|

فراصندوق ایجاد شود

مجتبی لشکربلوکی برنامه‌ریزی برای خروج سیستم کنونی را ضروری دانست

شکوفه حبیب‌زاده: فرایند صندوق‌داری در ایران، به‌ویژه صندوق‌های بازنشستگی، به‌ واسطه وجود برخی ذی‌نفعان، به رانت و ویژه‌خواری گره خورده است. برای بازگرداندن صندوق‌ها به ریل اصلی، باید به برخی از اصول اساسی در فعالیت‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری آنها توجه کنیم. مجتبی لشکربلوکی، مشاور ارشد استراتژی و سرمایه‌گذاری (من مشاور صندوق نیستم)، در گفت‌وگو با «شرق» هشدار می‌دهد صندوق‌های بازنشستگی در ایران به‌شدت مستعد لابی و انحراف منابع هستند و برای خروج از این فضا و اجرای درست‌ترین سیاست اقتصادی در این صندوق‌ها،‏ پیشنهاد ایجاد فراصندوق را ارائه می‌دهد. اما فراصندوق چیست؟ در این گفت‌وگو نگاهی داریم به تحلیل این کارشناس از شرایط موجود و همچنین راهکارهای او برای اصلاح فرایند صندوق‌های بازنشستگی.

در رابطه با فعالیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، چه مؤلفه‌ها و اصولی را باید مدنظر قرار داد؟
هر صندوقی که تشکیل می‌شود، مخصوصا اگر بزرگ، فراگیر، کشورگستر و بین‌نسلی باشد، باید مبتنی بر قواعد و اصولی باشد. بگذارید مثالی بزنم؛ صندوق ثروت نروژ که در سال 96 میلادی تأسیس شد، در قسمت سرمایه‌گذاری خود سه اصل بنیادین دارد: دارایی‌های صندوق باید غیرنروژی باشد؛ سهام اخلاقی باشد و مربوط به شرکت‌هایی که به محیط‌ زیست آسیب می‌زنند یا تنباکو، اسلحه و... نباشد؛ به‌علاوه، دارایی‌های صندوق ابزار سیاست خارجی قرار نگیرد. با این مقدمه به نظر من در صندوق‌های بازنشستگی در ایران دست‌کم باید پنج اصل رعایت شود:
نخست؛ اصالت محاسبات اقتصادي و ممنوعیت ملاحظات غیراقتصادی: منابع موجود در صندوق امانت است و باید با دقت فراوان سرمایه‌گذاری، بهره‌برداری و نگهداری شود و هیچ ملاحظه غیراقتصادی بر آن سایه نیندازد.
دوم؛ عدالت در دسترسی به فرصت‌ها: صندوق نباید به بهانه خدمت‌رسانی به بازنشستگان وارد حوزه‌هایی شود که برخی بتوانند از آن استفاده کنند و برخی نه! به همین جهت ارائه خدماتی غیر از خدمت بیمه بازنشستگی به‌گونه‌ای که منجر به فعالیت فیزیکی، محلی و استانی از سوی صندوق شود، به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود؛ چون هرگونه ارائه خدمتی منجر به بی‌عدالتی، یعنی تبعیض بین کسانی که خدمت را دریافت می‌کنند و نمی‌کنند و اصولا پای رانت و ویژه‌خواری، تخصیص نابهینه منابع در پشت حرف‌های قشنگ خدمت‌رسانی به بازنشستگان باز می‌شود.
سوم؛ مشارکت: به آن معنا که نمایندگان واقعی کسورپردازان و نمایندگان واقعی مستمری‌بگیران، در اداره یا در نظارت صندوق نقش اساسی داشته باشند.
چهارم؛ شفافیت: سرمایه‌گذاری‌های صندوق باید کاملا شفاف انجام شود. به چه معنا؟
1. تمام گزارش‌های ادواری اکچوئری (ارزش اکچوئری دارایی‌ها و بدهی‌ها)، مالی (منابع و مصارف، بودجه‌های سنواتی و صورت‌های مالی صندوق) و پرتفوی سرمایه‌گذاری (نرخ بازدهی سرمایه‌گذاری‌ها و مقایسه بازدهی سالانه با سایر نهادهای مالی مشابه، اصلاح پرتفو و واگذاری‌ها) و معاملات و قراردادها (مزایده‌ها، مناقصه‌ها و قراردادها طبق قوانین و مقررات حاکم) تهیه و افشا ‌شود.
2. سه ‌کمیته ریسک، تطبیق و حسابرسی زیر نظر هیئت‌مدیره و مستقل از مدیرعامل فعال باشد و اسامی اعضا و شیوه ارتباطی آنها اعلام و دو کمیته سرمایه‌گذاری و انتصابات نیز با محوریت هیئت‌مدیره فعال و اسامی و شیوه ارتباطی آنها افشا ‌شود.
