|

به سبب سالگرد خاموشی علامه قزوینی

شبیهِ شرح حال

سید‌جواد میرهاشمی .پژوهشگر و مستندساز

علامه میرزا محمد بن ‌عبدالوهاب قزوینی مشهور به علامه قزوینی (۱۱ فروردین ۱۲۵۶ تهران - ۶ خرداد ۱۳۲۸ تهران)، ادیب و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران

سبب‌نامه
در دهه دوم دل‌مشغولی و فعالیتم در زمینه فیلم زندگی‌نامه، بیش از پیش باور دارم که زندگی‌ اشخاص شبیه یک دار قالی است با تار‌و‌پود و نقش و رنگ‌مایه‌های گونا‌گون. ایمان دارم گهگاه در روند تحقیق اتفاقی مطالبی یافت می‌شود تا این قالی زندگی، از نوع دیگر برایت جلوه‌گری کند. «زندگی‌نامه‌ها» چه در قالب متن مکتوب یا فیلم و‌... مخالفان و موافقان زیادی داشته‌اند و دارند؛ چنانچه «هریمون لی (Hermione Lee) در کتاب «مقدمه‌ای بر زندگی‌نامه Biography: A Very Short Introduction» فصلی را با عنوان «علیه زندگی‌نامه» اختصاص داده است. لی در این کتاب اشاره می‌کند که هیچ زندگی‌ای شبیه دیگری نیست و نمی‌توان برای زندگی‌نامه قانونی نوشت.
بر حسب اتفاق، به مرحمت مهندس حسین مهدیان به فیلمی دسترسی یافتم و گفتم لذت آن فیلم‌دیدن را با دیگران تقسیم کنم؛ هر‌چند آن فیلم را یک بار دیدم.
تصورم بر این بود که هیچ فیلم و صدایی از علامه قزوینی وجود نداشته باشد و هر‌چه می‌‌جستم نمی‌یافتم و تاکنون نیز نیافتم‌! شرح یافتن فیلمی درباره علامه قزوینی که همزادم هست -‌مهر‌ماه سال 1355‌- من را بر آن داشت به مناسبت درگذشت آن دانشمند، یادداشت‌های پراکنده‌ام در «شبیه شرح حال» را سامان بدهم و ادای دینی باشد به خواسته استاد ایرج افشار که دوست می‌داشت از «نادره‌کاران زمان، علامه قزوینی» فیلمی برای آیندگان ساخته شود.
شرح و تفسیر فیلم اشاره‌شده، خارج از مجال و این مرقومه است؛ اما چند روایت در آن فیلم جذاب بود و موجب شناخت بیشترم از علامه قزوینی شد. بر خود فرض می‌دانم که از سازندگان این فیلم و اداره کل آرشیو سازمان صدا‌و‌‌سیما تشکر کنم و ذوق و شوق خودم را به ایشان بیاگاهانم، ولی بر راقم این سطور خرده‌ای نشاید گرفت که این فیلم را فقط یک بار دیدم و بیشتر این نوشته تقریر است تا تحریر‌! و همچنین از دوستانی که شرایط را مهیا کردند -‌بانو مهریزی و جناب دادیی‌- تا فیلم را بازبینی کنم، کمال سپاس را دارم. شاید روزی آن فیلم احیا و بازپخش شود یا حداقل گفتارهای آن فیلم جایی پیاده شود تا آن ادیب نامی بهتر و بیشتر به نسل جوان امروز معرفی و شناخته شود.
مشخصات ثبت‌شده فیلم در اداره کل آرشیو به شرح ذیل است:
نام برنامه: سیمای معاصران، کارگردان: بهرام مکابی، سال تولید و نشر: 3/7/1355.
امیدوارم فرصتی دست دهد تا فیلمی از آن علامه شهیر و ادیب بی‌همتا بسازم و نقل است «حاجت تقریر و بیان این‌همه نیست».
