|

راهنمای سفر به روستای«ورکانه»

روستای رنسانسی ایران

حمیدرضا محمدی: خیلی از مرکز استان همدان دور نیست و البته به پایتخت هم نزدیک. می‌تواند یک برنامه پیشنهادی برای آخر هفته شما باشد. اگر همت دارید، پس کمر ببندید و با ما به «کنار چشمه» بیایید؛ به روستای «وَرکانه». نام روستا، واژه‌ای کُردی است که از دو واژه «وَر» به معنای کنار و «کانه» به معنای چشمه اخذ شده؛ زیرا اصلا سبب پیدایش روستا که به حدود 400 سال پیش مقارن با حاکمیت صفویان بازمی‌گردد، همین آب بوده است. در غرب روستا، رودخانه‌ای جریان دارد که هم‌نام با نام روستاست که اگرچه فصلی است، اما در روزهای پرآبی، طراوت و لطافت خاصی به منطقه می‌دهد که به‌ویژه در بهار و تابستان مشهودتر است. ورکانه از توابع دهستان الوندکوه شرقی در بخش مرکزی شهرستان همدان است که بر پایه سرشماری سال 1390، بالغ بر 800 نفر جمعیت دارد که این تعداد در مساحتی به وسعت 62‌هزار‌و‌ 569 متر‌مربع (6.2 هکتار) جای گرفته‌اند. آنچه سبب شاخص‌شدن این روستا شده و حتی باعث شده به‌عنوان یکی از شش روستای هدف گردشگری استان همدان به ثبت ملی نیز برسد، سنگی‌بودن آن است. علاوه بر قولی که درباره وجه تسمیه آن پیش‌تر آمد، گفته می‌شود «ورکان» در گویش محلی این منطقه، به معنای معدن است. از آنجا که اطراف روستا را معادن سنگ سیلیس دربر گرفته و حتی مصالح ساختمانی روستا هم از همین‌جا می‌آید، این نام بر این روستا گذاشته شده است؛ هرچند به سبب قدمت روستا، به نظر می‌رسد همان نظریه نخست، از اتقان و امکان بیشتری برخوردار باشد. سنگ در ابنیه روستا، نه‌تنها در پِی آنها، بلکه در ساخت دیوارها و محوطه‌ها نیز به کار رفته است. ملات به‌کار‌رفته سنگ لاشه است که از سنگ‌های سست یا قلوه‌سنگ ساخته شده و سازگاری‌اش با محیط زیست نیز بسیار بالاتر است. در واقع در این شیوه از معماری، سنگ لاشه همراه با ملات گِل‌ کار شده است. ناگفته نماند اگرچه سنگ لاشه عنصر اصلی است، اما از خشت، آجر و سنگ مالون (سنگ تراشیده‌شده‌ای است که به‌ویژه در نقاط کوهستانی برای اجرای قوس‌های سنگی مانند پل‌ها، درگاه‌ها و طاق زیرین دالان‌های سنگی مصرف می‌شود) نیز سود برده شده است. پهنای دیوارهای سنگی خانه‌های ورکانه به حدود یک متر می‌رسد که آن‌هم به دلیل زمستان‌های سختی است که این روستای دوهزارو 250متری _از سطح دریا_ را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تنها چیزی هم که این دیوارها را محکم نگه می‌دارد، تیرهای چوبی است. این تیرها البته در سقف مسطح خانه‌ها هم به کار آمده و با اندود کاهگل همراه شده‌اند. اگرچه در نقاط کوهستانی به سبب مقاومت سنگ نسبت به آجر و خشت در برابر تغییرات اقلیمی، باز هم می‌توان از این دست معماری را شاهد بود، اما آنچه روستای ورکانه را متمایز می‌‌کند، این است که اینجا از سنگفرش معابر و کوچه‌ها تا شکل و شمایل خانه‌ها همه چیز سنگی و البته یکدست است. سمت‌و‌سوی ایجاد خانه‌های این روستا که عموما متمرکز هستند، رو به جنوب بوده تا از نور آفتاب، به‌ویژه در فصل سرما، نهایت استفاده را ببرند. بااین‌حال، اگر به ورکانه سفر کردید، هنگام قدم‌زدم در کوچه‌ها، به پنجره خانه‌ها نیز نظری بیندازید که چه زیبا، به شکل مشبک چوبی ساخته شده‌اند. به هر جهت، ورکانه هر‌چه باشد، در نسل‌های جدید ساکنان خود، در آستانه رویگردانی از گذشته است. مصالح خانه‌ها مدرن‌تر می‌شود و مثلا سقف خانه‌ها قیرگونی. لزوم توجه بیشتر به این روستای نمونه گردشگری از ملزومات پیشرفت آن است تا «تنها روستای رنسانسی ایران»، رنسانسی باقی بماند. این هم توصیه‌ای از ما برای سفرتان به ورکانه که اگر هم خواستید شب به همدان بازگردید، حتما غروب آفتاب، تاریکی هوا و روشن‌شدن روشنایی‌های روستا را ببینید. بازتاب برخورد این نورها به سنگ‌های روستا رنگ قهوه‌ای سوخته‌ای می‌دهد که در پاکی هوا و تمیزی فضای روستا، بسیار بکر است و همین شده تا به‌عنوان «تنها روستای رنسانسی ایران» و «نگین گردشگری استان همدان» شناخته شود.
