|

در سالروز کشف نفت در ایران، «شرق» نقش نفت در حیات فرهنگی ایران را بررسی می‌کند

فراتر از زندانبان

مهسا جزینی

ماجرای آشنایی من با اصغر کورنگی، رئیس سابق زندان قصر که منجر به گردآوری خاطراتش و ساخت یک مستند کوتاه از او شد، بسیار اتفاقی رخ داد. قبل از آن بگویم که برای من او نه سرتیپ کورنگی بود نه رئیس زندان قصر. شاید کوتاه‌ترین و رساترین توصیفم از او این باشد: «یک انسان دوست‌داشتنی»؛ دوست‌داشتنی نه شبیه آن پیرمردهای از کارافتاده که گاهی اینجا و آنجا می‌بینید و برایتان روایت‌های بامزه تعریف می‌کنند که سر کیفتان می‌آورد، نه اتفاقا هیچ شباهتی به آنها نداشت. خوش‌سخن بود با ته‌لهجه اصفهانی اما در دهه نهم زندگی‌اش کماکان باصلابت، هوشیار، بسیار دقیق و همچنان واجد همان خصایصی که یک زندان‌بان را در نظر زندانیانش عزیز می‌کند. اگرچه دوست نداشت زندانبان خطابش کنند. بسیار هم نگران بود که نام کتاب قرار است چه باشد؟ هربار سؤال می‌کرد و می‌گفت ننویسی زندانبان‌ها! و این شد که نام کتاب خاطراتش البته بدون مشورت با او، از درون یکی از روایت‌های خودش درآمد که به نظر من کلیدی‌ترین بخش شخصیتش هم هست. همان که به اعتقاد من حکم راهبر و راهنمای او را در تمام مدت خدمتش در شهربانی داشته است. روایتی که لقلقه زبانش نبود، به آن باور داشت. می‌گفت وقتی که مسیح می‌خواسته اورشلیم را ترک کند، به مردم توصیه می‌کند با هم مهربان باشید، همانند مهربانی یک زندانبان با زندانی‌اش. بعد هم در توضیحش اضافه می‌کرد که مسیح معتقد بوده زندانبان باید تا این حد با زندانی‌اش مهربان باشد. جرقه را خودش زد و وقتی آخرین‌بار پرسید بالاخره اسم کتاب چه شد و من گفتم «مسیح در قصر»، شگفت‌زده شد و خندید... .
اما بازگردم به اینکه چطور با او آشنا شدم و چه شد که به صرافت افتادم خاطراتش چاپ شود. زندان قصر در حال تبدیل‌شدن به موزه بود و سایت تاریخ ایرانی هم به دنبال جمع‌کردن روایت انسان‌هایی که زمانی به این زندان قصر قجری رفت‌وآمدی داشته‌اند و البته نگاه هم بیشتر به زندانیانش بود. آن هم البته سیاسیون. تصورش را هم نمی‌کردیم که سراغ مدیران و رؤسای سابق این زندان برویم. اولا که نمی‌دانستیم اصلا کسی از آنها در قید حیات هست یا نه، دوما کسی را نمی‌شناختیم و دسترسی نداشتیم. اما به صورت اتفاقی سرتیپ کورنگی را یافتیم. من با مرحوم بسته‌نگار، زندانی سیاسی سابق و داماد آیت‌الله طالقانی تماس گرفتم برای گرفتن وقت مصاحبه. در حین صحبت گفت راستی رئیس سابق زندان قصر هم همین‌جا در تجریش کوچه بغلی همسایه ما هستند و در این رفت‌وآمدها هم گاهی همدیگر را می‌بینیم و سلام‌علیکی داریم. من هم از خداخواسته بیشتر پرس‌وجو کردم و نشانی را گرفتم و یک روز رفتم درِ همان خانه و سراغ مردی را گرفتم به اسم سرتیپ اصغر کورنگی متولد 1307، افسر بازنشسته شهربانی که سال‌های زیادی از عمر خدمتش را رئیس زندان‌های اصفهان و گنبدکاووس و آبادان بوده و چندسالی هم در دهه 40 رئیس زندان قصر. آقای کورنگی را ملاقات کردم و خروجی‌اش به مصاحبه مفصلی انجامید برای پرونده ویژه زندان قصر در سایت تاریخ ایرانی که منتشر شد. در خلال گفت‌وگو من متوجه شدم که ارزش خاطراتش نه‌ فقط از دوره ریاستش بر قصر بلکه کل شهربانی دوره پهلوی قطعا بسیار مهم‌تر و جزئی‌تر از آن چیزی است که در یک گفت‌وگوی رسانه‌ای بگنجد. وقتی برای انتشار کل خاطراتش مصرتر شدم، گفت بخشی از آن را در سال‌های گذشته کم‌کم به تحریر درآورده است. البته هیچ‌گاه با هدف انتشار ننوشته بود. چندان باور نمی‌کرد که من برای انتشار خاطراتش جدی باشم. تصور خودش هم این بود که اصلا مجوز نمی‌دهند. یادم است همیشه با شک در این‌باره صحبت می‌کرد. یک نکته دیگر هم این بود كه من با آقای کورنگی همشهری بودم و شاید یکی از دلایلی که باعث شد نسبت به سرانجام‌رسیدن این کار مشتاق‌تر باشم، همین بود. لحن آهنگین لهجه اصفهانی‌اش که بعد از این همه سال دوری از زادگاه، همچنان باقی مانده بود، برایم دلنشین و جذاب بود و حسی صمیمانه منتقل می‌کرد. انگار نوعی ادای دین هم پشت این حسم پنهان بود. از او خواستم اعتماد کند و هرآنچه نوشته به من بسپارد. نوشته‌هایش را که در یکی، دو دفترچه بود به من داد. به مرور تایپ و ویرایش و با هم چک می‌کردیم. اگر جایی شفاف نبود، ابهام داشت یا نیاز به توضیح بیشتری، از او می‌پرسیدم. بخش‌های تکراری را حذف می‌کردم یا اگر چند پارگی و عدم استمرار زمانی مکانی دیده می‌شد، مرتبشان می‌کردم.
