورتیکه تشخیص دهد بهبود عملکرد شرکت سرمایهپذیرش نیازمند تغییرات مدیریتی است، اراده و توانایی کافی برای ایجاد تغییرات را خواهد داشت، اما در مقابل انجام پارهای تغییرات مدیریتی در شرکتهای سرمایهپذیر صندوقهای بازنشستگی با چالشها و موانع متعددی روبهرو است.
بخش خصوصی پس از آنکه دو گام نخست، یعنی شناسایی فرصتهای جذاب سرمایهگذاری و مدیریت بهینه هر سرمایهگذاری را انجام داد، درصورتیکه انتخاب و اقداماتش منجر به خلق بازدهی مطلوب و کافی نشود، از سرمایهگذاری خارج خواهد شد. این در حالی است که صندوقهای بازنشستگی با چالشهای فراوانی در زمینه واگذاری و خروج از سرمایهگذاریها مواجه هستند. مقاومتهای مختلفی در داخل و خارج از صندوقهای بازنشستگی در برابر خروج از سرمایهگذاریهای کمبازده و حتی زیانده وجود دارد که مانع از کاهش سهم این دسته از سرمایهگذاریها در پرتفوی صندوقهای بازنشستگی میشود؛ مقاومتهایی که بخش خصوصی کمتر با آنها مواجه است. چسبندگی مدیران و انتظار نهادها و مردم برای حفظ اشتغال از مهمترین این چالشها هستند.
به این ترتیب، ملاحظه میشود که صندوقهای بازنشستگی، چه در حوزه تصمیمگیری برای ورود به یک سرمایهگذاری، چه در زمینه راهبری و مدیریت بهینه سرمایهگذاریها و چه در خروج از سرمایهگذاریهای کمبازده و حتی زیانده، با نارساییها، ناتوانیها، چالشها و موانع متعددی روبهرو هستند که کمتر بر فعالیت سرمایهگذاری بخش خصوصی مترتب است.
علاوه بر موارد پیشگفته، باید توجه داشت که بخش درخور توجهی از پرتفوی سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی از طریق واگذاری سهام دولتی به این صندوقها شکل گرفته که بهمنظور رد دیون گذشته دولت به صندوقها رخ داده است. به عبارت دیگر، صندوقهای بازنشستگی اختیار عمل کافی برای چینش این بخش از پرتفوی خود ندارند و با هدف تأدیه دیون دولت، سهام برخی شرکتها، خارج از کنترل و اراده مؤثر صندوقها، به آنها واگذار شده است. لازم به ذکر است که شرکتهای دولتی واگذارشده به صندوقها، بعضا شرکتهای با سودآوری پایین یا زیانده یا واجد مسائل کارگری و مالیاتی بودهاند.
موارد متعدد دیگری نیز وجود دارد که صندوقهای بازنشستگی را در کسب بازدهی مناسب از سرمایهها و ذخایر خود بازمیدارد که پرداختن به تمامی آنها در این مقال نمیگنجد. اما برای رفع تنگناها و کاستیهای فوق چه باید کرد؟ در پاسخ میتوان فهرست بلندی از اقدامات را ارائه کرد، اما شاید مهمترین پیشنیاز برای اجرائیشدن توصیههای چنین فهرستی، عزم سیاسی و مدیریتی برای اولویتبخشی به مسئله بیشینهکردن بازدهی سرمایهگذاری صندوقها بهجای تمرکز بر سایر مسائل و موضوعات باشد.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که در دو دهه اخیر، صندوقهای بازنشستگی در حوزه کسب بازدهی از سرمایهگذاریهایشان نتوانستهاند بهخوبی بخش خصوصی عمل کنند و نرخ بازدهی سرمایهگذاریهای صندوقهای بازنشستگی را بهمراتب کمتر از بازدهی رقبای خصوصیشان برآورد میکنند. اگر این فرضیه را درست بدانیم، ریشه چالش بازدهی صندوقهای بازنشستگی کجاست؟ چالش بازدهی صندوقهای بازنشستگی، ریشههای متعددی دارد که برای واکاوی آنها باید فرایند مدیریت سرمایه در صندوقهای بازنشستگی را واکاوی کرد.
نقطه شروع در فرایند مدیریت سرمایه، بررسی گزینههای مختلف سرمایهگذاری و شناسایی گزینههای جذاب برای ورود است. بخش خصوصی در تعیین گزینههای جذاب، صرفا به توجیهپذیری فنی، مالی و اقتصادی یک سرمایهگذاری توجه میکند، اما در بررسی توجیهپذیری ورود به یک سرمایهگذاری، صندوقهای بازنشستگی بعضا از فقر در توان کارشناسی رنج میبرند. بررسی توجیهپذیری فنی، مالی و اقتصادی یک سرمایهگذاری، نیازمند بررسی طیف گستردهای از مسائل نظیر روند متغیرهای جهانی، روند متغیرهای کلان، چشمانداز صنعت، تکنولوژیهای مربوطه، محیط حقوقی و قانونی و سایر موارد است که انجام تمام این بررسیها مستلزم برخورداری از بنیه کارشناسی قوی و مجرب خواهد بود. این در حالی است که بازوی سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی، نهتنها در جذب و حفظ کارشناسان خبره ناکام بوده است، بلکه اراده کافی برای ملحوظکردن نظرات کارشناسی در فرایند اتخاذ تصمیمات سرمایهگذاری را نیز ندارد. علاوه بر فقر کارشناسی، در تصمیمگیری صندوقهای بازنشستگی برای ورود به یک سرمایهگذاری، متغیرهای فنی، مالی و اقتصادی، وزنی بهمراتب کمتر از پارامترهای سیاسی دارند؛ چراکه صندوقهای بازنشستگی
بهطور درخور توجهی از فاکتورهای سیاسی تأثیر میپذیرند. گاهی تأثیرگذاری عوامل سیاسی به حدی است که منجر به ورود قهری صندوقهای بازنشستگی به سرمایهگذاریهای غیرموجه میشود. برای مثال، در پارهای از موارد، فشارهای سیاسی برای ایجاد اشتغال در یک منطقه یا استان، در کنار مطالبات اجتماعیای که از این فشارها پشتیبانی میکند، میتواند منجر به ورود صندوقهای بازنشستگی به پروژههایی شود که به لحاظ فنی یا از حیث مالی و اقتصادی فاقد توجیه است.