از بزم موسیقی و بازی محلی تا کوچ بهاره عشایر در ورکانه
روستانشینان ورکانه، علاوه بر فارسی، به سبب نزدیکی به مناطق کُرد و لُر‌نشین و آذری‌زبان، گویش‌هایی همچون کُردی و آذری نیز در میانشان رواج دارد. به همین جهت هم هست که ترانه‌های همدانی باباطاهر عریان در کنار بایاتی‌های آذری و اشعار کردی در مراسم جشن و سرور همچون عروسی‌ها خوانده می‌شود. البته علاوه بر این، رقص‌های محلی سربازی (نظام‌بازی) و سه‌پا (متعلق به لُرها)، در این‌گونه برنامه‌ها رایج است. در میان جوانان ورکانه‌ای نیز هنوز می‌توان انجام بازی‌های سنتی مثل گردوبازی، قاپ‏‌بازی و الک‌و‌دولک را نیز شاهد بود.
اگر تا فصل بهار به پایان راه خود نرسیده به ورکانه بروید، شاید بتوانید در مراتع و دشت‌ها شاهد جنب‌و‌جوش ورکانی، طوایف قزل‌یوسف و یارم‌طاقلو در منطقه باشید. آنان هر سال در پایان فصل اعتدال، یعنی درست در همین روزها، به قشلاق خود بازمی‌گردند. چشم‌انداز کوچ در مسیر زیبای ییلاق و قشلاق عشایر و ایلات، اطراف این روستا را به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی تماشای کوچ عشایری تبدیل کرده است.
هر گردی که «گردو» نیست!
ورکانه در کنار ویژگی‌های ساختاری خود، باغ‌های زیبا و خاطره‌‌انگیزی نیز دارد. باغستان‌های این روستا، به‌خصوص در فصل تابستان که در آستانه آن نیز هستیم، بیشتر گردو، انگور، زردآلو و سیب هستند. همین سرسبزی است که می‌تواند تفرجی دلنشین را برای خانواده‌هایی که به این روستا سفر می‌کنند، به ارمغان بیاورد. جز آنچه اشاره شد، چشمه‌ها و رودخانه‌های دائمی و فصلی همچون ورکانه و سیمین، فضای خوبی را به روستا می‌دهند. رود ورکانه از کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده الوند و یخچال‌های آن سرچشمه می‌گیرد؛ اراضی منطقه به‌ویژه ورکانه را درمی‌نوردد و به رودخانه «اَرزانفود» (دارستان) ملحق می‌شود. این رودخانه که البته فصلی است، در نهایت به دریاچه سد اکباتان می‌ریزد. از سوی دیگر، چون این روستا نسبتا کوهستانی است، مسیر آن که به دره‌های اطراف از‌جمله «یورد صفرخان»، «تخته‌سنگ»، «جن‌دره» و «سوبلاغ» در جنوب و جنوب شرق روستا منتهی می‌شود، مناظر دلفریبی را برایتان پدید می‌آورد. اگر در روستا بایستید و به اطراف بنگرید، به یقین لذتی دوچندان بیش از اکنون که در حال خواندن این سطور هستید، خواهید برد. حتی اگر به شکل تخصصی هم نگاه کنیم، ظرفیت‌های جذب گردشگر در این روستا بسیار بالاست که البته باید برای آن برنامه‌ریزی جدی کرد.

