رئالیسم جادویی کلبر مندوسا
پرویز جاهد
«باکورائو»، ساخته کلبر مندوسا فیلهو و خولیانو دورنالس در سنت «سینمانوو»ی برزیل ساخته شده است؛ جنبش سینمایی رادیکالی که در دهه 60 میلادی به وسیله سینماگرانی همچون گلوبر روشا، کارلوس دیهگوس، نلسون پریرا دوسسانتوس و روی گوئرا با رویکردی مارکسیستی و تأثیرپذیری از نئورئالیسم ایتالیایی و موج نوی فرانسه به وجود آمد؛ سینمایی که به همان اندازه که درگیر مسائل اجتماعی، سیاسی و انسانی بود، یک نوع عشق به سینما نیز در آن موج میزد. هرچند برخلاف فیلمهای پیشگامان این سبک که مانیفست آنها «زیباییشناسی گرسنگی» بود، مسئله فیلم «باکورائو» اختلاف طبقاتی و فقر نیست، اما رئالیسم جادویی فیلم و وجود برخی عناصر مثل خشونت سادیستی آدمکشهای حرفهای بیگانه، سیاستمداران فاسد، شمنیسم و عرفان سرخپوستی و تأکید بر فرهنگ فولکلوریک برزیلی (مراسم تدفین آیینی، رقصهای عجیب روستاییان و ظاهرشدن روح مادربزرگ در برابر سردسته آدمکشها)، من را به یاد فیلمهای روشا، بهویژه «آنتونیو داس مورتس» و فیلمهای خودوروفسکی («ال توپو» و «کوه مقدس») میاندازد. البته مندوسا و دورنالس در گفتوگویی به تأثیرپذیری خود از فیلم «زمان و بازگشت اگوستو ماتراگا»
ساخته روبرتو سانتوس نیز اشاره کردهاند. حتی از موسیقی فیلم «ماتراگا» ساخته جرالدو واندره نیز در باکورائو استفاده شده است.
«باکورائو» پر از ارجاع به فضاهای سینمایی، ژانرها و آثار فیلمسازان دیگر است و این از سینماگری مثل فیلهو که خود منتقد فیلم و سینهفیل است، دور از انتظار نیست. او حتی نام مدرسه باکورائو را «جائو کارپینتریا» گذاشته که در واقع ادای دینی به جان کارپنتر است. اصلا بافت روستای فیلم شباهت زیادی به بافت روستای فیلم «ومپایر» جان کارپنتر دارد و خشونت نهایی فیلم و دریای خونی که راه میافتد نیز اسلشرموویهای کارپنتر را به یاد میآورد؛ ضمن اینکه بدون شباهت به روستاهای فیلمهای وسترن، بهویژه آثار سرجئو لئونه هم نیست؛ با ساختمان کلیسا، مدرسه، بار و روسپیخانه و فقط بانک ندارد. مایکل، نئوفاشیست آلمانی و دارودسته آمریکاییِ آدمکش او نیز مانند ژنرال کاستر یا فیلیپ شریدان که سرخپوستها را قتلعام کردند، برای کشتن اهالی باکورائو عازم این ده میشوند. تصمیم مردم ده برای مقاومت در برابر متجاوزان بیگانه و یاریگرفتن آنها از یاغیانی مثل پاکوت و لونگا، یادآور «هفت سامورایی» کوروساوا است.
ماجراهای «باکورائو» در آیندهای نامشخص اتفاق میافتد (اول فیلم مینویسد چند سال پس از اکنون). فیلم با نمایی هوایی از جادهای دراز و بیانتها به سبک فیلمهای کوئنها شروع میشود. تابلویی در جاده است که روی آن نوشته شده: «اگر به باکورائو میری، آرام برو». ترزا، زن جوانی است که برای شرکت در مراسم تدفین مادربزرگش کارملیتا که زنی قدرتمند و شَمِن دهکده بود، به زادگاهش برمیگردد. او سوار تانکری است که آب آشامیدنی برای مردم ده میبرد؛ چراکه سیاستمداری فاسد به نام تونی جونیور، با ایجاد یک سد روی رودخانه دهکده، آب رودخانه را به روی مردم ده بسته است؛ بااینحال، او که شهردار سِراورده است و دوباره برای این شغل کاندیدا شده، با آوردن غذا، دارو و کتاب برای مردم ده و وعدههایی که برای رفاه آنها میدهد، میخواهد رأی آنها را به دست آورد. روایت، به صورت خطی پیش میرود، اما مندوسا از زاویه دیدهای متعددی استفاده میکند. با اینکه فیلم با ترزا شروع میشود، اما ترزا شخصیت اصلی داستان نیست و فیلم با او جلو نمیرود، بلکه دوربین بعد از مدتی او را رها کرده و با شخصیتهای دیگر روستا همراه میشود. گاهی حتی زاویه دید، ترکیبی میشود؛
مثل صحنهای که زوج موتورسیکلتسوار، دو مرد باکورائویی را با تیر میزنند. ابتدا این صحنه را از دید قاتلها و نیز از دید قربانیان آنها میبینیم، بعد کات میشود به نمایی هوایی که از دریچه دوربین پهپاد گرفته شده که مثل لاشخور بالای سرشان چرخ میزند؛ پهپادی که در واقع مایکل و دارودستهاش از راه دور آن را کنترل و هدایت میکنند.