3. گزارش تحقق اهداف سال جاری و عملکرد سال‌های گذشته و اهداف بلندمدت افشای عمومی شود.
4. فرایند و سوابق سرمایه‌گذاری‌های عمده تهیه و افشا شود.
5. آرشیو وب‌سایت صندوق حاوی تمام گزارش‌های فوق است؛ به‌گونه‌ای که امکان مقایسه و روندیابی نتایج در آن میسر باشد.
پنجم؛ رعایت قواعد بیمه‌ای: صندوق بازنشستگی باید تمام تصمیمات خود را بر اساس محاسبات اکچوئری اخذ کند.
شما به‌راحتی می‌توانید از این چک‌لیست پنج‌گانه استفاده کنید و ببینید که کدام صندوق این پنج اصل ساده و بنیادین را رعایت می‌کند.
جهت‌دهی فعالیت‌های صندوق‌های بازنشستگی برای بازدهی بالا و به‌ سبب ماهیت ماندگاری برای آیندگان باید چگونه باشد؟
صندوق‌های بازنشستگی در ایران به‌شدت مستعد لابی، رانت‌خواری، ويژه‌خواری و انحراف منابع به سمت خواسته‌های شخصی هستند. به همین جهت هم هست که بازدهی صندوق‌ها به‌هیچ‌وجه مطلوب نیست. بنابراین باید در جست‌وجوی راهی بود که هم‌زمان هم شفافیت را بالا برد، هم سرعت و انعطاف بالایی در مدیریت پورتفلیو وجود داشته باشد و هم بتوان مدیریت ریسک را به خوبی انجام داد. مهم‌ترین کاری که صندوق‌های بازنشستگی بزرگ و عمومی باید انجام دهند، این است که به فراصندوق تبدیل شوند!
منظور شما از فراصندوق چیست؟
به این معنا که در دنیا یک‌سری صندوق وجود دارد که کار آنها، سرمایه‌گذاری در دیگر صندوق‌هاست. در اصل در حال خرید خدمات سرمایه‌گذاری هستند. چگونه؟ ما هیچ تیم سرمایه‌گذاری‌ای در دنیا نداریم که هم از نانوتکنولوژی سر دربیاورد و هم از فولاد! هم به فضای استارتاپ‌ها مسلط باشد و هم بتواند با شرکت‌های بزرگ و بالغ کار کند؛ یعنی علاوه بر اینکه صندوق‌ها باید از شرکت‌‌داری به سهام‌داری مهاجرت کنند، از سهام‌داری مستقیم هم باید پرهیز کنند. حرکت از شرکت‌داری به سهام‌داری، یعنی به‌جای اینکه در شرکت‌ها سرمایه‌گذاری کنند که منجر به مالکیت و مدیریت شود که اصطلاحا می‌گویند Seat مدیریتی (یعنی یک صندلی در هیئت‌مدیره) بگیرد، سهام‌داری می‌کند. حالا در گام بعدی پیشنهاد می‌شود به‌جای خرید سهام، واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق‌های سرمایه‌گذاری را بخرد. ما اکنون در بازار سرمایه ایران، مدل‌های مختلف صندوق را داریم؛ صندوق‌های طلا، صندوق‌های سهامی، صندوق پروژه، صندوق مختلط و صندوق با درآمد ثابت. بنابراین صندوق بازنشستگی می‌تواند تبدیل شود به فراصندوق یعنی Fund of Funds!
فواید این کار چیست؟
اولا، صندوق‌ها شفافیت مالی بالایی دارند و امکان مقایسه روزانه، هفتگی، ماهانه و فصلی آنان وجود دارد (مزیت شفافیت). این را مقایسه کنید با اینکه ما گاهی سه سال طول می‌کشد تا ارزش یک بنگاه یا شرکت زیرمجموعه را محاسبه کنیم؛ آن‌هم با اما و اگر. ولی قیمت صندوق‌ها به‌روز مشخص است.
دوم اینکه می‌توانیم از بین تمام صندوق‌ها، صندوق‌هایی را انتخاب کنیم که بالاترین بازدهی را دارند (مزیت رقابت).
سوم اینکه امکان ایجاد پرتفوی بسیار متنوع (برای مدیریت ریسک) وجود دارد (مزیت تنوع).
چهارم اینکه صندوق از عموم اشکالات بنگاه‌داری مانند لابی‌گری و رایزنی برای تفوق ملاحظات سیاسی بر محاسبات اقتصادی دور می‌ماند (مزیت سلامت).