حمیدرضا محمدی: خیلی از مرکز استان همدان دور نیست و البته به پایتخت هم نزدیک. می‌تواند یک برنامه پیشنهادی برای آخر هفته شما باشد. اگر همت دارید، پس کمر ببندید و با ما به «کنار چشمه» بیایید؛ به روستای «وَرکانه». نام روستا، واژه‌ای کُردی است که از دو واژه «وَر» به معنای کنار و «کانه» به معنای چشمه اخذ شده؛ زیرا اصلا سبب پیدایش روستا که به حدود 400 سال پیش مقارن با حاکمیت صفویان بازمی‌گردد، همین آب بوده است. در غرب روستا، رودخانه‌ای جریان دارد که هم‌نام با نام روستاست که اگرچه فصلی است، اما در روزهای پرآبی، طراوت و لطافت خاصی به منطقه می‌دهد که به‌ویژه در بهار و تابستان مشهودتر است. ورکانه از توابع دهستان الوندکوه شرقی در بخش مرکزی شهرستان همدان است که بر پایه سرشماری سال 1390، بالغ بر 800 نفر جمعیت دارد که این تعداد در مساحتی به وسعت 62‌هزار‌و‌ 569 متر‌مربع (6.2 هکتار) جای گرفته‌اند. آنچه سبب شاخص‌شدن این روستا شده و حتی باعث شده به‌عنوان یکی از شش روستای هدف گردشگری استان همدان به ثبت ملی نیز برسد، سنگی‌بودن آن است. علاوه بر قولی که درباره وجه تسمیه آن پیش‌تر آمد، گفته می‌شود «ورکان» در گویش محلی این منطقه، به معنای معدن است. از آنجا که اطراف روستا را معادن سنگ سیلیس دربر گرفته و حتی مصالح ساختمانی روستا هم از همین‌جا می‌آید، این نام بر این روستا گذاشته شده است؛ هرچند به سبب قدمت روستا، به نظر می‌رسد همان نظریه نخست، از اتقان و امکان بیشتری برخوردار باشد. سنگ در ابنیه روستا، نه‌تنها در پِی آنها، بلکه در ساخت دیوارها و محوطه‌ها نیز به کار رفته است. ملات به‌کار‌رفته سنگ لاشه است که از سنگ‌های سست یا قلوه‌سنگ ساخته شده و سازگاری‌اش با محیط زیست نیز بسیار بالاتر است. در واقع در این شیوه از معماری، سنگ لاشه همراه با ملات گِل‌ کار شده است. ناگفته نماند اگرچه سنگ لاشه عنصر اصلی است، اما از خشت، آجر و سنگ مالون (سنگ تراشیده‌شده‌ای است که به‌ویژه در نقاط کوهستانی برای اجرای قوس‌های سنگی مانند پل‌ها، درگاه‌ها و طاق زیرین دالان‌های سنگی مصرف می‌شود) نیز سود برده شده است. پهنای دیوارهای سنگی خانه‌های ورکانه به حدود یک متر می‌رسد که آن‌هم به دلیل زمستان‌های سختی است که این روستای دوهزارو 250متری _از سطح دریا_ را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تنها چیزی هم که این دیوارها را محکم نگه می‌دارد، تیرهای چوبی است. این تیرها البته در سقف مسطح خانه‌ها هم به کار آمده و با اندود کاهگل همراه شده‌اند. اگرچه در نقاط کوهستانی به سبب مقاومت سنگ نسبت به آجر و خشت در برابر تغییرات اقلیمی، باز هم می‌توان از این دست معماری را شاهد بود، اما آنچه روستای ورکانه را متمایز می‌‌کند، این است که اینجا از سنگفرش معابر و کوچه‌ها تا شکل و شمایل خانه‌ها همه چیز سنگی و البته یکدست است. سمت‌و‌سوی ایجاد خانه‌های این روستا که عموما متمرکز هستند، رو به جنوب بوده تا از نور آفتاب، به‌ویژه در فصل سرما، نهایت استفاده را ببرند. بااین‌حال، اگر به ورکانه سفر کردید، هنگام قدم‌زدم در کوچه‌ها، به پنجره خانه‌ها نیز نظری بیندازید که چه زیبا، به شکل مشبک چوبی ساخته شده‌اند. به هر جهت، ورکانه هر‌چه باشد، در نسل‌های جدید ساکنان خود، در آستانه رویگردانی از گذشته است. مصالح خانه‌ها مدرن‌تر می‌شود و مثلا سقف خانه‌ها قیرگونی. لزوم توجه بیشتر به این روستای نمونه گردشگری از ملزومات پیشرفت آن است تا «تنها روستای رنسانسی ایران»، رنسانسی باقی بماند. این هم توصیه‌ای از ما برای سفرتان به ورکانه که اگر هم خواستید شب به همدان بازگردید، حتما غروب آفتاب، تاریکی هوا و روشن‌شدن روشنایی‌های روستا را ببینید. بازتاب برخورد این نورها به سنگ‌های روستا رنگ قهوه‌ای سوخته‌ای می‌دهد که در پاکی هوا و تمیزی فضای روستا، بسیار بکر است و همین شده تا به‌عنوان «تنها روستای رنسانسی ایران» و «نگین گردشگری استان همدان» شناخته شود.
