|

بودجه‌خواری صندوق‌ها از دولت

سیدحمید پورمحمدی.معاون امور اقتصادی و هماهنگی سازمان برنامه‌و‌بودجه

صندوق‌های بازنشستگی در ایران به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ صندوق بازنشستگی کشوری، لشکری و فولاد کاملا به دولت وابسته هستند و از بودجه دولت ارتزاق می‌کنند و صندوق تأمین اجتماعی مربوط به بازنشستگان بخش خصوصی است. در نتیجه بحث درباره بلعیدن منابع صندوق‌ها از سوی دولت، صرفا به تأمین اجتماعی بازمی‌‎گردد؛ زیرا دولت خودش تأمین‌کننده منابع صندوق‌های دولتی است.

حقوق بازنشستگی کارمندان نظامی از طریق صندوق لشکری پرداخت می‌شود. کارمندان دولت که بازنشسته شده‌اند نیز از صندوق کشوری مستمری دریافت می‌کنند. تعدادی از نیروهای شاغل هم که ارتباطی با دولت نداشتند و متعلق به فولاد بودند، بعدها صندوق فولاد را تشکیل دادند. این سه صندوق متعلق به خانواده دولت هستند؛ در‌حالی‌که صندوق تأمین اجتماعی مربوط به حوزه‌های کارگری بخش خصوصی است و ارتباطی با دولت ندارد، اما زمانی که قانون‌گذار به‌عنوان مثال گفت نانواها باید تحت پوشش تأمین اجتماعی به صورت مجانی قرار گیرند، چون این پوشش بیمه‌ای رایگان بود، بار مالی برای تأمین اجتماعی ایجاد کرد. متولیان این صندوق به دولت می‌گویند ما کاری نداریم شما یا مجلس گفتید که یک صنف تحت پوشش بیمه‌ای رایگان قرار بگیرند، باید حق بیمه افرادی که پوشش بیمه‌ای آنها به صندوق تکلیف شده است، از سوی دولت پرداخت شود؛ زیرا این افراد برای صندوق تأمین اجتماعی هزینه ایجاد می‎کنند. عموما صندوق تأمین اجتماعی مربوط به بخش خصوصی است. به دلیل همین تکالیف قانونی، همواره طلبی از قوه مجریه دارد که باید دولت این مطالبات را پرداخت کند؛ زیرا زمانی که قوانین و تکالیفی برای صندوق تأمین اجتماعی وضع می‌شد، قانون‌گذار بودجه‌ای برای آن پیش‌بینی نکرده است. به این رفتار در اصطلاح عملیات فرابودجه‌ای می‌گوییم؛ یعنی قانون الزام به کاری می‌کند، اما بودجه آن را پیش‌بینی نمی‌کند و این کار باعث می‌شود آن مجموعه‌ها یا ضرر بکنند یا دولت را بدهکار کنند. تأمین اجتماعی ادعا دارد در این زمینه از دولت طلب دارد. طبیعتا باید این ادعا حسابرسی شود و وقتی حسابرس اعلام کرد که طلب این مجموعه چقدر قطعی است، باید دولت آن را پرداخت کند، اما اینکه این میزان طلب به چه شیوه‌ای از سوی دولت پرداخت شود، بر اساس قانون سازوکارهایی برای این مسئله پیش‌بینی شده است. در واقع تأمین اجتماعی، برنامه‌و‌بودجه و وزارت اقتصاد راهکارهایی برای تسویه این بدهی‌ها می‌اندیشند.
اما درباره سه صندوق دولتی، یعنی صندوق بزرگ کشوری، لشکری و فولاد، بحث بدهی دولت مطرح نیست. منابع مالی این صندوق‌ها عمدتا از سوی دولت تأمین می‌شود. بیش از 95 درصد منابع این صندوق‌های بازنشستگی را دولت تأمین می‌کند و با کمک‌های دولتی، این صندوق‌ها به تعهداتشان عمل می‌کنند. اگر کمک مالی قوه مجریه وجود نداشته باشد، صندوق‌های دولتی در پرداخت به بازنشسته‌ها دچار مشکل می‌شوند؛ بنابراین دولت مجبور است به‌جای آن صندوق، خودش منابع مالی را تأمین و به بازنشسته‌ها پرداخت کند. متأسفانه این صندوق‌ها تاکنون نتوانسته‌اند به حد کافی سودآور باشند و با منابع خود حقوق بازنشسته‌ها را تأمین کنند؛ بنابراین حتی اگر یک ماه کمک دولت قطع شود، دچار مشکل می‌شوند. وابستگی این صندوق‌ها باعث شده است در‌حال‌حاضر بخش مهی از بودجه دولت صرف حمایت از بازنشستگان ‌شود.
برای برون‌رفت از این مشکل و افزایش سرمایه صندوق‌های بازنشستگی باید کارشناسان نظر بدهند که چه راه‌هایی وجود دارد که به دولت فشار وارد نشود و باید راهکار‌هایی اندیشیده شود که جلوی بدهکار‌شدن دولت به تأمین اجتماعی را گرفت یا اساسا ریشه بدهکاری دولت به تأمین اجتماعی چیست که این بدهکار‌شدن از ریشه خشکانده شود.