پنجم اینکه در هر بازه‌ای از زمان، یکی از کلاس‌های دارایی بیشترین بازدهی را دارند. بنابراین مثلا در شرایطی که بازار سرمایه بازدهی بالاتری نسبت به بازار بدهی دارد، فراصندوق می‌تواند در مدت کوتاهی سهم خود را از صندوق‌های با درآمد ثابت کم کند و سهم خود را در صندوق‌های سهامی افزایش دهد (مزیت سرعت).
در مجموع، خروج از شرکت‌داری و ورود به سهام‌داری توصیه می‌شود؛ خروج از مدیریت مستقیم پورتفلیوی سهام به مدیریت از طریق صندوق‌های اقماری. البته این کار لازم نیست یک‌شبه انجام شود؛ به مرور که بازار سرمایه در ایران عمق و تنوع بیشتری پیدا می‌کند، صندوق‌ها به وضعیت جدید مهاجرت می‌کنند. این کار کاملا در بازار ایران شدنی است؛ مگر اینکه بخواهیم بهانه بیاوریم و دلمان پیش شرکت‌داری و بنگاه‌داری گیر کرده باشد.
موانع بر سر فعالیت اقتصادی صندوق‌ها چیست؟
مهم‌ترین عامل این است که صندوق‌ها به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به دولت وابسته‌اند و تمام مضرات دولتی‌بودن را می‌توان در آنها مشاهده کرد؛ ازجمله: تغییرات مدیریتی و عدم ثبات مدیریت (به طول عمر مدیریت‌ها در صندوق‌ها نگاه کنید)، عدم اصالت محاسبات اقتصادی و سایه‌انداختن ملاحظات غیراقتصادی، بودن در معرض لابی‌گری و ملاحظات منطقه‌ای- محلی، انتقال شرکت‌های نیمه‌جان دولتی به صندوق‌ها برای تسویه بدهی‌ها و نبود شفافیت در پرداخت‌ها و دریافت در برخی مقاطع. در کنار این عامل، ذهنیت و تمایل مدیران ارشد به شرکت‌داری و بنگاه‌داری نیز هست. خلاصه شرکت‌داری مزایایی دارد که هر‌کسی دوست ندارد آن را رها کند. شما وقتی شرکت‌داری می‌کنی، یعنی می‌توانی آدم بچینی، هیئت‌مدیره بگذاری، برای خودت باند درست کنی، به عده‌ای نان قرض بدهی، لازم شد سفر خارجی بروی! همراه با رئیس‌جمهور سفر استانی بروی، طرح افتتاح کنی، عکس بگیری؛ اما وقتی سهام غیرمدیریتی ‌داری، هیچ‌کدام از کارهای یادشده را نمی‌توانی انجام دهی؛ نه می‌شود با سهام‌ها عکس گرفت و نه می‌شود آدم گذاشت! باید بنشینی در دفترت و کار محاسباتی انجام دهی که چه چیزی بخری و چه چیزی بفروشی! سفر خارجی هم نداری! قرارداد و عکس‌انداختن با این و آن و خارجی‌ها هم در کار نیست. باید خالص کار کنی، همین!
آیا فعالیت بنگاه‌داری با ماهیت صندوق‌ها همخوانی دارد؟
ذاتا که مشکلی ندارد، ولی در ایران تبعاتی دارد که همه ما تجربه کرده‌ایم و باید دندان طمع را از بنگاه‌داری بکشیم. اینکه می‌گوییم صندوق‌های بازنشستگی در ایران دولتی نیستند بلکه متعلق به بخش عمومی هستند، یک شوخی است. صندوق‌ها به تمام معنا از سوی دولت اداره می‌شوند و کاملا و صد‌در‌صد دولتی هستند. حالا ما روی کاغذ آنان را بخش عمومی غیردولتی بنامیم، چیزی در واقعیت عوض نمی‌شود. شرکت‌داری علاوه بر آنکه سرعت در اصلاح پرتفلیو را به‌شدت پایین می‌آورد (مثلا تصور کنید که یک طرح ممکن است 10 سال طول بکشد و شما نمی‌توانید طرح نیمه‌تمام را به کسی بفروشید حتی اگر وسط کار متوجه شوید بازده یا پیامدهایش برای شما مطلوب نیست)، مستعد انحراف در منابع یعنی سوق‌دادن منابع به حوزه‌هایی است که اقتصادی نیست، بلکه به خاطر فشارهای بیرونی شما مجبورید در آنجا سرمایه‌گذاری کنید. یکی از مدیران ارشد صندوق‌ها به شوخی می‌گفت که می‌خواهیم اسم این صندوق را بگذارید گاوصندوق! پرسیدم چرا؟ گفت از بس برخی مقامات ذی‌نفود طرح گاوداری می‌آورند؛ آن‌هم در محله و منطقه خودشان!