از بزم موسیقی و بازی محلی تا کوچ بهاره عشایر در ورکانه
روستانشینان ورکانه، علاوه بر فارسی، به سبب نزدیکی به مناطق کُرد و لُر‌نشین و آذری‌زبان، گویش‌هایی همچون کُردی و آذری نیز در میانشان رواج دارد. به همین جهت هم هست که ترانه‌های همدانی باباطاهر عریان در کنار بایاتی‌های آذری و اشعار کردی در مراسم جشن و سرور همچون عروسی‌ها خوانده می‌شود. البته علاوه بر این، رقص‌های محلی سربازی (نظام‌بازی) و سه‌پا (متعلق به لُرها)، در این‌گونه برنامه‌ها رایج است. در میان جوانان ورکانه‌ای نیز هنوز می‌توان انجام بازی‌های سنتی مثل گردوبازی، قاپ‏‌بازی و الک‌و‌دولک را نیز شاهد بود.
اگر تا فصل بهار به پایان راه خود نرسیده به ورکانه بروید، شاید بتوانید در مراتع و دشت‌ها شاهد جنب‌و‌جوش ورکانی، طوایف قزل‌یوسف و یارم‌طاقلو در منطقه باشید. آنان هر سال در پایان فصل اعتدال، یعنی درست در همین روزها، به قشلاق خود بازمی‌گردند. چشم‌انداز کوچ در مسیر زیبای ییلاق و قشلاق عشایر و ایلات، اطراف این روستا را به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی تماشای کوچ عشایری تبدیل کرده است.
هر گردی که «گردو» نیست!
ورکانه در کنار ویژگی‌های ساختاری خود، باغ‌های زیبا و خاطره‌‌انگیزی نیز دارد. باغستان‌های این روستا، به‌خصوص در فصل تابستان که در آستانه آن نیز هستیم، بیشتر گردو، انگور، زردآلو و سیب هستند. همین سرسبزی است که می‌تواند تفرجی دلنشین را برای خانواده‌هایی که به این روستا سفر می‌کنند، به ارمغان بیاورد. جز آنچه اشاره شد، چشمه‌ها و رودخانه‌های دائمی و فصلی همچون ورکانه و سیمین، فضای خوبی را به روستا می‌دهند. رود ورکانه از کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده الوند و یخچال‌های آن سرچشمه می‌گیرد؛ اراضی منطقه به‌ویژه ورکانه را درمی‌نوردد و به رودخانه «اَرزانفود» (دارستان) ملحق می‌شود. این رودخانه که البته فصلی است، در نهایت به دریاچه سد اکباتان می‌ریزد. از سوی دیگر، چون این روستا نسبتا کوهستانی است، مسیر آن که به دره‌های اطراف از‌جمله «یورد صفرخان»، «تخته‌سنگ»، «جن‌دره» و «سوبلاغ» در جنوب و جنوب شرق روستا منتهی می‌شود، مناظر دلفریبی را برایتان پدید می‌آورد. اگر در روستا بایستید و به اطراف بنگرید، به یقین لذتی دوچندان بیش از اکنون که در حال خواندن این سطور هستید، خواهید برد. حتی اگر به شکل تخصصی هم نگاه کنیم، ظرفیت‌های جذب گردشگر در این روستا بسیار بالاست که البته باید برای آن برنامه‌ریزی جدی کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.