نوشتم که او برای انتشار، خاطراتش را ننوشته بود، برای همین به درخواست خودش، سطوری که کمی جنبه شخصی و خانوادگی داشت و نه خواندنش برای خواننده جذاب بود نه شاید وجودش در کتاب لزومی داشت و آسیبی هم به یکپارچگی متن نمی‌زد، حذف شد. در نهایت کتاب را به ناشر سپردم. در بازبینی ارشاد هم سطرهایی مشمول حذف و سانسور و در نهایت مجوز انتشار صادر شد.
چیزی که من را الان خوشحال می‌کند، این است که تا اصغر کورنگی در قید حیات بود، این اتفاق افتاد و کتاب خاطراتش منتشر شد. چند باری که مراسم رونمایی کتاب و بزرگداشت برایش برگزار شد، آن‌قدر خوشحال بود که به طنز می‌گفت اگر می‌دانستم این‌گونه مورد تقدیر قرار می‌گیرم، حتما بیشتر و بهتر خدمت می‌کردم! دقت کنید این را سرتیپ شهربانی‌ای می‌گفت که اوایل انقلاب دو بار در معرض زندانی‌شدن قرار گرفته بود. پاکسازی، بازداشت و اعدام هم‌رده‌هایش را دیده بود و خودش را در ساختار فعلی مغضوب می‌دید.
اصغر کورنگی برای من نمونه کوچکی است از وقتی که یک انسانِ درست در جای درستی از تاریخ قرار می‌گیرد، این حضور در زندگی صدها انسان اثرگذار است. البته نباید از ساختار انتظامی شهربانی پهلوی دوم هم غافل شد که برخلاف ساواک، ساختاری کمتر امنیتی و سرسپرده‌گونه داشت. در این ساختار، انسان‌های شریف اگر شانس در مسند نشستن پیدا می‌کردند، تا حدی آزادی عمل داشتند. نمونه‌اش تلاش سرتیپ کورنگی برای رهایی از تبعید و آزادی مشروط زندانیان سیاسی به‌ویژه اعضای نهضت آزادی است. آن هم تلاشی از سر دل و مجدانه. تا جایی که موفق هم می‌شود و بعد از آزادی آنها را با اتومبیل شخصی‌اش به خانه‌هایشان می‌رساند. یا با لو دادن شنود ساواک در زندان؛ خودش را در مخمصه می‌اندازد. کورنگی جلو ساختار فاسد درون زندان می‌ایستد و به قول خودش به رفتار زیراب‌زنی و عیب‌جویی در قصر پایان می‌دهد. همچنین مانع تحقیر زندانیان عادی توسط هم‌بندی‌ها و مأموران می‌شود. او استفاده از لفظ «آقا» را برای زندانی درون زندان الزامی می‌کند و به زندانیان می‌گوید هر مأموری شما را با الفاظ تحقیرآمیز مخاطب قرار داد شما هم حق دارید با او همان‌گونه رفتار کنید. از بلندگوی زندان برای زندانیان کتاب روان‌شناسی می‌خواند... .
به نظر من «مسیح در قصر»، فراتر از خاطرات یک سرتیپ بازنشسته شهربانی، حامل تغییر نگاه و برداشت از واژه «زندانبان» یا «رئیس زندان» است. می‌خواهد بگوید که جور دیگری بودن هم ممکن است تا جایی که زندانیان سابق بعد از درگذشت رئیس زندان خود، اعلامیه تسلیت می‌دهند و در آن به «انسان‌بودگی» زندانبان خود شهادت.