***
علامه شهیر و ادیب بی‌نظیر محمد بن عبدالوهاب بن عبدالعلی قزوینی در ساعت ۱۰ شب شنبه ۲۹ رجب ۱۳۲۸ هجری با 7 خرداد ۱۳۲۸ شمسی هجری در ۷۶‌سالگی در تهران خیابان فروردین کوچه دانش زندگانی سراسر افتخار خود را به پایان رسانیده برای جاودانی شتافت. وزارت فرهنگی و فرهنگستان ایران و دانشگاه برای تبجیل مقام علم و ادب و تجلیل شخصیت معنوی علامه فقید در روز سه‌شنبه هفدهم خرداد‌ماه، مجلس تذکار برقرار نموده از طرف بسیاری از رجال و استادان و دانشمندان و دوستان فقید اظهار احساساتی شده، اشعار و نطق‌ها و خطابه‌ها ایراد و همچنین مجالس تذکر در اغلب نقاط کشور برقرار شد و مقالات متعددی در جراید که حاکی از سپاس و قدرشناسی و شرح زندگانی علامه فقید بود، درج گردید. وزارت فرهنگی فرض دانست مجموعه‌ای به یادبود وفات مأسوف علیه میرزا‌محمد‌خان قزوینی در دو بخش تنظیم نماید. بخش اول: خطابه‌ها و نطق‌ها و اشعاری که در مجلس رسمی سوگواری منعقد در دبیرستان نور‌بخش ایراد شده است. بخش دوم: مقالات و اشعاری که برای سپاس و قدرشناسی و شرح زندگانی فقید در روزنامه‌ها و مجلات انتشار یافته است. این مجموعه مذکور حاضر و برای ضبط در تاریخ، چاپ و به ارباب علم و ادب اهدا می‌گردد. گرچه قزوینی از میان ما رفت ولی نام او پیوسته جاوید و پایدار خواهد بود.
علامه به روایت عبدالحسین زرین‌کوب
دقت و وسواس فوق‌العاده او در جست‌وجوی حقیقت محققا یکی از جنبه‌ها شخصیت اوست. ما قزوینی را به‌عنوان استاد، مربی و مرشد یکی از نسل محققا امروز ایران می‌شناسیم. امیدوارم جوانان، حقیقت‌طلبی و حقیقت‌جویی‌ قزوینی را سرمشقی تلقی کنند. البته انشا و نویسندگی قزوینی، چیزی نیست که بتوان به جوانان گفت سرمشق بگیرند؛ اما این حقیقت‌جویی خالصانه و مخلصانه او بود که باید سرمشق جوانان باشد.
«یادداشت‌های قزوینی» و «نامه‌های قزوینی» به تقی‌زاده که هر دو توسط ایرج افشار چاپ و منتشر شده، فوق‌العاده جالب و جذاب است. به دلیل اینکه احوال روحی و هیجان‌های مردی که جز حقیقت و جست‌وجوی حقیقت از لابه‌لای مأخذ و اسناد هیچ هدف دیگری ندارد، در این کتاب‌ها نشان داده می‌شود و انسان مردی را می‌بیند که از همه مردم جدا مانده و کوشش می‌کند حقیقت را در همین جدایی و در عین این جدایی و انزوای خودش طلب کند و خودش را از هرگونه تعصبی کنار بدارد.
علامه به روایت محمدپروین گنابادی
نثر قزوینی پیچیده نیست، روان است؛ منتها لغات عربی، لغات نامأنوس به کار می‌برد. در زبان فارسی لغات عربی مأنوس و غیرمأنوس هست. علامه گاهی لغات غیرمأنوس استفاده می‌کرد و این به خاطر تعقل ایشان در متون عربی بودند و تحت تأثیر واقع می‌شدند.
بنده با تمام اعتقادی که به فضل و ادب مرحوم قزوینی دارم، ایشان را استاد مسلم و سرآمد می‌دانم. ایشان به همه یاد دادند تحقیق علمی و... . اما جمالزاده صفت اصلی‌اش نویسنده‌بودن و نویسندگی است. شکی نیست جمالزاده نویسنده است. مرحوم قزوینی ادعای نداشت خودش را در پایه جمالزاده قرار بدهد. اما مرحوم قزوینی عالم بودند و صفت بارزش دانشمندی است، محقق‌بودن است. ایشان محقق است.