«باکورائو»، دهکدهای خیالی شبیه «ماکوندو»ی گارسیا مارکز است؛ دهی پرت، دورافتاده و نفرینشده در سرتائوی برزیل که اتفاقهای عجیبی در آن میافتد. از همان ابتدا، ترزا در جاده با تصادف مرگباری مواجه میشود؛ کامیونی که بار آن تابوتهای خالی بوده، با یک اتومبیل سواری تصادف کرده است. تابوتها وسط جاده ریخته شده و جنازه مردی نیز آنجا روی آسفالت افتاده است. تلویزیون کوچکی که داخل تانکر هست، از یاغی جوانی به نام لونگا خبر میدهد که دولت برای دستگیریاش جایزه تعیین کرده (یک مؤلفه داستانی دیگر ژانر وسترن). همه اینها به نوعی حوادث شومی را که در انتظار مردمان دهکده است، پیشگویی میکنند. هجوم دهها اسب به دهکده هنگام شب (یادآور صحنهای از فیلم «تانگوی شیطان» بلا تار)، قتلعام اعضای خانواده یک مزرعهدار محلی و تعقیب آدمها در جاده بهوسیله شیای شبیه بشقابپرنده که بعدها معلوم میشود پهپاد شکارچیان آمریکایی است که قصد شکار مردم بیگناه باکورائو را دارند. دهی که ناگهان از روی نقشه ناپدید میشود و معلم ده هر کاری میکند نمیتواند آن را روی گوگلمپ به بچهها نشان دهد و بعد برای این کار به نقشه قدیمی کاغذی مدرسه متوسل
میشود.
باکورائو، ده عجیبی است و ارزشهای اخلاقی خاصی بر آن حاکم است. مردم ده برای آرامش یا گرفتن انرژی، مواد توهمزای قویای مصرف میکنند. سنتهایی که در جوامع دیگر غیراخلاقی شمرده میشود، در آنجا رایج است. در این جامعه میتوانی فاحشه باشی و مثل بقیه، بدون شرم در روستا زندگی کنی و راه بروی. فقط دزدی و فساد سیاسی قابل مدارا نیست. فیلمهای مندوسا، اگرچه مستقیما به سیاست نمیپردازند، اما به نحو تمثیلی و استعاری سیاسی بوده و غیرمستقیم به فضای سیاسی معاصر برزیل مربوطاند. نخستین فیلمش (آکواریوس)، بیانیهای علیه لیبرالیسم افسارگسیخته حاکم بر برزیل بود و نمایش آن در فستیوال فیلم کن، با تظاهرات علیه حکومت فاسد برزیل همراه بود. در اینجا نیز کاملا مشخص است که مندوسا، فیلم را با رویکردی پسااستعماری ساخته است. آب، عنصر نمادینی است که قدرتهای محلی به کمک خارجیها سعی در کنترل آن دارند. وجود موزه تاریخ در باکورائو نیز بر این مفهوم تأکید دارد؛ موزهای که در پایان به پایگاه مقاومت در برابر هجوم افراد بیگانه تبدیل میشود. فیلم ابتدا مثل مستندهای قومنگارانه و مردمشناسانه شروع میشود؛ با سکانسهایی طولانی مربوط به تدفین
مادربزرگ و مراسم آیینی سوگواری مردم دهکده برای مادربزرگ که بیشتر با دوربین روی دست فیلمبرداری شده و سبکی کاملا مستندگونه دارد. بااینحال، فیلم هرچه جلوتر میرود، از حالت مستند خارج میشود و به تدریج با قتلها و اتفاقهای مرموزی که در ده میافتد، تبدیل به تریلری جنایی با مایههای هارور میشود.