ماجرای آشنایی من با اصغر کورنگی، رئیس سابق زندان قصر که منجر به گردآوری خاطراتش و ساخت یک مستند کوتاه از او شد، بسیار اتفاقی رخ داد. قبل از آن بگویم که برای من او نه سرتیپ کورنگی بود نه رئیس زندان قصر. شاید کوتاه‌ترین و رساترین توصیفم از او این باشد: «یک انسان دوست‌داشتنی»؛ دوست‌داشتنی نه شبیه آن پیرمردهای از کارافتاده که گاهی اینجا و آنجا می‌بینید و برایتان روایت‌های بامزه تعریف می‌کنند که سر کیفتان می‌آورد، نه اتفاقا هیچ شباهتی به آنها نداشت. خوش‌سخن بود با ته‌لهجه اصفهانی اما در دهه نهم زندگی‌اش کماکان باصلابت، هوشیار، بسیار دقیق و همچنان واجد همان خصایصی که یک زندان‌بان را در نظر زندانیانش عزیز می‌کند. اگرچه دوست نداشت زندانبان خطابش کنند. بسیار هم نگران بود که نام کتاب قرار است چه باشد؟ هربار سؤال می‌کرد و می‌گفت ننویسی زندانبان‌ها! و این شد که نام کتاب خاطراتش البته بدون مشورت با او، از درون یکی از روایت‌های خودش درآمد که به نظر من کلیدی‌ترین بخش شخصیتش هم هست. همان که به اعتقاد من حکم راهبر و راهنمای او را در تمام مدت خدمتش در شهربانی داشته است. روایتی که لقلقه زبانش نبود، به آن باور داشت. می‌گفت وقتی که مسیح می‌خواسته اورشلیم را ترک کند، به مردم توصیه می‌کند با هم مهربان باشید، همانند مهربانی یک زندانبان با زندانی‌اش. بعد هم در توضیحش اضافه می‌کرد که مسیح معتقد بوده زندانبان باید تا این حد با زندانی‌اش مهربان باشد. جرقه را خودش زد و وقتی آخرین‌بار پرسید بالاخره اسم کتاب چه شد و من گفتم «مسیح در قصر»، شگفت‌زده شد و خندید... .
اما بازگردم به اینکه چطور با او آشنا شدم و چه شد که به صرافت افتادم خاطراتش چاپ شود. زندان قصر در حال تبدیل‌شدن به موزه بود و سایت تاریخ ایرانی هم به دنبال جمع‌کردن روایت انسان‌هایی که زمانی به این زندان قصر قجری رفت‌وآمدی داشته‌اند و البته نگاه هم بیشتر به زندانیانش بود. آن هم البته سیاسیون. تصورش را هم نمی‌کردیم که سراغ مدیران و رؤسای سابق این زندان برویم. اولا که نمی‌دانستیم اصلا کسی از آنها در قید حیات هست یا نه، دوما کسی را نمی‌شناختیم و دسترسی نداشتیم. اما به صورت اتفاقی سرتیپ کورنگی را یافتیم. من با مرحوم بسته‌نگار، زندانی سیاسی سابق و داماد آیت‌الله طالقانی تماس گرفتم برای گرفتن وقت مصاحبه. در حین صحبت گفت راستی رئیس سابق زندان قصر هم همین‌جا در تجریش کوچه بغلی همسایه ما هستند و در این رفت‌وآمدها هم گاهی همدیگر را می‌بینیم و سلام‌علیکی داریم. من هم از خداخواسته بیشتر پرس‌وجو کردم و نشانی را گرفتم و یک روز رفتم درِ همان خانه و سراغ مردی را گرفتم به اسم سرتیپ اصغر کورنگی متولد 1307، افسر بازنشسته شهربانی که سال‌های زیادی از عمر خدمتش را رئیس زندان‌های اصفهان و گنبدکاووس و آبادان بوده و چندسالی هم در دهه 40 رئیس زندان قصر. آقای کورنگی را ملاقات کردم و خروجی‌اش به مصاحبه مفصلی انجامید برای پرونده ویژه زندان قصر در سایت تاریخ ایرانی که منتشر شد. در خلال گفت‌وگو من متوجه شدم که ارزش خاطراتش نه‌ فقط از دوره ریاستش بر قصر بلکه کل شهربانی دوره پهلوی قطعا بسیار مهم‌تر و جزئی‌تر از آن چیزی است که در یک گفت‌وگوی رسانه‌ای بگنجد. وقتی برای انتشار کل خاطراتش مصرتر شدم، گفت بخشی از آن را در سال‌های گذشته کم‌کم به تحریر درآورده است. البته هیچ‌گاه با هدف انتشار ننوشته بود. چندان باور نمی‌کرد که من برای انتشار خاطراتش جدی باشم. تصور خودش هم این بود که اصلا مجوز نمی‌دهند. یادم است همیشه با شک در این‌باره صحبت می‌کرد. یک نکته دیگر هم این بود كه من با آقای کورنگی همشهری بودم و شاید یکی از دلایلی که باعث شد نسبت به سرانجام‌رسیدن این کار مشتاق‌تر باشم، همین بود. لحن آهنگین لهجه اصفهانی‌اش که بعد از این همه سال دوری از زادگاه، همچنان باقی مانده بود، برایم دلنشین و جذاب بود و حسی صمیمانه منتقل می‌کرد. انگار نوعی ادای دین هم پشت این حسم پنهان بود. از او خواستم اعتماد کند و هرآنچه نوشته به من بسپارد. نوشته‌هایش را که در یکی، دو دفترچه بود به من داد. به مرور تایپ و ویرایش و با هم چک می‌کردیم. اگر جایی شفاف نبود، ابهام داشت یا نیاز به توضیح بیشتری، از او می‌پرسیدم. بخش‌های تکراری را حذف می‌کردم یا اگر چند پارگی و عدم استمرار زمانی مکانی دیده می‌شد، مرتبشان می‌کردم.
