|

زیر فشار مقرره‌های دستوری

یک کارشناس اقتصادی چالش‌های مدیریت ذخایر در صندوق‌ها را بررسی کرد

مدیریت منابع و ذخایر در صندوق‌های بازنشستگی ایران شرایط متفاوتی دارند. برخی کارشناسان اقتصادی بر این باورند که منابع مالی صندوق‌های نفت و روستاییان و عشایر نسبت به یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی کشور، یعنی صندوق تأمین اجتماعی، به‌مراتب شرایط مطلوب‌تری دارد. این دسته از کارشناسان بر این باورند که از چنین الگویی برای مدیریت صندوقی به بزرگی تأمین اجتماعی هم می‌توان استفاده کرد؛ اما اصغر گرامی، مدیر دفتر هماهنگی امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در گفت‌وگو با «شرق» نظری برخلاف آنها دارد و بر این باور است که روند نزول منابع صندوقی مانند روستاییان و عشایر با توجه به وظایفی که دولت به این صندوق بار می‌کند، روندی پرشتاب‌تر است. او عنوان می‌کند که آن‌طور که دیگران می‌گویند، وضعیت صندوق تأمین اجتماعی بد نیست و اتفاقا به خاطر پرداخت سه‌درصدی که دولت به این صندوق دارد، وضع صندوق تأمین اجتماعی از بقیه صندوق‌ها بهتر است. به اعتقاد گرامی، مشکلات اقتصادی فشار زیادی بر منابع و ذخایر صندوق‌های بازنشستگی وارد می‌کند؛ اما مسائل فرهنگی و اجتماعی اثری به‌مراتب قوی‌تر از مسائل اقتصادی دارند و اصلاح آنها نیازمند بسترسازی و آماده‌کردن شرایط جامعه برای پذیرش اصلاحات است. او همچنین به مقرره‌های دستوری اشاره می‌کند که صندوق‌ها را تحت فشار قرار می‌‌دهد. مشروح گفت‌وگو با گرامی، کارشناس اقتصادی، در ادامه می‌آید.

کدام‌یک از صندوق‌های بازنشستگی کشور را در دسته صندوق‌های موفق از نظر مدیریت ذخایر ارزیابی می‌کنید؟ آیا در صندوق‌های بازنشستگی صندوق موفق هم داشته‌ایم؟

به نظر من هیچ صندوق موفقی نداشته‌ایم؛ زیرا اکثرا صندوق‌ها یا صنفی بوده‌اند یا وابسته به یک شرکت خاص. بنابراین به دلیل شرایط اقتصادی که پیش می‌آید، این شرکت‌ها ناچار می‌شوند تعدیل نیرو کنند یا اینکه روند سالخوردگی جمعیت باعث می‌شود دیگر نتوانند تعهداتشان را پوشش دهند. ولی صندوق تأمین اجتماعی که یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی است، نسبت به بقیه صندوق‌ها وضعیت بهتری دارد. از این بابت که اولا کمک سه‌درصدی دولت باعث می‌شود بیشتر نهادها و شرکت‌ها کارگرانشان را به سمت این صندوق بیاورند و از سوی دیگر، در‌حال‌حاضر چون صندوقی است که از نظر محاسبات بیمه‌ای و اقتصادی وضعیتش نسبت به بقیه بهتر است، ریسک صندوق‌های بازنشستگی را مقداری در شرایط فعلی صندوق تأمین اجتماعی، پوشش می‌دهد. البته نمی‌دانم در آینده چه وضعیتی رخ خواهد داد.
برخی کارشناسان معتقدند صندوق نفت از تأمین اجتماعی موفق‌تر عمل کرده است. به نظر شما این اعتقاد نادرست است و این کارشناسان اشتباه فکر می‌کنند؟
صندوق نفت در هر صورت به نفت وصل است؛ هرکجا کم بیاورد از آنجا تأمین مالی می‌شود. اینکه می‌گویند موفق است، شاید به خاطر این است که حقوق بازنشستگی که به بازنشستگان این صندوق می‌دهند، از همه بیشتر است؛ اما اینکه منابع را از کجا تأمین می‌کند، بسیار مهم است و از این جهت باید به مسئله نگاه کرد. کسی که بازنشسته صندوق نفت است، وضعش از همه بهتر است. از این منظر اگر نگاه کنید، صندوق نفت وضعیت بهتری دارد؛ اما باید دید در حقیقت وضعیت چگونه است و سرمایه‌گذاری در این صندوق به چه سمتی پیش می‌رود. این یک بحث جداگانه است که از منظر صندوقی باید به آن نگاه کرد.