چه گزینه‌هایی را به‌جای بنگاه‌داری به صندوق‌ها پیشنهاد می‌دهید که هم سوددهی داشته باشد و هم ماندگاری با دید بلندمدت؟
همان‌گونه که عرض کردم، سهام‌داری به‌جای شرکت‌داری و مهم‌تر از آن تبدیل‌‌شدن به فراصندوق یا Fund of Funds. اگر واقعا به فکر بازنشستگان هستیم، باید راهکاری را مستقر کنیم که هم زمان هم از مزیت شفافیت برخوردار باشد و هم مزیت سرعت. هم‌زمان بتواند از مزیت تنوع‌بخشی برای مدیریت ریسک استفاده کند و دور از ويژه‌خواری و انحراف منابع باشد‏؛ یعنی مزیت سلامت هم داشته باشد و بتوان بین بهترین اسب‌ها شرط‌بندی کرد و نه اسب‌های مرده؛ مزیت رقابت هم وجود داشته باشد. ساختار فراصندوق (Fund of Funds) هم‌زمان این پنج مزیت را دارد.
نفوذ افراد ذی‌نفوذ به صندوق‌ها چقدر وجهه سرمایه‌گذاری آنها را که با نگاهی بلندمدت آینده بیمه‌شدگان و خانواده‌هایشان را تأمین می‌کرد، به خطر انداخته است؟
حجم زیادی پول و ثروت در صندوق‌ها موجود است. سازوکار شفافیت و مشارکت هم که بازدارنده نیست. صندوق‌ها هم که بیانیه سرمایه‌گذاری مشخص و محدودکننده ندارند. شما هم که ذی‌نفوذی و دسترسی و لابی داری. چه ترکیبی از این بهتر! به همین سادگی پول مردم که قرار بود امانت باشد، در معرض خطر قرار می‌گیرد. مربع فساد را یک بار با هم مرور کنیم:. فساد و هرگونه رفتار غیرقانونی ریشه در چهار متغیر دارد: امکان، توجیه، وسوسه و فشار. وقتی هم امکان فساد وجود دارد، هم بشود آن را با انگیزه‌هایی مانند اشتغال‌زایی، توسعه منطقه‌ای، خدمت‌رسانی به بازنشستگان و تولید و اشتغال شست‌وشوی اخلاقی داد، هم فشار بر شما وجود دارد که از قدرت و شبکه روابط خود استفاده کنید و هم وسوسه، نتیجه‌اش چیزی جز فساد نمی‌شود!
شما به اشکالاتی جدی که اکنون در صندوق‌ها وجود دارد، اشاره کردید و راهکارهایی نیز ارائه دادید. پیش از اجرای طرح‌هایی همچون فراصندوق، آیا نیازمند اصلاحات ساختاری در صندوق‌ها نیستیم؟
از نظر من سه محور بزرگ اصلاحات پیش‌روی نظام تأمین آتیه ما وجود دارد. وقتی می‌گویم تأمین آتیه، یعنی تمام سازوکارهایي که باعث ایجاد امنیت مالی دوران بازنشستگی می‌شود و از مهم‌ترین نماد نظام تأمین آتیه همین صندوق‌های بازنشستگی هستند. اما آن سه محور چیستند؟ اصلاحات ساختاری، اصلاحات پارامتریک و اصلاحات سرمایه‌گذاری. آنچه امروز درباره آن صحبت کردیم، اصلاحات سرمایه‌گذاری بود. بهبود سازوکارهای سرمایه‌گذاری و اقتصادی البته مؤثر است، ولی قطعا و یقینا تا زمانی که اصلاحات پارامتریک در کل نظام تأمین آتیه رخ ندهد، از‌جمله سن بازنشستگی، نحوه محاسبات حقوق، کسور و مستمری، نحوه تعیین مستمری‌بگیران و...، هیچ تغییر اساسی‌ای رخ نخواهد داد. ما از مرور تجربیات جهانی سه چیز را آموخته‌ایم:
1- اصلاحات پارامتریک، تابو نیست و بسیاری از کشورهای دنیا دست به اصلاحات پارامتریک زده‌اند. برخی کشورها چندین و چند بار.
2- اصلاحات پارامتریک فرایندی دردناک است و یک‌شبه و یک‌دفعه نمی‌شود با گذراندن یک قانون، مسئله را حل کرد.
3- اصلاحات پارامتریک نیازمند گفت‌وگوی ملی، مفاهمه و پذیرش اجتماعی است. در برخی از کشورها به‌ دلیل عدم آمادگی ذهنی، مفاهمه و اجماع ملی اصلاحات پارامتریک با شکست روبه‌رو شده است. فردای همه ما وابسته است به اصلاحاتی که امروز در نظام تأمین آتیه‌مان انجام می‌دهیم. این البته علاوه بر درایت، نیاز به شجاعت دارد.