«باکورائو»، فیلمی بدون زمان و مکان است، اما نوعی زمانپریشی بر آن حاکم است که همجواری عناصر کهنه و مدرن است؛ مثل پهپاد در کنار اسب، سلاحهای مدرن و سلاحهای کهنه در کنار هم یا استفاده از موبایل برای خبردادن و آینه برای علامتدادن. این تضاد بین کهنه و نو به فرم فیلم هم راه یافته است؛ یعنی استفاده از تمهیدات اپتیکال قدیمی مثل وایپ و دیزالو در کنار نماهای هوایی که با پهپاد گرفته شده. سونیا براگا، شمایل هنری برزیل و بازیگر فیلم «بوسه زن عنکبوتی» هکتور بابنکو و فیلم قبلی مندوسا (آکواریوس) در نقش پزشک دهکده، شخصیتی پیچیده و مرموز است. با اینکه ماهیت و انگیزه آدمکشهای آمریکایی دقیقا روشن نیست و فیلم توضیح دقیقی درباره انگیزه و اعمال شرورانه آنها و علت هجوم آنها به باکورائو نمیدهد، اما در انتهای فیلم، رابطه بین مایکل سردسته این گروه و تونی جونیر، شهردار فاسد شهر برملا میشود. آنچه مشخص است، این است که آنها رفتاری سادیستی دارند و از کشتن لذت میبرند و حتی بعد از کشتن دچار شور جنسی شده و از این طریق به ارگاسم میرسند. سادیسم نظامی آنها که با شهوت جنسی آمیخته شده، یادآور شکنجه اسرای عراقی بهوسیله سربازان
آمریکایی و انگلیسی در زندان ابوغریب عراق است. یکی از افراد این گروه که از قتل یک کودک روستایی به دست دو نفر دیگر از اعضای گروه ناراحت و خشمگین است، با مایکل، سردسته گروه، درگیر میشود و او را نازی خطاب میکند. مایکل نیز در جواب میگوید «دفعه دیگه اگه خواستی منو عصبانی کنی، از این کلیشههای احمقانه استفاده نکن». رفتار تحقیرآمیز اعضای آمریکایی گروه با دو عضو برزیلی گروه و حرفهای نژادپرستانهای که درباره هویت قومی و نیز قیافه آنها میزنند، کاملا بوی فاشیسم میدهد. هنگامی که مردم مایکل را زندهزنده دفن میکنند، او فریاد میزند این تازه آغاز ماجراست و به این ترتیب بر فجایعی که در انتظار این دهکده نفرینشده است، تأکید میکند.
«باکورائو»، ساخته کلبر مندوسا فیلهو و خولیانو دورنالس در سنت «سینمانوو»ی برزیل ساخته شده است؛ جنبش سینمایی رادیکالی که در دهه 60 میلادی به وسیله سینماگرانی همچون گلوبر روشا، کارلوس دیهگوس، نلسون پریرا دوسسانتوس و روی گوئرا با رویکردی مارکسیستی و تأثیرپذیری از نئورئالیسم ایتالیایی و موج نوی فرانسه به وجود آمد؛ سینمایی که به همان اندازه که درگیر مسائل اجتماعی، سیاسی و انسانی بود، یک نوع عشق به سینما نیز در آن موج میزد. هرچند برخلاف فیلمهای پیشگامان این سبک که مانیفست آنها «زیباییشناسی گرسنگی» بود، مسئله فیلم «باکورائو» اختلاف طبقاتی و فقر نیست، اما رئالیسم جادویی فیلم و وجود برخی عناصر مثل خشونت سادیستی آدمکشهای حرفهای بیگانه، سیاستمداران فاسد، شمنیسم و عرفان سرخپوستی و تأکید بر فرهنگ فولکلوریک برزیلی (مراسم تدفین آیینی، رقصهای عجیب روستاییان و ظاهرشدن روح مادربزرگ در برابر سردسته آدمکشها)، من را به یاد فیلمهای روشا، بهویژه «آنتونیو داس مورتس» و فیلمهای خودوروفسکی («ال توپو» و «کوه مقدس») میاندازد. البته مندوسا و دورنالس در گفتوگویی به تأثیرپذیری خود از فیلم «زمان و بازگشت اگوستو ماتراگا»
ساخته روبرتو سانتوس نیز اشاره کردهاند. حتی از موسیقی فیلم «ماتراگا» ساخته جرالدو واندره نیز در باکورائو استفاده شده است.