برخی معتقدند صندوق روستاییان و عشایر هم اوضاع منابعش از صندوق تأمین اجتماعی بهتر است. به نظر شما این‌گونه نیست؟
همه اینها بستگی به سیاست سیاست‌گذار دارد. صندوق روستاییان و عشایر شاید در‌حال‌حاضر وضعیت خوبی داشته باشد، منابع زیادی برای سرمایه‌گذاری داشته باشد و کسری نخورده باشد؛ ولی در آینده با توجه به تعهداتی که در حاضر دولت بار این صندوق می‌کند، پیش‌بینی می‌شود با توجه به تعهداتی که خواهد داشت، شاید به آینده بلند‌مدت این صندوق خیلی نمی‌توان امیدوار بود. روند را که نگاه می‌کنید و شاخص‌های صندوقی را که محاسبه می‌کنند، نشان می‌دهد روند صندوق عشایر به سمت نامساعد‌شدن با شتاب بیشتری در حال پیشروی است.
گروهی معتقدند صندوق تأمین اجتماعی روند خوبی را طی نمی‌کند و شرایط آن نامطلوب است؛ چرا فکر می‌کنید که وضعیت این صندوق از سایر صندوق‌ها بهتر است؟
بخش زیادی از متغیرهایی که روی صندوق اثر می‌گذارند، به خود صندوق‌ها بازنمی‌گردد و به شرایط اقتصادی جامعه بازمی‌گردد. شما وقتی در بلند‌مدت نرخ بی‌کاری خیلی بالا دارید، نرخ تورم بالا دارید، در دوره خیلی بلندمدت یا دور، هر صندوقی را قرار دهید که حقوق بازنشستگی مردم را تأمین کند، همین اتفاق برایش می‌افتد. این چیزی نیست که بگویید به عملکرد صندوق‌ها یا صندوق تأمین اجتماعی باز‌می‌گردد. این مسئله ناشی از شرایط اقتصادی کشور است که موضوع بازنشستگی را در سطح کل کشور به این سمت سوق می‌دهد. من می‌گویم تأمین اجتماعی علی‌رغم اینکه همه این بحث‌ها درباره آن مطرح است، ولی با توجه به زیرساخت‌هایی که در آن وجود دارد و تعهد و کمک سه‌درصدی که دولت به این صندوق می‌دهد، مقداری ریسک بازنشستگی را پوشش می‌دهد؛ اما آن‌قدر هم که همه درباره آن صحبت می‌کنند که وضع این صندوق بد است،
خیر این‌گونه نیست.
آیا الگوهای موفقی وجود دارد که بتوان از آنها برای مدیریت صندوق تأمین اجتماعی استفاده کرد؟
بله، قطعا الگوهایی وجود دارد که بتوان از آن استفاده کرد. البته در ایران که فکر نمی‌کنم الگویی وجود داشته باشد؛ اما در دنیا این الگوها وجود دارد. مثلا می‌توان روی سوئد متمرکز شد. مطالعه خیلی خوبی می‌توان روی آن انجام داد. روی کانادا مطالعه خیلی خوبی می‌توان داشت. نظام سیاست‌گذار در آن کشور طوری عمل کرده است که به‌خوبی شرایط بازنشستگی و روند سالخوردگی جمعیت را مدیریت کرده‌اند. در ژاپن هم همین‌طور است. نمونه‌های خوبی وجود دارد که می‌توان از آنها بهره برد.