علامه به روایت سید‌محمدعلی جمالزاده
باید علامه قزوینی بود تا هنگام احتضار نیز آرزوی علمی داشته باشید. سید‌محمدعلی جمالزاده می‌نویسد: «شنیده شد هنگامی که میرزا محمدخان قزوینی در بستر بیماری در حال احتضار بوده است، یک نفر از حضار (گویا جناب آقای علی‌اصغر حکمت) از او می‌پرسند آیا خواهش و وصیتی دارید و او جواب می‌گوید: تنها خواهش و آرزویم این است که آثار طبری به چاپ برسد».
علامه به روایت ایرج افشار
«از این کتاب عکسی بردارید، به کارتان می‌آید»؛ این جمله مرا به خود واداشت. سایه‌ دست زنده‌یاد جمالزاده بر کتاب «مرزبان‌نامه به تصحیح و تحشیه محمد بن عبدالوهاب قزوینی» و تقدیم آن به دوست جوانش و تحشیه استاد افشار. این اتفاق در صبحی از بهار ۱۳۸۸، در خانه (کامرانیه) استاد افشار صورت گرفت. کتاب را اسکن کردم و نگذاشت آن را بخوانم و شرحی از جوانمردی اش بپرسم! کتاب را به کتابخانه برگرداند و پرسیدند «قزوینی را می‌شناسی؟». بله؛ کتاب دیوان حافظ به تصحیح‌ ایشان با قاسم غنی را دارم و یادداشت‌هایشان را که شما چاپ کردید، تورق کردم، ولی کامل نخواندم. نامه‌ها‌یشان را تا حدودی خوانده‌ام.
«ایران‌دوستی به شمشیر‌زدن و کشورگشایی نیست [دستشان را به نشان شمشیرکشیدن تکان داد]. ایران‌شناسِ ایران‌دوستی بود...».
می‌دانستم در 33‌سالگی استاد ایرج افشار احیا‌کننده آثار محمد قزوینی است و تنگی وقت و خامی و جوانی‌ام اجازه پرسش بیشتر را نداد و این هدیه را نگه داشتم تا روز مبادا؛ شاید از علامه روزی فیلم بسازم و این یادگار استاد روزی بهانه شود. هنگام تهیه فیلم مستند «فرزانه فروتن ایران‌مدار ما؛ ایرج افشار» با دوست ارجمندم پژمان فیروزبخش از تقی‌زاده، علامه قزوینی و ایرج افشار صحبت به میان آمد و اینکه آسمان نیلی فرهنگ و ادب فارسی دیگر چنین ستارگان سهیلی را به خود نخواهد دید و گواه این مدعا نیم‌قرن اخیر است. بنا بر گفته دکتر غنی، ظهور این ستارگان بی‌مثال در یک دهه تصادفی و اتفاقی است‌! پژمان بزرگواری کرد و یادداشتی را در اختیارم گذاشت.
علامه قزوینی به روایت دکتر شفیعی‌کدکنی
دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی در کلاس‌شان از چهار مقاله عروضی سمرقندی و تصحیح علامه قزوینی و نقش قزوینی در دوره معاصر سخن گفتند. از روش تحقیق علامه و اینکه وزارت علوم باید اصلا کرسی «علامه‌قزوینی‌شناسی» را راه بیندازد تا قزوینی بیشتر شناسانده شود، امثال او در دانشگاه‌ها علامه نشدند... .
بر کتاب «به یاد محمد قزوینی» که به کوشش ایرج افشار به سال 1386 طبع شده است، استاد شفیعی‌کدکنی برایم نوشتند: «هیچ‌کس در تاریخ تکرار شخص دیگری نمی‌تواند باشد. با این‌ همه شادروان ایرج افشار در راهی بود که قزوینی آغازگر آن بود».
