|

سرنوشت سنگ‌بنای توسعه صنعتی ایران

سیمان ری؛ میراثِ بلندپروازی مهندس‌الدوله

ریحانه یاسینی

اینجا روی همه چیزهای ریز‌و‌درشت را گرد زنگار پوشانده‌ است؛ سازه‌ای عظیم حوالی کوه‌ بی‌بی‌شهربانو، در نزدیکی دژ رشکانی بازمانده از دوره ساسانی که ساخت تهران مدرن و صنعتی‌شدن ایران است، 88 سال پیش از همین‌جا شروع شد. با فونت درشت روی تابلوی رنجور نوشته شده‌ است: « شرکت سیمان ری». تابلو را بالای اتاقی محقر در کارخانه‌ای با وسعت بیش از سه هزار متر زده‌اند. کنار اتاقک، مسیری هموار به سمت قلب کارخانه می‌رود؛ جایی که ژنراتور ساخت زیمنس آلمان در آن نصب شده‌ است؛ غولی فلزی با ارتفاعی نزدیک به 12 متر. اتاق ژنراتور مرتب است. چند کبوتر در جاهایی لانه کرده‌اند ولی با هر رفت‌و‌آمدی سراسیمه از جایشان می‌پرند؛ کبوترها به صدای پای هیچ انسانی عادت ندارند، در‌حالی‌که در سال 1312، 500 کارگر هر روز در همین راهروها کار می‌کردند و سیمان می‌ساختند. پشت این ژنراتور، محیط اصلی کارخانه قرار گرفته‌ است. راهروها از کنار تسمه‌نقاله فرسوده مسیر را نشان می‌دهد. خط تولید در کنار برج‌های مرتفع قرار دارد. همه دیوارها ریخته و پله‌ها فرسوده‌ است. خط آهنی در مرکز کارخانه برای انتقال نخاله‌ها به سمت ژنراتور طرحی شده که هنوز پس از چندین دهه سالم است. انتهای خط به سالن اصلی می‌رسد که از زمان شکوه، هیچ چیز در آن باقی نمانده ‌است، به غیر از یک جعبه‌تقسیم برق که خاک‌گرفته و فرسوده روی زمین افتاده‌ است. این جعبه‌تقسیم روزگاری همه چیز کارخانه بود ولی حالا سه دهه است که بازنشسته شده است. همین تأسیسات خسته و فرسوده در اوج جوانی برای ساخت‌وساز در ایران، سیمان می‌ساختند و سنگ‌بنای توسعه بودند.
علیقلی‌خان، فارغ‌التحصیل پلی‌تکنیک زوریخ در سال 1292
مهدی‌قلی‌خان هدایت، وزیر وزارتخانه فلاحت و تجارت و فوائد عامه در چهارم مهرماه سال 1306 برای تأسیس کارخانه سیمان نامه‌ای به مجلس نوشت که خود شرح گویای آن روزهای صنعت ایران است: «ساحت محترم مجلس مقدس شورای ملی؛ در تعقیب پیشنهاد آقای علیقلی‌خان سپاهی (مهندس‌الدوله) راجع به امتیاز سیمان‌سازی طهران و توابع و نظر به لزوم تأسیس کارخانه مزبور توسط اتباع داخله و سلب احتیاج از سیمان خارجی وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه، با در نظر گرفتن مصرف دائم‌التزید سیمان که مخصوصا برای عملیات راه‌سازی و ساختمان مربوط به راه‌آهن و غیره فوق‌العاده مورد احتیاج خواهد بود، تسریع و تهیه ماده مزبوره را در داخله مملکت به‌وسیله اعطای امتیاز آن به آقای علیقلی‌خان که علاوه بر معلومات علمی در این خصوص عملا نیز با اجازه وزارت فوائد عامه مطالعات و امتحاناتی نموده و متحمل مخارجی شده‌اند، مقتضی دانسته اینک مواد ذیل را به مجلس شورای ملی پیشنهاد و تصویب آن را تقاضا می‌نماید...». ماجرا از این قرار بود که ایران، به چهارمین وارد‌کننده سیمان جهان تبدیل شده بود و برای توسعه ساخت‌وساز، راهی به‌جز کارخانه‌داشتن در داخل کشور وجود نداشت. در این شرایط، علیقلی‌خان سپاهی که در سال 1292 از دانشگاه پلی‌تکنیک زوریخ فارغ‌التحصیل شده بود، در سال 1295 برای کسب امتیاز انحصاری ساخت کارخانه سیمان تلاش کرد؛ اما مجلس شورای ملی آن روزها به دلیل جنگ جهانی تعطیل بود و امتیازهای انحصاری هم باید به تصویب مجلس می‌رسید