این کشورها چگونه روند سالخوردگی جمعیت را مدیریت کرده‌اند؟ سن بازنشستگی را افزایش داده‌اند؟
بله، این کشورها سن بازنشستگی را افزایش داده‌اند. ضمن اینکه کارهای داوطلبانه تعریف می‌کنند تا نرخ مشارکت مردم را بالا ببرند. با این اقدامات، نرخ بی‌کاری کاهش می‌یابد. اصلاح شرایط فقط به عملکرد صندوق مرتبط نیست، بلکه شرایط اقتصادی کشور خیلی در این مسئله دخیل است. تورم وقتی کنترل شود، حجم زیادی از این مشکلات هم از بین خواهد رفت.
اگر تورم کنترل نشود، مشکلات صندوق‌ها به قوت خود باقی می‌ماند؟
بله، حتی مشکلات حادتر هم خواهد شد. وقتی شما 30 سال حق بیمه با حداقل حقوق که رقم پایینی است، پرداخت کنید، وقتی بازنشسته می‌شوید، از سوی دیگر تورم آن‌قدر زیاد است که با حقوق دو سال پیش نمی‌توانید زندگی کنید، به صندوق بازنشستگی فشار می‌آید؛ زیرا صندوق را مجبور می‌کنند که حقوق بازنشستگی بیشتری پرداخت کند؛ در‌حالی‌که از قبل هیچ ورودی و پرداختی برای صندوق نداشته‌اید.
به نظر شما موانع پیش‌روی صندوق بازنشستگی برای استفاده از الگوی کشورهای موفق چیست؟
راه‌حل‌های زیادی برای حل مشکلات وجود دارد و بحث‌های خیلی زیادی مطرح است. مسائل اقتصادی و فرهنگی و خیلی چیزهای دیگر باید در سطح جامعه اصلاح شود تا شرایط صندوق‌ها بهبود یابد. مثلا فرهنگ کار خیلی باید اصلاح شود. در ژاپن یا کانادایی که مثال زدم، تقریبا خانواده‌ای نیست که یک نفر کار کند و چهار یا پنج نفر از حقوق او استفاده کنند. تقریبا در خانواده‌ها، هرکس که به سن قانونی می‌رسد، شروع به کار‌کردن می‌کند و نرخ انباشتی که در صندوق‌های بازنشستگی معروف است، اصلاح می‌شود. این نرخ در ایران وضعش از همه جا خراب‌تر است؛ اما در این کشورها چون فرهنگ کار وجود دارد، تا حد خیلی زیادی این مسئله پوشش داده می‌شود. باید بگویم که موانع خیلی زیادی پیش‌‌روی صندوق‌ها وجود دارد؛ از موانع اقتصادی تا موانع فرهنگی و... . اتفاقا من فکر می‌کنم موانع فرهنگی و اجتماعی مقابل صندوق‌ها خیلی جدی‌تر از دیگر موانع هستند.
موانع فرهنگی و اجتماعی را چگونه باید اصلاح کرد؟ نیاز به تدوین قانون داریم یا باید آگاهی‌های عمومی را افزایش دهیم؟
افزایش آگاهی عمومی در وهله اول خیلی مهم است. مثلا وقتی در خانواده کارکردن خانم‌ها با یک گاردی مواجه می‌شود، شما در صندوق تأمین اجتماعی نمی‌توانید تغییر و تحولی ایجاد کنید.
به نظر شما نیازی به اصلاح قوانین نداریم؟
قطعا اصلاح قوانین هم نیاز است. اگر قصد داشته باشید سن بازنشستگی را بالا ببرید، با مقاومت‌های شدید در جامعه روبه‌رو می‌شوید. برای شکسته‌شدن این مقاومت‌ها باید مسائل برای مردم تشریح شود تا آمادگی لازم ایجاد شود.
فکر می‌کنید چند سال دیگر زمینه مناسب برای اصلاح قوانین فراهم خواهد شد؟
نمی‌توانم زمانی را پیش‌بینی کنم. با روندی که پیش می‌رود، هیچ پیش‌بینی‌ای نمی‌توان داشت.
فکر می‌کنید صندوق‌های بازنشستگی چند سال دیگر دوام می‌آورند؟
نمی‌دانم. واقعا نمی‌شود پیش‌بینی کرد. هر سال قوانین را جوری اصلاح می‌کنند که وقایع با تأخیر رخ دهند. این نرخ تورم خیلی به صندوق ضربه می‌زند و شرایط قابل تحلیل نیست.