انجامه
این پاره‌روایت‌ها «شبیه شرح‌ حال» است؛ شرح ‌حالی از علامه فقید محمد قزوینی. «یادکرد قزوینی به هر مناسبتی مغتنم است» و شاید این مرقومه اندکی خوانندگان را برانگیزد تا ایشان را چنان که شایسته است بشناسند و با فیلم‌هایی که از آن دانشمند ساخته خواهد شد، گذشته بر آیندگان روشن‌تر نمایان شود. ایدون باد

علامه میرزا محمد بن ‌عبدالوهاب قزوینی مشهور به علامه قزوینی (۱۱ فروردین ۱۲۵۶ تهران - ۶ خرداد ۱۳۲۸ تهران)، ادیب و پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران

سبب‌نامه
در دهه دوم دل‌مشغولی و فعالیتم در زمینه فیلم زندگی‌نامه، بیش از پیش باور دارم که زندگی‌ اشخاص شبیه یک دار قالی است با تار‌و‌پود و نقش و رنگ‌مایه‌های گونا‌گون. ایمان دارم گهگاه در روند تحقیق اتفاقی مطالبی یافت می‌شود تا این قالی زندگی، از نوع دیگر برایت جلوه‌گری کند. «زندگی‌نامه‌ها» چه در قالب متن مکتوب یا فیلم و‌... مخالفان و موافقان زیادی داشته‌اند و دارند؛ چنانچه «هریمون لی (Hermione Lee) در کتاب «مقدمه‌ای بر زندگی‌نامه Biography: A Very Short Introduction» فصلی را با عنوان «علیه زندگی‌نامه» اختصاص داده است. لی در این کتاب اشاره می‌کند که هیچ زندگی‌ای شبیه دیگری نیست و نمی‌توان برای زندگی‌نامه قانونی نوشت.
بر حسب اتفاق، به مرحمت مهندس حسین مهدیان به فیلمی دسترسی یافتم و گفتم لذت آن فیلم‌دیدن را با دیگران تقسیم کنم؛ هر‌چند آن فیلم را یک بار دیدم.
تصورم بر این بود که هیچ فیلم و صدایی از علامه قزوینی وجود نداشته باشد و هر‌چه می‌‌جستم نمی‌یافتم و تاکنون نیز نیافتم‌! شرح یافتن فیلمی درباره علامه قزوینی که همزادم هست -‌مهر‌ماه سال 1355‌- من را بر آن داشت به مناسبت درگذشت آن دانشمند، یادداشت‌های پراکنده‌ام در «شبیه شرح حال» را سامان بدهم و ادای دینی باشد به خواسته استاد ایرج افشار که دوست می‌داشت از «نادره‌کاران زمان، علامه قزوینی» فیلمی برای آیندگان ساخته شود.
شرح و تفسیر فیلم اشاره‌شده، خارج از مجال و این مرقومه است؛ اما چند روایت در آن فیلم جذاب بود و موجب شناخت بیشترم از علامه قزوینی شد. بر خود فرض می‌دانم که از سازندگان این فیلم و اداره کل آرشیو سازمان صدا‌و‌‌سیما تشکر کنم و ذوق و شوق خودم را به ایشان بیاگاهانم، ولی بر راقم این سطور خرده‌ای نشاید گرفت که این فیلم را فقط یک بار دیدم و بیشتر این نوشته تقریر است تا تحریر‌! و همچنین از دوستانی که شرایط را مهیا کردند -‌بانو مهریزی و جناب دادیی‌- تا فیلم را بازبینی کنم، کمال سپاس را دارم. شاید روزی آن فیلم احیا و بازپخش شود یا حداقل گفتارهای آن فیلم جایی پیاده شود تا آن ادیب نامی بهتر و بیشتر به نسل جوان امروز معرفی و شناخته شود.
مشخصات ثبت‌شده فیلم در اداره کل آرشیو به شرح ذیل است:
نام برنامه: سیمای معاصران، کارگردان: بهرام مکابی، سال تولید و نشر: 3/7/1355.
امیدوارم فرصتی دست دهد تا فیلمی از آن علامه شهیر و ادیب بی‌همتا بسازم و نقل است «حاجت تقریر و بیان این‌همه نیست».