شکوفه حبیب‌زاده: فرایند صندوق‌داری در ایران، به‌ویژه صندوق‌های بازنشستگی، به‌ واسطه وجود برخی ذی‌نفعان، به رانت و ویژه‌خواری گره خورده است. برای بازگرداندن صندوق‌ها به ریل اصلی، باید به برخی از اصول اساسی در فعالیت‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری آنها توجه کنیم. مجتبی لشکربلوکی، مشاور ارشد استراتژی و سرمایه‌گذاری (من مشاور صندوق نیستم)، در گفت‌وگو با «شرق» هشدار می‌دهد صندوق‌های بازنشستگی در ایران به‌شدت مستعد لابی و انحراف منابع هستند و برای خروج از این فضا و اجرای درست‌ترین سیاست اقتصادی در این صندوق‌ها،‏ پیشنهاد ایجاد فراصندوق را ارائه می‌دهد. اما فراصندوق چیست؟ در این گفت‌وگو نگاهی داریم به تحلیل این کارشناس از شرایط موجود و همچنین راهکارهای او برای اصلاح فرایند صندوق‌های بازنشستگی.

در رابطه با فعالیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، چه مؤلفه‌ها و اصولی را باید مدنظر قرار داد؟
هر صندوقی که تشکیل می‌شود، مخصوصا اگر بزرگ، فراگیر، کشورگستر و بین‌نسلی باشد، باید مبتنی بر قواعد و اصولی باشد. بگذارید مثالی بزنم؛ صندوق ثروت نروژ که در سال 96 میلادی تأسیس شد، در قسمت سرمایه‌گذاری خود سه اصل بنیادین دارد: دارایی‌های صندوق باید غیرنروژی باشد؛ سهام اخلاقی باشد و مربوط به شرکت‌هایی که به محیط‌ زیست آسیب می‌زنند یا تنباکو، اسلحه و... نباشد؛ به‌علاوه، دارایی‌های صندوق ابزار سیاست خارجی قرار نگیرد. با این مقدمه به نظر من در صندوق‌های بازنشستگی در ایران دست‌کم باید پنج اصل رعایت شود:
نخست؛ اصالت محاسبات اقتصادي و ممنوعیت ملاحظات غیراقتصادی: منابع موجود در صندوق امانت است و باید با دقت فراوان سرمایه‌گذاری، بهره‌برداری و نگهداری شود و هیچ ملاحظه غیراقتصادی بر آن سایه نیندازد.
دوم؛ عدالت در دسترسی به فرصت‌ها: صندوق نباید به بهانه خدمت‌رسانی به بازنشستگان وارد حوزه‌هایی شود که برخی بتوانند از آن استفاده کنند و برخی نه! به همین جهت ارائه خدماتی غیر از خدمت بیمه بازنشستگی به‌گونه‌ای که منجر به فعالیت فیزیکی، محلی و استانی از سوی صندوق شود، به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود؛ چون هرگونه ارائه خدمتی منجر به بی‌عدالتی، یعنی تبعیض بین کسانی که خدمت را دریافت می‌کنند و نمی‌کنند و اصولا پای رانت و ویژه‌خواری، تخصیص نابهینه منابع در پشت حرف‌های قشنگ خدمت‌رسانی به بازنشستگان باز می‌شود.
سوم؛ مشارکت: به آن معنا که نمایندگان واقعی کسورپردازان و نمایندگان واقعی مستمری‌بگیران، در اداره یا در نظارت صندوق نقش اساسی داشته باشند.
چهارم؛ شفافیت: سرمایه‌گذاری‌های صندوق باید کاملا شفاف انجام شود. به چه معنا؟
1. تمام گزارش‌های ادواری اکچوئری (ارزش اکچوئری دارایی‌ها و بدهی‌ها)، مالی (منابع و مصارف، بودجه‌های سنواتی و صورت‌های مالی صندوق) و پرتفوی سرمایه‌گذاری (نرخ بازدهی سرمایه‌گذاری‌ها و مقایسه بازدهی سالانه با سایر نهادهای مالی مشابه، اصلاح پرتفو و واگذاری‌ها) و معاملات و قراردادها (مزایده‌ها، مناقصه‌ها و قراردادها طبق قوانین و مقررات حاکم) تهیه و افشا ‌شود.
2. سه ‌کمیته ریسک، تطبیق و حسابرسی زیر نظر هیئت‌مدیره و مستقل از مدیرعامل فعال باشد و اسامی اعضا و شیوه ارتباطی آنها اعلام و دو کمیته سرمایه‌گذاری و انتصابات نیز با محوریت هیئت‌مدیره فعال و اسامی و شیوه ارتباطی آنها افشا ‌شود.