مدیریت منابع و ذخایر در صندوق‌های بازنشستگی ایران شرایط متفاوتی دارند. برخی کارشناسان اقتصادی بر این باورند که منابع مالی صندوق‌های نفت و روستاییان و عشایر نسبت به یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی کشور، یعنی صندوق تأمین اجتماعی، به‌مراتب شرایط مطلوب‌تری دارد. این دسته از کارشناسان بر این باورند که از چنین الگویی برای مدیریت صندوقی به بزرگی تأمین اجتماعی هم می‌توان استفاده کرد؛ اما اصغر گرامی، مدیر دفتر هماهنگی امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در گفت‌وگو با «شرق» نظری برخلاف آنها دارد و بر این باور است که روند نزول منابع صندوقی مانند روستاییان و عشایر با توجه به وظایفی که دولت به این صندوق بار می‌کند، روندی پرشتاب‌تر است. او عنوان می‌کند که آن‌طور که دیگران می‌گویند، وضعیت صندوق تأمین اجتماعی بد نیست و اتفاقا به خاطر پرداخت سه‌درصدی که دولت به این صندوق دارد، وضع صندوق تأمین اجتماعی از بقیه صندوق‌ها بهتر است. به اعتقاد گرامی، مشکلات اقتصادی فشار زیادی بر منابع و ذخایر صندوق‌های بازنشستگی وارد می‌کند؛ اما مسائل فرهنگی و اجتماعی اثری به‌مراتب قوی‌تر از مسائل اقتصادی دارند و اصلاح آنها نیازمند بسترسازی و آماده‌کردن شرایط جامعه برای پذیرش اصلاحات است. او همچنین به مقرره‌های دستوری اشاره می‌کند که صندوق‌ها را تحت فشار قرار می‌‌دهد. مشروح گفت‌وگو با گرامی، کارشناس اقتصادی، در ادامه می‌آید.

کدام‌یک از صندوق‌های بازنشستگی کشور را در دسته صندوق‌های موفق از نظر مدیریت ذخایر ارزیابی می‌کنید؟ آیا در صندوق‌های بازنشستگی صندوق موفق هم داشته‌ایم؟

به نظر من هیچ صندوق موفقی نداشته‌ایم؛ زیرا اکثرا صندوق‌ها یا صنفی بوده‌اند یا وابسته به یک شرکت خاص. بنابراین به دلیل شرایط اقتصادی که پیش می‌آید، این شرکت‌ها ناچار می‌شوند تعدیل نیرو کنند یا اینکه روند سالخوردگی جمعیت باعث می‌شود دیگر نتوانند تعهداتشان را پوشش دهند. ولی صندوق تأمین اجتماعی که یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی است، نسبت به بقیه صندوق‌ها وضعیت بهتری دارد. از این بابت که اولا کمک سه‌درصدی دولت باعث می‌شود بیشتر نهادها و شرکت‌ها کارگرانشان را به سمت این صندوق بیاورند و از سوی دیگر، در‌حال‌حاضر چون صندوقی است که از نظر محاسبات بیمه‌ای و اقتصادی وضعیتش نسبت به بقیه بهتر است، ریسک صندوق‌های بازنشستگی را مقداری در شرایط فعلی صندوق تأمین اجتماعی، پوشش می‌دهد. البته نمی‌دانم در آینده چه وضعیتی رخ خواهد داد.
برخی کارشناسان معتقدند صندوق نفت از تأمین اجتماعی موفق‌تر عمل کرده است. به نظر شما این اعتقاد نادرست است و این کارشناسان اشتباه فکر می‌کنند؟
صندوق نفت در هر صورت به نفت وصل است؛ هرکجا کم بیاورد از آنجا تأمین مالی می‌شود. اینکه می‌گویند موفق است، شاید به خاطر این است که حقوق بازنشستگی که به بازنشستگان این صندوق می‌دهند، از همه بیشتر است؛ اما اینکه منابع را از کجا تأمین می‌کند، بسیار مهم است و از این جهت باید به مسئله نگاه کرد. کسی که بازنشسته صندوق نفت است، وضعش از همه بهتر است. از این منظر اگر نگاه کنید، صندوق نفت وضعیت بهتری دارد؛ اما باید دید در حقیقت وضعیت چگونه است و سرمایه‌گذاری در این صندوق به چه سمتی پیش می‌رود. این یک بحث جداگانه است که از منظر صندوقی باید به آن نگاه کرد.