***
علامه شهیر و ادیب بی‌نظیر محمد بن عبدالوهاب بن عبدالعلی قزوینی در ساعت ۱۰ شب شنبه ۲۹ رجب ۱۳۲۸ هجری با 7 خرداد ۱۳۲۸ شمسی هجری در ۷۶‌سالگی در تهران خیابان فروردین کوچه دانش زندگانی سراسر افتخار خود را به پایان رسانیده برای جاودانی شتافت. وزارت فرهنگی و فرهنگستان ایران و دانشگاه برای تبجیل مقام علم و ادب و تجلیل شخصیت معنوی علامه فقید در روز سه‌شنبه هفدهم خرداد‌ماه، مجلس تذکار برقرار نموده از طرف بسیاری از رجال و استادان و دانشمندان و دوستان فقید اظهار احساساتی شده، اشعار و نطق‌ها و خطابه‌ها ایراد و همچنین مجالس تذکر در اغلب نقاط کشور برقرار شد و مقالات متعددی در جراید که حاکی از سپاس و قدرشناسی و شرح زندگانی علامه فقید بود، درج گردید. وزارت فرهنگی فرض دانست مجموعه‌ای به یادبود وفات مأسوف علیه میرزا‌محمد‌خان قزوینی در دو بخش تنظیم نماید. بخش اول: خطابه‌ها و نطق‌ها و اشعاری که در مجلس رسمی سوگواری منعقد در دبیرستان نور‌بخش ایراد شده است. بخش دوم: مقالات و اشعاری که برای سپاس و قدرشناسی و شرح زندگانی فقید در روزنامه‌ها و مجلات انتشار یافته است. این مجموعه مذکور حاضر و برای ضبط در تاریخ، چاپ و به ارباب علم و ادب اهدا می‌گردد. گرچه قزوینی از میان ما رفت ولی نام او پیوسته جاوید و پایدار خواهد بود.
علامه به روایت عبدالحسین زرین‌کوب
دقت و وسواس فوق‌العاده او در جست‌وجوی حقیقت محققا یکی از جنبه‌ها شخصیت اوست. ما قزوینی را به‌عنوان استاد، مربی و مرشد یکی از نسل محققا امروز ایران می‌شناسیم. امیدوارم جوانان، حقیقت‌طلبی و حقیقت‌جویی‌ قزوینی را سرمشقی تلقی کنند. البته انشا و نویسندگی قزوینی، چیزی نیست که بتوان به جوانان گفت سرمشق بگیرند؛ اما این حقیقت‌جویی خالصانه و مخلصانه او بود که باید سرمشق جوانان باشد.
«یادداشت‌های قزوینی» و «نامه‌های قزوینی» به تقی‌زاده که هر دو توسط ایرج افشار چاپ و منتشر شده، فوق‌العاده جالب و جذاب است. به دلیل اینکه احوال روحی و هیجان‌های مردی که جز حقیقت و جست‌وجوی حقیقت از لابه‌لای مأخذ و اسناد هیچ هدف دیگری ندارد، در این کتاب‌ها نشان داده می‌شود و انسان مردی را می‌بیند که از همه مردم جدا مانده و کوشش می‌کند حقیقت را در همین جدایی و در عین این جدایی و انزوای خودش طلب کند و خودش را از هرگونه تعصبی کنار بدارد.
علامه به روایت محمدپروین گنابادی
نثر قزوینی پیچیده نیست، روان است؛ منتها لغات عربی، لغات نامأنوس به کار می‌برد. در زبان فارسی لغات عربی مأنوس و غیرمأنوس هست. علامه گاهی لغات غیرمأنوس استفاده می‌کرد و این به خاطر تعقل ایشان در متون عربی بودند و تحت تأثیر واقع می‌شدند.
بنده با تمام اعتقادی که به فضل و ادب مرحوم قزوینی دارم، ایشان را استاد مسلم و سرآمد می‌دانم. ایشان به همه یاد دادند تحقیق علمی و... . اما جمالزاده صفت اصلی‌اش نویسنده‌بودن و نویسندگی است. شکی نیست جمالزاده نویسنده است. مرحوم قزوینی ادعای نداشت خودش را در پایه جمالزاده قرار بدهد. اما مرحوم قزوینی عالم بودند و صفت بارزش دانشمندی است، محقق‌بودن است. ایشان محقق است.