3. گزارش تحقق اهداف سال جاری و عملکرد سال‌های گذشته و اهداف بلندمدت افشای عمومی شود.
4. فرایند و سوابق سرمایه‌گذاری‌های عمده تهیه و افشا شود.
5. آرشیو وب‌سایت صندوق حاوی تمام گزارش‌های فوق است؛ به‌گونه‌ای که امکان مقایسه و روندیابی نتایج در آن میسر باشد.
پنجم؛ رعایت قواعد بیمه‌ای: صندوق بازنشستگی باید تمام تصمیمات خود را بر اساس محاسبات اکچوئری اخذ کند.
شما به‌راحتی می‌توانید از این چک‌لیست پنج‌گانه استفاده کنید و ببینید که کدام صندوق این پنج اصل ساده و بنیادین را رعایت می‌کند.
جهت‌دهی فعالیت‌های صندوق‌های بازنشستگی برای بازدهی بالا و به‌ سبب ماهیت ماندگاری برای آیندگان باید چگونه باشد؟
صندوق‌های بازنشستگی در ایران به‌شدت مستعد لابی، رانت‌خواری، ويژه‌خواری و انحراف منابع به سمت خواسته‌های شخصی هستند. به همین جهت هم هست که بازدهی صندوق‌ها به‌هیچ‌وجه مطلوب نیست. بنابراین باید در جست‌وجوی راهی بود که هم‌زمان هم شفافیت را بالا برد، هم سرعت و انعطاف بالایی در مدیریت پورتفلیو وجود داشته باشد و هم بتوان مدیریت ریسک را به خوبی انجام داد. مهم‌ترین کاری که صندوق‌های بازنشستگی بزرگ و عمومی باید انجام دهند، این است که به فراصندوق تبدیل شوند!
منظور شما از فراصندوق چیست؟
به این معنا که در دنیا یک‌سری صندوق وجود دارد که کار آنها، سرمایه‌گذاری در دیگر صندوق‌هاست. در اصل در حال خرید خدمات سرمایه‌گذاری هستند. چگونه؟ ما هیچ تیم سرمایه‌گذاری‌ای در دنیا نداریم که هم از نانوتکنولوژی سر دربیاورد و هم از فولاد! هم به فضای استارتاپ‌ها مسلط باشد و هم بتواند با شرکت‌های بزرگ و بالغ کار کند؛ یعنی علاوه بر اینکه صندوق‌ها باید از شرکت‌‌داری به سهام‌داری مهاجرت کنند، از سهام‌داری مستقیم هم باید پرهیز کنند. حرکت از شرکت‌داری به سهام‌داری، یعنی به‌جای اینکه در شرکت‌ها سرمایه‌گذاری کنند که منجر به مالکیت و مدیریت شود که اصطلاحا می‌گویند Seat مدیریتی (یعنی یک صندلی در هیئت‌مدیره) بگیرد، سهام‌داری می‌کند. حالا در گام بعدی پیشنهاد می‌شود به‌جای خرید سهام، واحدهای سرمایه‌گذاری صندوق‌های سرمایه‌گذاری را بخرد. ما اکنون در بازار سرمایه ایران، مدل‌های مختلف صندوق را داریم؛ صندوق‌های طلا، صندوق‌های سهامی، صندوق پروژه، صندوق مختلط و صندوق با درآمد ثابت. بنابراین صندوق بازنشستگی می‌تواند تبدیل شود به فراصندوق یعنی Fund of Funds!
فواید این کار چیست؟
اولا، صندوق‌ها شفافیت مالی بالایی دارند و امکان مقایسه روزانه، هفتگی، ماهانه و فصلی آنان وجود دارد (مزیت شفافیت). این را مقایسه کنید با اینکه ما گاهی سه سال طول می‌کشد تا ارزش یک بنگاه یا شرکت زیرمجموعه را محاسبه کنیم؛ آن‌هم با اما و اگر. ولی قیمت صندوق‌ها به‌روز مشخص است.
دوم اینکه می‌توانیم از بین تمام صندوق‌ها، صندوق‌هایی را انتخاب کنیم که بالاترین بازدهی را دارند (مزیت رقابت).
سوم اینکه امکان ایجاد پرتفوی بسیار متنوع (برای مدیریت ریسک) وجود دارد (مزیت تنوع).
چهارم اینکه صندوق از عموم اشکالات بنگاه‌داری مانند لابی‌گری و رایزنی برای تفوق ملاحظات سیاسی بر محاسبات اقتصادی دور می‌ماند (مزیت سلامت).