برخی معتقدند صندوق روستاییان و عشایر هم اوضاع منابعش از صندوق تأمین اجتماعی بهتر است. به نظر شما این‌گونه نیست؟
همه اینها بستگی به سیاست سیاست‌گذار دارد. صندوق روستاییان و عشایر شاید در‌حال‌حاضر وضعیت خوبی داشته باشد، منابع زیادی برای سرمایه‌گذاری داشته باشد و کسری نخورده باشد؛ ولی در آینده با توجه به تعهداتی که در حاضر دولت بار این صندوق می‌کند، پیش‌بینی می‌شود با توجه به تعهداتی که خواهد داشت، شاید به آینده بلند‌مدت این صندوق خیلی نمی‌توان امیدوار بود. روند را که نگاه می‌کنید و شاخص‌های صندوقی را که محاسبه می‌کنند، نشان می‌دهد روند صندوق عشایر به سمت نامساعد‌شدن با شتاب بیشتری در حال پیشروی است.
گروهی معتقدند صندوق تأمین اجتماعی روند خوبی را طی نمی‌کند و شرایط آن نامطلوب است؛ چرا فکر می‌کنید که وضعیت این صندوق از سایر صندوق‌ها بهتر است؟
بخش زیادی از متغیرهایی که روی صندوق اثر می‌گذارند، به خود صندوق‌ها بازنمی‌گردد و به شرایط اقتصادی جامعه بازمی‌گردد. شما وقتی در بلند‌مدت نرخ بی‌کاری خیلی بالا دارید، نرخ تورم بالا دارید، در دوره خیلی بلندمدت یا دور، هر صندوقی را قرار دهید که حقوق بازنشستگی مردم را تأمین کند، همین اتفاق برایش می‌افتد. این چیزی نیست که بگویید به عملکرد صندوق‌ها یا صندوق تأمین اجتماعی باز‌می‌گردد. این مسئله ناشی از شرایط اقتصادی کشور است که موضوع بازنشستگی را در سطح کل کشور به این سمت سوق می‌دهد. من می‌گویم تأمین اجتماعی علی‌رغم اینکه همه این بحث‌ها درباره آن مطرح است، ولی با توجه به زیرساخت‌هایی که در آن وجود دارد و تعهد و کمک سه‌درصدی که دولت به این صندوق می‌دهد، مقداری ریسک بازنشستگی را پوشش می‌دهد؛ اما آن‌قدر هم که همه درباره آن صحبت می‌کنند که وضع این صندوق بد است،
خیر این‌گونه نیست.
آیا الگوهای موفقی وجود دارد که بتوان از آنها برای مدیریت صندوق تأمین اجتماعی استفاده کرد؟
بله، قطعا الگوهایی وجود دارد که بتوان از آن استفاده کرد. البته در ایران که فکر نمی‌کنم الگویی وجود داشته باشد؛ اما در دنیا این الگوها وجود دارد. مثلا می‌توان روی سوئد متمرکز شد. مطالعه خیلی خوبی می‌توان روی آن انجام داد. روی کانادا مطالعه خیلی خوبی می‌توان داشت. نظام سیاست‌گذار در آن کشور طوری عمل کرده است که به‌خوبی شرایط بازنشستگی و روند سالخوردگی جمعیت را مدیریت کرده‌اند. در ژاپن هم همین‌طور است. نمونه‌های خوبی وجود دارد که می‌توان از آنها بهره برد.