صندوق‌های بازنشستگی در ایران به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ صندوق بازنشستگی کشوری، لشکری و فولاد کاملا به دولت وابسته هستند و از بودجه دولت ارتزاق می‌کنند و صندوق تأمین اجتماعی مربوط به بازنشستگان بخش خصوصی است. در نتیجه بحث درباره بلعیدن منابع صندوق‌ها از سوی دولت، صرفا به تأمین اجتماعی بازمی‌‎گردد؛ زیرا دولت خودش تأمین‌کننده منابع صندوق‌های دولتی است.

حقوق بازنشستگی کارمندان نظامی از طریق صندوق لشکری پرداخت می‌شود. کارمندان دولت که بازنشسته شده‌اند نیز از صندوق کشوری مستمری دریافت می‌کنند. تعدادی از نیروهای شاغل هم که ارتباطی با دولت نداشتند و متعلق به فولاد بودند، بعدها صندوق فولاد را تشکیل دادند. این سه صندوق متعلق به خانواده دولت هستند؛ در‌حالی‌که صندوق تأمین اجتماعی مربوط به حوزه‌های کارگری بخش خصوصی است و ارتباطی با دولت ندارد، اما زمانی که قانون‌گذار به‌عنوان مثال گفت نانواها باید تحت پوشش تأمین اجتماعی به صورت مجانی قرار گیرند، چون این پوشش بیمه‌ای رایگان بود، بار مالی برای تأمین اجتماعی ایجاد کرد. متولیان این صندوق به دولت می‌گویند ما کاری نداریم شما یا مجلس گفتید که یک صنف تحت پوشش بیمه‌ای رایگان قرار بگیرند، باید حق بیمه افرادی که پوشش بیمه‌ای آنها به صندوق تکلیف شده است، از سوی دولت پرداخت شود؛ زیرا این افراد برای صندوق تأمین اجتماعی هزینه ایجاد می‎کنند. عموما صندوق تأمین اجتماعی مربوط به بخش خصوصی است. به دلیل همین تکالیف قانونی، همواره طلبی از قوه مجریه دارد که باید دولت این مطالبات را پرداخت کند؛ زیرا زمانی که قوانین و تکالیفی برای صندوق تأمین اجتماعی وضع می‌شد، قانون‌گذار بودجه‌ای برای آن پیش‌بینی نکرده است. به این رفتار در اصطلاح عملیات فرابودجه‌ای می‌گوییم؛ یعنی قانون الزام به کاری می‌کند، اما بودجه آن را پیش‌بینی نمی‌کند و این کار باعث می‌شود آن مجموعه‌ها یا ضرر بکنند یا دولت را بدهکار کنند. تأمین اجتماعی ادعا دارد در این زمینه از دولت طلب دارد. طبیعتا باید این ادعا حسابرسی شود و وقتی حسابرس اعلام کرد که طلب این مجموعه چقدر قطعی است، باید دولت آن را پرداخت کند، اما اینکه این میزان طلب به چه شیوه‌ای از سوی دولت پرداخت شود، بر اساس قانون سازوکارهایی برای این مسئله پیش‌بینی شده است. در واقع تأمین اجتماعی، برنامه‌و‌بودجه و وزارت اقتصاد راهکارهایی برای تسویه این بدهی‌ها می‌اندیشند.
اما درباره سه صندوق دولتی، یعنی صندوق بزرگ کشوری، لشکری و فولاد، بحث بدهی دولت مطرح نیست. منابع مالی این صندوق‌ها عمدتا از سوی دولت تأمین می‌شود. بیش از 95 درصد منابع این صندوق‌های بازنشستگی را دولت تأمین می‌کند و با کمک‌های دولتی، این صندوق‌ها به تعهداتشان عمل می‌کنند. اگر کمک مالی قوه مجریه وجود نداشته باشد، صندوق‌های دولتی در پرداخت به بازنشسته‌ها دچار مشکل می‌شوند؛ بنابراین دولت مجبور است به‌جای آن صندوق، خودش منابع مالی را تأمین و به بازنشسته‌ها پرداخت کند. متأسفانه این صندوق‌ها تاکنون نتوانسته‌اند به حد کافی سودآور باشند و با منابع خود حقوق بازنشسته‌ها را تأمین کنند؛ بنابراین حتی اگر یک ماه کمک دولت قطع شود، دچار مشکل می‌شوند. وابستگی این صندوق‌ها باعث شده است در‌حال‌حاضر بخش مهی از بودجه دولت صرف حمایت از بازنشستگان ‌شود.
برای برون‌رفت از این مشکل و افزایش سرمایه صندوق‌های بازنشستگی باید کارشناسان نظر بدهند که چه راه‌هایی وجود دارد که به دولت فشار وارد نشود و باید راهکار‌هایی اندیشیده شود که جلوی بدهکار‌شدن دولت به تأمین اجتماعی را گرفت یا اساسا ریشه بدهکاری دولت به تأمین اجتماعی چیست که این بدهکار‌شدن از ریشه خشکانده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.