پس از ورود به یک سرمایهگذاری، مدیریت بهینه آن سرمایهگذاری است که اهمیت مییابد. در مواردی که سرمایهگذاری انجامشده از نوع طرح یا پروژه باشد، مدیریت زمان و هزینه در اجرای پروژه مهمترین فاکتورهای قابل کنترل برای خلق بازدهی مطلوب خواهند بود. پروژههای صندوقهای بازنشستگی به دلیل مواردی نظیر تکثر تغییرات مدیریتی، مطولبودن فرایندهای اتخاذ تصمیم، کژگزینی در انتخاب مجریان و نظایر آن، در مدت زمانی بسیار بیش از برآورد اولیه و با هزینههایی بهمراتب بیشتر از مبلغ برنامهریزیشده انجام میشوند. طولانیشدن زمان اجرای پژوه و افزایش هزینههای آن نیز نرخ بازده سرمایهگذاریها را به سطحی بسیار پایینتر از انتظار اولیه کاهش میدهد. از سوی دیگر، در مواردی که سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی در قالب سرمایهگذاری در سهام است، این صندوقها با چالشها و نارساییهای متعددی در انتصاب مدیران شرکتهای سرمایهپذیر، کنترل و نظارت بر عملکرد آنها، اثرگذاری بر سیاستها و استراتژیهای شرکتها و خلق و حفظ ثبات در مدیریت آنها مواجه هستند. به عبارت دیگر، صندوقهای بازنشستگی بعضا نمیتوانند بهخوبی بخش خصوصی شرکتهای خود را سرپرستی و
راهبری کنند. برای مثال، یک سرمایهگذار خصوصی درصورتیکه تشخیص دهد بهبود عملکرد شرکت سرمایهپذیرش نیازمند تغییرات مدیریتی است، اراده و توانایی کافی برای ایجاد تغییرات را خواهد داشت، اما در مقابل انجام پارهای تغییرات مدیریتی در شرکتهای سرمایهپذیر صندوقهای بازنشستگی با چالشها و موانع متعددی روبهرو است.
بخش خصوصی پس از آنکه دو گام نخست، یعنی شناسایی فرصتهای جذاب سرمایهگذاری و مدیریت بهینه هر سرمایهگذاری را انجام داد، درصورتیکه انتخاب و اقداماتش منجر به خلق بازدهی مطلوب و کافی نشود، از سرمایهگذاری خارج خواهد شد. این در حالی است که صندوقهای بازنشستگی با چالشهای فراوانی در زمینه واگذاری و خروج از سرمایهگذاریها مواجه هستند. مقاومتهای مختلفی در داخل و خارج از صندوقهای بازنشستگی در برابر خروج از سرمایهگذاریهای کمبازده و حتی زیانده وجود دارد که مانع از کاهش سهم این دسته از سرمایهگذاریها در پرتفوی صندوقهای بازنشستگی میشود؛ مقاومتهایی که بخش خصوصی کمتر با آنها مواجه است. چسبندگی مدیران و انتظار نهادها و مردم برای حفظ اشتغال از مهمترین این چالشها هستند.
به این ترتیب، ملاحظه میشود که صندوقهای بازنشستگی، چه در حوزه تصمیمگیری برای ورود به یک سرمایهگذاری، چه در زمینه راهبری و مدیریت بهینه سرمایهگذاریها و چه در خروج از سرمایهگذاریهای کمبازده و حتی زیانده، با نارساییها، ناتوانیها، چالشها و موانع متعددی روبهرو هستند که کمتر بر فعالیت سرمایهگذاری بخش خصوصی مترتب است.
علاوه بر موارد پیشگفته، باید توجه داشت که بخش درخور توجهی از پرتفوی سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی از طریق واگذاری سهام دولتی به این صندوقها شکل گرفته که بهمنظور رد دیون گذشته دولت به صندوقها رخ داده است. به عبارت دیگر، صندوقهای بازنشستگی اختیار عمل کافی برای چینش این بخش از پرتفوی خود ندارند و با هدف تأدیه دیون دولت، سهام برخی شرکتها، خارج از کنترل و اراده مؤثر صندوقها، به آنها واگذار شده است. لازم به ذکر است که شرکتهای دولتی واگذارشده به صندوقها، بعضا شرکتهای با سودآوری پایین یا زیانده یا واجد مسائل کارگری و مالیاتی بودهاند.
موارد متعدد دیگری نیز وجود دارد که صندوقهای بازنشستگی را در کسب بازدهی مناسب از سرمایهها و ذخایر خود بازمیدارد که پرداختن به تمامی آنها در این مقال نمیگنجد. اما برای رفع تنگناها و کاستیهای فوق چه باید کرد؟ در پاسخ میتوان فهرست بلندی از اقدامات را ارائه کرد، اما شاید مهمترین پیشنیاز برای اجرائیشدن توصیههای چنین فهرستی، عزم سیاسی و مدیریتی برای اولویتبخشی به مسئله بیشینهکردن بازدهی سرمایهگذاری صندوقها بهجای تمرکز بر سایر مسائل و موضوعات باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.