«باکورائو» پر از ارجاع به فضاهای سینمایی، ژانرها و آثار فیلمسازان دیگر است و این از سینماگری مثل فیلهو که خود منتقد فیلم و سینهفیل است، دور از انتظار نیست. او حتی نام مدرسه باکورائو را «جائو کارپینتریا» گذاشته که در واقع ادای دینی به جان کارپنتر است. اصلا بافت روستای فیلم شباهت زیادی به بافت روستای فیلم «ومپایر» جان کارپنتر دارد و خشونت نهایی فیلم و دریای خونی که راه میافتد نیز اسلشرموویهای کارپنتر را به یاد میآورد؛ ضمن اینکه بدون شباهت به روستاهای فیلمهای وسترن، بهویژه آثار سرجئو لئونه هم نیست؛ با ساختمان کلیسا، مدرسه، بار و روسپیخانه و فقط بانک ندارد. مایکل، نئوفاشیست آلمانی و دارودسته آمریکاییِ آدمکش او نیز مانند ژنرال کاستر یا فیلیپ شریدان که سرخپوستها را قتلعام کردند، برای کشتن اهالی باکورائو عازم این ده میشوند. تصمیم مردم ده برای مقاومت در برابر متجاوزان بیگانه و یاریگرفتن آنها از یاغیانی مثل پاکوت و لونگا، یادآور «هفت سامورایی» کوروساوا است.
ماجراهای «باکورائو» در آیندهای نامشخص اتفاق میافتد (اول فیلم مینویسد چند سال پس از اکنون). فیلم با نمایی هوایی از جادهای دراز و بیانتها به سبک فیلمهای کوئنها شروع میشود. تابلویی در جاده است که روی آن نوشته شده: «اگر به باکورائو میری، آرام برو». ترزا، زن جوانی است که برای شرکت در مراسم تدفین مادربزرگش کارملیتا که زنی قدرتمند و شَمِن دهکده بود، به زادگاهش برمیگردد. او سوار تانکری است که آب آشامیدنی برای مردم ده میبرد؛ چراکه سیاستمداری فاسد به نام تونی جونیور، با ایجاد یک سد روی رودخانه دهکده، آب رودخانه را به روی مردم ده بسته است؛ بااینحال، او که شهردار سِراورده است و دوباره برای این شغل کاندیدا شده، با آوردن غذا، دارو و کتاب برای مردم ده و وعدههایی که برای رفاه آنها میدهد، میخواهد رأی آنها را به دست آورد. روایت، به صورت خطی پیش میرود، اما مندوسا از زاویه دیدهای متعددی استفاده میکند. با اینکه فیلم با ترزا شروع میشود، اما ترزا شخصیت اصلی داستان نیست و فیلم با او جلو نمیرود، بلکه دوربین بعد از مدتی او را رها کرده و با شخصیتهای دیگر روستا همراه میشود. گاهی حتی زاویه دید، ترکیبی میشود؛
مثل صحنهای که زوج موتورسیکلتسوار، دو مرد باکورائویی را با تیر میزنند. ابتدا این صحنه را از دید قاتلها و نیز از دید قربانیان آنها میبینیم، بعد کات میشود به نمایی هوایی که از دریچه دوربین پهپاد گرفته شده که مثل لاشخور بالای سرشان چرخ میزند؛ پهپادی که در واقع مایکل و دارودستهاش از راه دور آن را کنترل و هدایت میکنند.
«باکورائو»، دهکدهای خیالی شبیه «ماکوندو»ی گارسیا مارکز است؛ دهی پرت، دورافتاده و نفرینشده در سرتائوی برزیل که اتفاقهای عجیبی در آن میافتد. از همان ابتدا، ترزا در جاده با تصادف مرگباری مواجه میشود؛ کامیونی که بار آن تابوتهای خالی بوده، با یک اتومبیل سواری تصادف کرده است. تابوتها وسط جاده ریخته شده و جنازه مردی نیز آنجا روی آسفالت افتاده است. تلویزیون کوچکی که داخل تانکر هست، از یاغی جوانی به نام لونگا خبر میدهد که دولت برای دستگیریاش جایزه تعیین کرده (یک مؤلفه داستانی دیگر ژانر وسترن). همه اینها به نوعی حوادث شومی را که در انتظار مردمان دهکده است، پیشگویی میکنند. هجوم دهها اسب به دهکده هنگام شب (یادآور صحنهای از فیلم «تانگوی شیطان» بلا تار)، قتلعام اعضای خانواده یک مزرعهدار محلی و تعقیب آدمها در جاده بهوسیله شیای شبیه بشقابپرنده که بعدها معلوم میشود پهپاد شکارچیان آمریکایی است که قصد شکار مردم بیگناه باکورائو را دارند. دهی که ناگهان از روی نقشه ناپدید میشود و معلم ده هر کاری میکند نمیتواند آن را روی گوگلمپ به بچهها نشان دهد و بعد برای این کار به نقشه قدیمی کاغذی مدرسه متوسل
میشود.