نوشتم که او برای انتشار، خاطراتش را ننوشته بود، برای همین به درخواست خودش، سطوری که کمی جنبه شخصی و خانوادگی داشت و نه خواندنش برای خواننده جذاب بود نه شاید وجودش در کتاب لزومی داشت و آسیبی هم به یکپارچگی متن نمی‌زد، حذف شد. در نهایت کتاب را به ناشر سپردم. در بازبینی ارشاد هم سطرهایی مشمول حذف و سانسور و در نهایت مجوز انتشار صادر شد.
چیزی که من را الان خوشحال می‌کند، این است که تا اصغر کورنگی در قید حیات بود، این اتفاق افتاد و کتاب خاطراتش منتشر شد. چند باری که مراسم رونمایی کتاب و بزرگداشت برایش برگزار شد، آن‌قدر خوشحال بود که به طنز می‌گفت اگر می‌دانستم این‌گونه مورد تقدیر قرار می‌گیرم، حتما بیشتر و بهتر خدمت می‌کردم! دقت کنید این را سرتیپ شهربانی‌ای می‌گفت که اوایل انقلاب دو بار در معرض زندانی‌شدن قرار گرفته بود. پاکسازی، بازداشت و اعدام هم‌رده‌هایش را دیده بود و خودش را در ساختار فعلی مغضوب می‌دید.
اصغر کورنگی برای من نمونه کوچکی است از وقتی که یک انسانِ درست در جای درستی از تاریخ قرار می‌گیرد، این حضور در زندگی صدها انسان اثرگذار است. البته نباید از ساختار انتظامی شهربانی پهلوی دوم هم غافل شد که برخلاف ساواک، ساختاری کمتر امنیتی و سرسپرده‌گونه داشت. در این ساختار، انسان‌های شریف اگر شانس در مسند نشستن پیدا می‌کردند، تا حدی آزادی عمل داشتند. نمونه‌اش تلاش سرتیپ کورنگی برای رهایی از تبعید و آزادی مشروط زندانیان سیاسی به‌ویژه اعضای نهضت آزادی است. آن هم تلاشی از سر دل و مجدانه. تا جایی که موفق هم می‌شود و بعد از آزادی آنها را با اتومبیل شخصی‌اش به خانه‌هایشان می‌رساند. یا با لو دادن شنود ساواک در زندان؛ خودش را در مخمصه می‌اندازد. کورنگی جلو ساختار فاسد درون زندان می‌ایستد و به قول خودش به رفتار زیراب‌زنی و عیب‌جویی در قصر پایان می‌دهد. همچنین مانع تحقیر زندانیان عادی توسط هم‌بندی‌ها و مأموران می‌شود. او استفاده از لفظ «آقا» را برای زندانی درون زندان الزامی می‌کند و به زندانیان می‌گوید هر مأموری شما را با الفاظ تحقیرآمیز مخاطب قرار داد شما هم حق دارید با او همان‌گونه رفتار کنید. از بلندگوی زندان برای زندانیان کتاب روان‌شناسی می‌خواند... .
به نظر من «مسیح در قصر»، فراتر از خاطرات یک سرتیپ بازنشسته شهربانی، حامل تغییر نگاه و برداشت از واژه «زندانبان» یا «رئیس زندان» است. می‌خواهد بگوید که جور دیگری بودن هم ممکن است تا جایی که زندانیان سابق بعد از درگذشت رئیس زندان خود، اعلامیه تسلیت می‌دهند و در آن به «انسان‌بودگی» زندانبان خود شهادت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.