این کشورها چگونه روند سالخوردگی جمعیت را مدیریت کرده‌اند؟ سن بازنشستگی را افزایش داده‌اند؟
بله، این کشورها سن بازنشستگی را افزایش داده‌اند. ضمن اینکه کارهای داوطلبانه تعریف می‌کنند تا نرخ مشارکت مردم را بالا ببرند. با این اقدامات، نرخ بی‌کاری کاهش می‌یابد. اصلاح شرایط فقط به عملکرد صندوق مرتبط نیست، بلکه شرایط اقتصادی کشور خیلی در این مسئله دخیل است. تورم وقتی کنترل شود، حجم زیادی از این مشکلات هم از بین خواهد رفت.
اگر تورم کنترل نشود، مشکلات صندوق‌ها به قوت خود باقی می‌ماند؟
بله، حتی مشکلات حادتر هم خواهد شد. وقتی شما 30 سال حق بیمه با حداقل حقوق که رقم پایینی است، پرداخت کنید، وقتی بازنشسته می‌شوید، از سوی دیگر تورم آن‌قدر زیاد است که با حقوق دو سال پیش نمی‌توانید زندگی کنید، به صندوق بازنشستگی فشار می‌آید؛ زیرا صندوق را مجبور می‌کنند که حقوق بازنشستگی بیشتری پرداخت کند؛ در‌حالی‌که از قبل هیچ ورودی و پرداختی برای صندوق نداشته‌اید.
به نظر شما موانع پیش‌روی صندوق بازنشستگی برای استفاده از الگوی کشورهای موفق چیست؟
راه‌حل‌های زیادی برای حل مشکلات وجود دارد و بحث‌های خیلی زیادی مطرح است. مسائل اقتصادی و فرهنگی و خیلی چیزهای دیگر باید در سطح جامعه اصلاح شود تا شرایط صندوق‌ها بهبود یابد. مثلا فرهنگ کار خیلی باید اصلاح شود. در ژاپن یا کانادایی که مثال زدم، تقریبا خانواده‌ای نیست که یک نفر کار کند و چهار یا پنج نفر از حقوق او استفاده کنند. تقریبا در خانواده‌ها، هرکس که به سن قانونی می‌رسد، شروع به کار‌کردن می‌کند و نرخ انباشتی که در صندوق‌های بازنشستگی معروف است، اصلاح می‌شود. این نرخ در ایران وضعش از همه جا خراب‌تر است؛ اما در این کشورها چون فرهنگ کار وجود دارد، تا حد خیلی زیادی این مسئله پوشش داده می‌شود. باید بگویم که موانع خیلی زیادی پیش‌‌روی صندوق‌ها وجود دارد؛ از موانع اقتصادی تا موانع فرهنگی و... . اتفاقا من فکر می‌کنم موانع فرهنگی و اجتماعی مقابل صندوق‌ها خیلی جدی‌تر از دیگر موانع هستند.
موانع فرهنگی و اجتماعی را چگونه باید اصلاح کرد؟ نیاز به تدوین قانون داریم یا باید آگاهی‌های عمومی را افزایش دهیم؟
افزایش آگاهی عمومی در وهله اول خیلی مهم است. مثلا وقتی در خانواده کارکردن خانم‌ها با یک گاردی مواجه می‌شود، شما در صندوق تأمین اجتماعی نمی‌توانید تغییر و تحولی ایجاد کنید.
به نظر شما نیازی به اصلاح قوانین نداریم؟
قطعا اصلاح قوانین هم نیاز است. اگر قصد داشته باشید سن بازنشستگی را بالا ببرید، با مقاومت‌های شدید در جامعه روبه‌رو می‌شوید. برای شکسته‌شدن این مقاومت‌ها باید مسائل برای مردم تشریح شود تا آمادگی لازم ایجاد شود.
فکر می‌کنید چند سال دیگر زمینه مناسب برای اصلاح قوانین فراهم خواهد شد؟
نمی‌توانم زمانی را پیش‌بینی کنم. با روندی که پیش می‌رود، هیچ پیش‌بینی‌ای نمی‌توان داشت.
فکر می‌کنید صندوق‌های بازنشستگی چند سال دیگر دوام می‌آورند؟
نمی‌دانم. واقعا نمی‌شود پیش‌بینی کرد. هر سال قوانین را جوری اصلاح می‌کنند که وقایع با تأخیر رخ دهند. این نرخ تورم خیلی به صندوق ضربه می‌زند و شرایط قابل تحلیل نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.