باکورائو، ده عجیبی است و ارزشهای اخلاقی خاصی بر آن حاکم است. مردم ده برای آرامش یا گرفتن انرژی، مواد توهمزای قویای مصرف میکنند. سنتهایی که در جوامع دیگر غیراخلاقی شمرده میشود، در آنجا رایج است. در این جامعه میتوانی فاحشه باشی و مثل بقیه، بدون شرم در روستا زندگی کنی و راه بروی. فقط دزدی و فساد سیاسی قابل مدارا نیست. فیلمهای مندوسا، اگرچه مستقیما به سیاست نمیپردازند، اما به نحو تمثیلی و استعاری سیاسی بوده و غیرمستقیم به فضای سیاسی معاصر برزیل مربوطاند. نخستین فیلمش (آکواریوس)، بیانیهای علیه لیبرالیسم افسارگسیخته حاکم بر برزیل بود و نمایش آن در فستیوال فیلم کن، با تظاهرات علیه حکومت فاسد برزیل همراه بود. در اینجا نیز کاملا مشخص است که مندوسا، فیلم را با رویکردی پسااستعماری ساخته است. آب، عنصر نمادینی است که قدرتهای محلی به کمک خارجیها سعی در کنترل آن دارند. وجود موزه تاریخ در باکورائو نیز بر این مفهوم تأکید دارد؛ موزهای که در پایان به پایگاه مقاومت در برابر هجوم افراد بیگانه تبدیل میشود. فیلم ابتدا مثل مستندهای قومنگارانه و مردمشناسانه شروع میشود؛ با سکانسهایی طولانی مربوط به تدفین
مادربزرگ و مراسم آیینی سوگواری مردم دهکده برای مادربزرگ که بیشتر با دوربین روی دست فیلمبرداری شده و سبکی کاملا مستندگونه دارد. بااینحال، فیلم هرچه جلوتر میرود، از حالت مستند خارج میشود و به تدریج با قتلها و اتفاقهای مرموزی که در ده میافتد، تبدیل به تریلری جنایی با مایههای هارور میشود.
«باکورائو»، فیلمی بدون زمان و مکان است، اما نوعی زمانپریشی بر آن حاکم است که همجواری عناصر کهنه و مدرن است؛ مثل پهپاد در کنار اسب، سلاحهای مدرن و سلاحهای کهنه در کنار هم یا استفاده از موبایل برای خبردادن و آینه برای علامتدادن. این تضاد بین کهنه و نو به فرم فیلم هم راه یافته است؛ یعنی استفاده از تمهیدات اپتیکال قدیمی مثل وایپ و دیزالو در کنار نماهای هوایی که با پهپاد گرفته شده. سونیا براگا، شمایل هنری برزیل و بازیگر فیلم «بوسه زن عنکبوتی» هکتور بابنکو و فیلم قبلی مندوسا (آکواریوس) در نقش پزشک دهکده، شخصیتی پیچیده و مرموز است. با اینکه ماهیت و انگیزه آدمکشهای آمریکایی دقیقا روشن نیست و فیلم توضیح دقیقی درباره انگیزه و اعمال شرورانه آنها و علت هجوم آنها به باکورائو نمیدهد، اما در انتهای فیلم، رابطه بین مایکل سردسته این گروه و تونی جونیر، شهردار فاسد شهر برملا میشود. آنچه مشخص است، این است که آنها رفتاری سادیستی دارند و از کشتن لذت میبرند و حتی بعد از کشتن دچار شور جنسی شده و از این طریق به ارگاسم میرسند. سادیسم نظامی آنها که با شهوت جنسی آمیخته شده، یادآور شکنجه اسرای عراقی بهوسیله سربازان
آمریکایی و انگلیسی در زندان ابوغریب عراق است. یکی از افراد این گروه که از قتل یک کودک روستایی به دست دو نفر دیگر از اعضای گروه ناراحت و خشمگین است، با مایکل، سردسته گروه، درگیر میشود و او را نازی خطاب میکند. مایکل نیز در جواب میگوید «دفعه دیگه اگه خواستی منو عصبانی کنی، از این کلیشههای احمقانه استفاده نکن». رفتار تحقیرآمیز اعضای آمریکایی گروه با دو عضو برزیلی گروه و حرفهای نژادپرستانهای که درباره هویت قومی و نیز قیافه آنها میزنند، کاملا بوی فاشیسم میدهد. هنگامی که مردم مایکل را زندهزنده دفن میکنند، او فریاد میزند این تازه آغاز ماجراست و به این ترتیب بر فجایعی که در انتظار این دهکده نفرینشده است، تأکید میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.