پنجم اینکه در هر بازه‌ای از زمان، یکی از کلاس‌های دارایی بیشترین بازدهی را دارند. بنابراین مثلا در شرایطی که بازار سرمایه بازدهی بالاتری نسبت به بازار بدهی دارد، فراصندوق می‌تواند در مدت کوتاهی سهم خود را از صندوق‌های با درآمد ثابت کم کند و سهم خود را در صندوق‌های سهامی افزایش دهد (مزیت سرعت).
در مجموع، خروج از شرکت‌داری و ورود به سهام‌داری توصیه می‌شود؛ خروج از مدیریت مستقیم پورتفلیوی سهام به مدیریت از طریق صندوق‌های اقماری. البته این کار لازم نیست یک‌شبه انجام شود؛ به مرور که بازار سرمایه در ایران عمق و تنوع بیشتری پیدا می‌کند، صندوق‌ها به وضعیت جدید مهاجرت می‌کنند. این کار کاملا در بازار ایران شدنی است؛ مگر اینکه بخواهیم بهانه بیاوریم و دلمان پیش شرکت‌داری و بنگاه‌داری گیر کرده باشد.
موانع بر سر فعالیت اقتصادی صندوق‌ها چیست؟
مهم‌ترین عامل این است که صندوق‌ها به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به دولت وابسته‌اند و تمام مضرات دولتی‌بودن را می‌توان در آنها مشاهده کرد؛ ازجمله: تغییرات مدیریتی و عدم ثبات مدیریت (به طول عمر مدیریت‌ها در صندوق‌ها نگاه کنید)، عدم اصالت محاسبات اقتصادی و سایه‌انداختن ملاحظات غیراقتصادی، بودن در معرض لابی‌گری و ملاحظات منطقه‌ای- محلی، انتقال شرکت‌های نیمه‌جان دولتی به صندوق‌ها برای تسویه بدهی‌ها و نبود شفافیت در پرداخت‌ها و دریافت در برخی مقاطع. در کنار این عامل، ذهنیت و تمایل مدیران ارشد به شرکت‌داری و بنگاه‌داری نیز هست. خلاصه شرکت‌داری مزایایی دارد که هر‌کسی دوست ندارد آن را رها کند. شما وقتی شرکت‌داری می‌کنی، یعنی می‌توانی آدم بچینی، هیئت‌مدیره بگذاری، برای خودت باند درست کنی، به عده‌ای نان قرض بدهی، لازم شد سفر خارجی بروی! همراه با رئیس‌جمهور سفر استانی بروی، طرح افتتاح کنی، عکس بگیری؛ اما وقتی سهام غیرمدیریتی ‌داری، هیچ‌کدام از کارهای یادشده را نمی‌توانی انجام دهی؛ نه می‌شود با سهام‌ها عکس گرفت و نه می‌شود آدم گذاشت! باید بنشینی در دفترت و کار محاسباتی انجام دهی که چه چیزی بخری و چه چیزی بفروشی! سفر خارجی هم نداری! قرارداد و عکس‌انداختن با این و آن و خارجی‌ها هم در کار نیست. باید خالص کار کنی، همین!
آیا فعالیت بنگاه‌داری با ماهیت صندوق‌ها همخوانی دارد؟
ذاتا که مشکلی ندارد، ولی در ایران تبعاتی دارد که همه ما تجربه کرده‌ایم و باید دندان طمع را از بنگاه‌داری بکشیم. اینکه می‌گوییم صندوق‌های بازنشستگی در ایران دولتی نیستند بلکه متعلق به بخش عمومی هستند، یک شوخی است. صندوق‌ها به تمام معنا از سوی دولت اداره می‌شوند و کاملا و صد‌در‌صد دولتی هستند. حالا ما روی کاغذ آنان را بخش عمومی غیردولتی بنامیم، چیزی در واقعیت عوض نمی‌شود. شرکت‌داری علاوه بر آنکه سرعت در اصلاح پرتفلیو را به‌شدت پایین می‌آورد (مثلا تصور کنید که یک طرح ممکن است 10 سال طول بکشد و شما نمی‌توانید طرح نیمه‌تمام را به کسی بفروشید حتی اگر وسط کار متوجه شوید بازده یا پیامدهایش برای شما مطلوب نیست)، مستعد انحراف در منابع یعنی سوق‌دادن منابع به حوزه‌هایی است که اقتصادی نیست، بلکه به خاطر فشارهای بیرونی شما مجبورید در آنجا سرمایه‌گذاری کنید. یکی از مدیران ارشد صندوق‌ها به شوخی می‌گفت که می‌خواهیم اسم این صندوق را بگذارید گاوصندوق! پرسیدم چرا؟ گفت از بس برخی مقامات ذی‌نفود طرح گاوداری می‌آورند؛ آن‌هم در محله و منطقه خودشان!