و علیقلی‌خان، ملقب به مهندس‌الدوله، نتوانست به رؤیای سیمان ری برسد. بااین‌حال، روز به روز مصرف سیمان در ایران بالاتر می‌رفت و مهندس‌الدوله از رؤیای خود دست نمی‌کشید. او به قلی‌خان هدایت در وزارت فوائد عامه نزدیک شده بود و همین نزدیکی هم باعث شد راه او برای تأسیس سیمان ری هموار شود. پس از جنگ جهانی اول، مجلس شورای ملی نیز نیاز کشور به تولید سیمان را درک کرده بود. ‌‌در سال ۱۳۰۷ رئیس مجلس وقت، به‌ دلیل نیاز ایران به سیمان به کارشناسان دستور داد تحقیقات درباره ساخت نخستین کارخانه سیمان در ایران را آغاز کنند؛ آنها هم در جنوب تهران، در نزدیکی کوه بی‌بی‌شهربانو، زمینی را برای تأسیس یک کارخانه سه‌هزار‌متری انتخاب کردند. کار واردات تجهیزات و ساخت این کارخانه به دست مهدی‌‌قلی‌‌خان هدایت در وزارت فوائد عامه، و مهندس خسروخان هدایت در وزارت طرق ایران انجام شد؛ آنها مدیریت پروژه را به علیقلی‌خان مهندس‌الدوله در بخش خصوصی سپرده بودند. کار شبانه‌روزی مهندس‌الدوله تا جایی پیش رفت که در دی‌ماه سال 1312 کارخانه سیمان ری افتتاح شد. روزنامه اطلاعات در زمان افتتاح این کارخانه در گزارشی میدانی نوشته بود: «‌تماشای کارخانه سیمان، غرش و نعره چرخ‌ها و ماشین‌ها در حینی که قطعات سنگ را خرد می‌کرد، بعد نرم می‌ساخت، بعد می‌پخت، دیدن دیگ‌های عجیب، کوره چرخنده، سیمان‌پزی، آسیای سیمان‌کوبی و سایر قسمت‌های آن روح با‌نشاط و فرح‌بخشی در تمام حضار ایجاد کرده بود. همه از دیدن این مؤسسه مسرور و خوش‌وقت بودند. تمام نقل‌و‌انتقالات مواد به‌وسیله ادوات الکتریکی، جراثقال و یا خطوط کوچک آهنی انجام می‌گرفت که در اطراف قسمت‌های کارخانه کشیده شده و دستگاه‌های نقلیه کوچک روی خطوط حرکت می‌کردند». در روز افتتاح، 500 نفر در کارخانه سیمان ری کار می‌کردند. روزنامه اطلاعات درباره میزان سیمان ری نوشته بود: «‌این کارخانه برای هر روز حداکثر استعداد ‌‌ساختن یکصد تن سیمان دارد و در آتیه ممکن است با افزودن یک یا دو کوره دیگر محصول آن زیادتر شود». کارخانه سیمان ری را اگرچه دولت بنیان گذاشته بود، اما در همان سال‌های اولیه فعالیت، با تصویب مجلس امتیاز آن به بخش خصوصی، یعنی به مهندس‌الدوله واگذار شد. 9 دهه پیش، زمانی که این کارخانه تأسیس شد، بیرون از شهر تهران قرار داشت؛ اما شهر آن‌قدر توسعه یافت که بزرگراه‌ها به بناهای تاریخی هم رحم نکردند و دژ رشکانی را هم در دل خود فروبردند. در سال 1391، با عبور بزرگراه امام علی بخشی از باقی‌مانده‌های تاریخی شهر 2700‌ساله ری در زیر خاک توسعه بی‌قواره تهران زنده‌به‌گور شد. میراث بلندپروازی مهندس‌الدوله، دیگر خارج شهر نبود و تولید آلاینده‌های آن نفس پایتخت را تنگ می‌کرد. این کارخانه و تمام تأسیسات تاریخی آن، در سال 1363 تعطیل شدند؛ اما در سال 1397، نام سیمان ری دوباره بر سر زبان‌ها افتاد؛ زمانی که سازندگان سریال پایتخت با توپ و تانک داعشی‌ها به جان دیوارهای محکم این سازه عظیم افتاده بودند و بخش‌هایی از فیلم‌ را که در سوریه می‌گذشت، در این کارخانه ضبط کردند. حالا و در سال 1400، شهرداری تهران میراث صنعتی ایران را نجات داده و قرار است به موزه تبدیل کند تا شاید درهای نیمه‌جان و غول‌های فلزی زنگار‌گرفته، دوباره هیبت خود را به رخ آنهایی بکشند که در جست‌وجوی روزهای باشکوه صنعت ایران به ری می‌آیند.