علامه به روایت سید‌محمدعلی جمالزاده
باید علامه قزوینی بود تا هنگام احتضار نیز آرزوی علمی داشته باشید. سید‌محمدعلی جمالزاده می‌نویسد: «شنیده شد هنگامی که میرزا محمدخان قزوینی در بستر بیماری در حال احتضار بوده است، یک نفر از حضار (گویا جناب آقای علی‌اصغر حکمت) از او می‌پرسند آیا خواهش و وصیتی دارید و او جواب می‌گوید: تنها خواهش و آرزویم این است که آثار طبری به چاپ برسد».
علامه به روایت ایرج افشار
«از این کتاب عکسی بردارید، به کارتان می‌آید»؛ این جمله مرا به خود واداشت. سایه‌ دست زنده‌یاد جمالزاده بر کتاب «مرزبان‌نامه به تصحیح و تحشیه محمد بن عبدالوهاب قزوینی» و تقدیم آن به دوست جوانش و تحشیه استاد افشار. این اتفاق در صبحی از بهار ۱۳۸۸، در خانه (کامرانیه) استاد افشار صورت گرفت. کتاب را اسکن کردم و نگذاشت آن را بخوانم و شرحی از جوانمردی اش بپرسم! کتاب را به کتابخانه برگرداند و پرسیدند «قزوینی را می‌شناسی؟». بله؛ کتاب دیوان حافظ به تصحیح‌ ایشان با قاسم غنی را دارم و یادداشت‌هایشان را که شما چاپ کردید، تورق کردم، ولی کامل نخواندم. نامه‌ها‌یشان را تا حدودی خوانده‌ام.
«ایران‌دوستی به شمشیر‌زدن و کشورگشایی نیست [دستشان را به نشان شمشیرکشیدن تکان داد]. ایران‌شناسِ ایران‌دوستی بود...».
می‌دانستم در 33‌سالگی استاد ایرج افشار احیا‌کننده آثار محمد قزوینی است و تنگی وقت و خامی و جوانی‌ام اجازه پرسش بیشتر را نداد و این هدیه را نگه داشتم تا روز مبادا؛ شاید از علامه روزی فیلم بسازم و این یادگار استاد روزی بهانه شود. هنگام تهیه فیلم مستند «فرزانه فروتن ایران‌مدار ما؛ ایرج افشار» با دوست ارجمندم پژمان فیروزبخش از تقی‌زاده، علامه قزوینی و ایرج افشار صحبت به میان آمد و اینکه آسمان نیلی فرهنگ و ادب فارسی دیگر چنین ستارگان سهیلی را به خود نخواهد دید و گواه این مدعا نیم‌قرن اخیر است. بنا بر گفته دکتر غنی، ظهور این ستارگان بی‌مثال در یک دهه تصادفی و اتفاقی است‌! پژمان بزرگواری کرد و یادداشتی را در اختیارم گذاشت.
علامه قزوینی به روایت دکتر شفیعی‌کدکنی
دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی در کلاس‌شان از چهار مقاله عروضی سمرقندی و تصحیح علامه قزوینی و نقش قزوینی در دوره معاصر سخن گفتند. از روش تحقیق علامه و اینکه وزارت علوم باید اصلا کرسی «علامه‌قزوینی‌شناسی» را راه بیندازد تا قزوینی بیشتر شناسانده شود، امثال او در دانشگاه‌ها علامه نشدند... .
بر کتاب «به یاد محمد قزوینی» که به کوشش ایرج افشار به سال 1386 طبع شده است، استاد شفیعی‌کدکنی برایم نوشتند: «هیچ‌کس در تاریخ تکرار شخص دیگری نمی‌تواند باشد. با این‌ همه شادروان ایرج افشار در راهی بود که قزوینی آغازگر آن بود».
انجامه
این پاره‌روایت‌ها «شبیه شرح‌ حال» است؛ شرح ‌حالی از علامه فقید محمد قزوینی. «یادکرد قزوینی به هر مناسبتی مغتنم است» و شاید این مرقومه اندکی خوانندگان را برانگیزد تا ایشان را چنان که شایسته است بشناسند و با فیلم‌هایی که از آن دانشمند ساخته خواهد شد، گذشته بر آیندگان روشن‌تر نمایان شود. ایدون باد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.