چه گزینه‌هایی را به‌جای بنگاه‌داری به صندوق‌ها پیشنهاد می‌دهید که هم سوددهی داشته باشد و هم ماندگاری با دید بلندمدت؟
همان‌گونه که عرض کردم، سهام‌داری به‌جای شرکت‌داری و مهم‌تر از آن تبدیل‌‌شدن به فراصندوق یا Fund of Funds. اگر واقعا به فکر بازنشستگان هستیم، باید راهکاری را مستقر کنیم که هم زمان هم از مزیت شفافیت برخوردار باشد و هم مزیت سرعت. هم‌زمان بتواند از مزیت تنوع‌بخشی برای مدیریت ریسک استفاده کند و دور از ويژه‌خواری و انحراف منابع باشد‏؛ یعنی مزیت سلامت هم داشته باشد و بتوان بین بهترین اسب‌ها شرط‌بندی کرد و نه اسب‌های مرده؛ مزیت رقابت هم وجود داشته باشد. ساختار فراصندوق (Fund of Funds) هم‌زمان این پنج مزیت را دارد.
نفوذ افراد ذی‌نفوذ به صندوق‌ها چقدر وجهه سرمایه‌گذاری آنها را که با نگاهی بلندمدت آینده بیمه‌شدگان و خانواده‌هایشان را تأمین می‌کرد، به خطر انداخته است؟
حجم زیادی پول و ثروت در صندوق‌ها موجود است. سازوکار شفافیت و مشارکت هم که بازدارنده نیست. صندوق‌ها هم که بیانیه سرمایه‌گذاری مشخص و محدودکننده ندارند. شما هم که ذی‌نفوذی و دسترسی و لابی داری. چه ترکیبی از این بهتر! به همین سادگی پول مردم که قرار بود امانت باشد، در معرض خطر قرار می‌گیرد. مربع فساد را یک بار با هم مرور کنیم:. فساد و هرگونه رفتار غیرقانونی ریشه در چهار متغیر دارد: امکان، توجیه، وسوسه و فشار. وقتی هم امکان فساد وجود دارد، هم بشود آن را با انگیزه‌هایی مانند اشتغال‌زایی، توسعه منطقه‌ای، خدمت‌رسانی به بازنشستگان و تولید و اشتغال شست‌وشوی اخلاقی داد، هم فشار بر شما وجود دارد که از قدرت و شبکه روابط خود استفاده کنید و هم وسوسه، نتیجه‌اش چیزی جز فساد نمی‌شود!
شما به اشکالاتی جدی که اکنون در صندوق‌ها وجود دارد، اشاره کردید و راهکارهایی نیز ارائه دادید. پیش از اجرای طرح‌هایی همچون فراصندوق، آیا نیازمند اصلاحات ساختاری در صندوق‌ها نیستیم؟
از نظر من سه محور بزرگ اصلاحات پیش‌روی نظام تأمین آتیه ما وجود دارد. وقتی می‌گویم تأمین آتیه، یعنی تمام سازوکارهایي که باعث ایجاد امنیت مالی دوران بازنشستگی می‌شود و از مهم‌ترین نماد نظام تأمین آتیه همین صندوق‌های بازنشستگی هستند. اما آن سه محور چیستند؟ اصلاحات ساختاری، اصلاحات پارامتریک و اصلاحات سرمایه‌گذاری. آنچه امروز درباره آن صحبت کردیم، اصلاحات سرمایه‌گذاری بود. بهبود سازوکارهای سرمایه‌گذاری و اقتصادی البته مؤثر است، ولی قطعا و یقینا تا زمانی که اصلاحات پارامتریک در کل نظام تأمین آتیه رخ ندهد، از‌جمله سن بازنشستگی، نحوه محاسبات حقوق، کسور و مستمری، نحوه تعیین مستمری‌بگیران و...، هیچ تغییر اساسی‌ای رخ نخواهد داد. ما از مرور تجربیات جهانی سه چیز را آموخته‌ایم:
1- اصلاحات پارامتریک، تابو نیست و بسیاری از کشورهای دنیا دست به اصلاحات پارامتریک زده‌اند. برخی کشورها چندین و چند بار.
2- اصلاحات پارامتریک فرایندی دردناک است و یک‌شبه و یک‌دفعه نمی‌شود با گذراندن یک قانون، مسئله را حل کرد.
3- اصلاحات پارامتریک نیازمند گفت‌وگوی ملی، مفاهمه و پذیرش اجتماعی است. در برخی از کشورها به‌ دلیل عدم آمادگی ذهنی، مفاهمه و اجماع ملی اصلاحات پارامتریک با شکست روبه‌رو شده است. فردای همه ما وابسته است به اصلاحاتی که امروز در نظام تأمین آتیه‌مان انجام می‌دهیم. این البته علاوه بر درایت، نیاز به شجاعت دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.