اینجا روی همه چیزهای ریز‌و‌درشت را گرد زنگار پوشانده‌ است؛ سازه‌ای عظیم حوالی کوه‌ بی‌بی‌شهربانو، در نزدیکی دژ رشکانی بازمانده از دوره ساسانی که ساخت تهران مدرن و صنعتی‌شدن ایران است، 88 سال پیش از همین‌جا شروع شد. با فونت درشت روی تابلوی رنجور نوشته شده‌ است: « شرکت سیمان ری». تابلو را بالای اتاقی محقر در کارخانه‌ای با وسعت بیش از سه هزار متر زده‌اند. کنار اتاقک، مسیری هموار به سمت قلب کارخانه می‌رود؛ جایی که ژنراتور ساخت زیمنس آلمان در آن نصب شده‌ است؛ غولی فلزی با ارتفاعی نزدیک به 12 متر. اتاق ژنراتور مرتب است. چند کبوتر در جاهایی لانه کرده‌اند ولی با هر رفت‌و‌آمدی سراسیمه از جایشان می‌پرند؛ کبوترها به صدای پای هیچ انسانی عادت ندارند، در‌حالی‌که در سال 1312، 500 کارگر هر روز در همین راهروها کار می‌کردند و سیمان می‌ساختند. پشت این ژنراتور، محیط اصلی کارخانه قرار گرفته‌ است. راهروها از کنار تسمه‌نقاله فرسوده مسیر را نشان می‌دهد. خط تولید در کنار برج‌های مرتفع قرار دارد. همه دیوارها ریخته و پله‌ها فرسوده‌ است. خط آهنی در مرکز کارخانه برای انتقال نخاله‌ها به سمت ژنراتور طرحی شده که هنوز پس از چندین دهه سالم است. انتهای خط به سالن اصلی می‌رسد که از زمان شکوه، هیچ چیز در آن باقی نمانده ‌است، به غیر از یک جعبه‌تقسیم برق که خاک‌گرفته و فرسوده روی زمین افتاده‌ است. این جعبه‌تقسیم روزگاری همه چیز کارخانه بود ولی حالا سه دهه است که بازنشسته شده است. همین تأسیسات خسته و فرسوده در اوج جوانی برای ساخت‌وساز در ایران، سیمان می‌ساختند و سنگ‌بنای توسعه بودند.
علیقلی‌خان، فارغ‌التحصیل پلی‌تکنیک زوریخ در سال 1292
مهدی‌قلی‌خان هدایت، وزیر وزارتخانه فلاحت و تجارت و فوائد عامه در چهارم مهرماه سال 1306 برای تأسیس کارخانه سیمان نامه‌ای به مجلس نوشت که خود شرح گویای آن روزهای صنعت ایران است: «ساحت محترم مجلس مقدس شورای ملی؛ در تعقیب پیشنهاد آقای علیقلی‌خان سپاهی (مهندس‌الدوله) راجع به امتیاز سیمان‌سازی طهران و توابع و نظر به لزوم تأسیس کارخانه مزبور توسط اتباع داخله و سلب احتیاج از سیمان خارجی وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه، با در نظر گرفتن مصرف دائم‌التزید سیمان که مخصوصا برای عملیات راه‌سازی و ساختمان مربوط به راه‌آهن و غیره فوق‌العاده مورد احتیاج خواهد بود، تسریع و تهیه ماده مزبوره را در داخله مملکت به‌وسیله اعطای امتیاز آن به آقای علیقلی‌خان که علاوه بر معلومات علمی در این خصوص عملا نیز با اجازه وزارت فوائد عامه مطالعات و امتحاناتی نموده و متحمل مخارجی شده‌اند، مقتضی دانسته اینک مواد ذیل را به مجلس شورای ملی پیشنهاد و تصویب آن را تقاضا می‌نماید...». ماجرا از این قرار بود که ایران، به چهارمین وارد‌کننده سیمان جهان تبدیل شده بود و برای توسعه ساخت‌وساز، راهی به‌جز کارخانه‌داشتن در داخل کشور وجود نداشت. در این شرایط، علیقلی‌خان سپاهی که در سال 1292 از دانشگاه پلی‌تکنیک زوریخ فارغ‌التحصیل شده بود، در سال 1295 برای کسب امتیاز انحصاری ساخت کارخانه سیمان تلاش کرد؛ اما مجلس شورای ملی آن روزها به دلیل جنگ جهانی تعطیل بود و امتیازهای انحصاری هم باید به تصویب مجلس می‌رسید و علیقلی‌خان، ملقب به مهندس‌الدوله، نتوانست به رؤیای سیمان ری برسد. بااین‌حال، روز به روز مصرف سیمان در ایران بالاتر می‌رفت و مهندس‌الدوله از رؤیای خود دست نمی‌کشید. او به قلی‌خان هدایت در وزارت فوائد عامه نزدیک شده بود و همین نزدیکی هم باعث شد راه او برای تأسیس سیمان ری هموار شود. پس از جنگ جهانی اول، مجلس شورای ملی نیز نیاز کشور به تولید سیمان را درک کرده بود. ‌‌در سال ۱۳۰۷ رئیس مجلس وقت، به‌ دلیل نیاز ایران به سیمان به کارشناسان دستور داد تحقیقات درباره ساخت نخستین کارخانه سیمان در ایران را آغاز کنند؛ آنها هم در جنوب تهران، در نزدیکی کوه بی‌بی‌شهربانو، زمینی را برای تأسیس یک کارخانه سه‌هزار‌متری انتخاب کردند. کار واردات تجهیزات و ساخت این کارخانه به دست مهدی‌‌قلی‌‌خان هدایت در وزارت فوائد عامه، و مهندس خسروخان هدایت در وزارت طرق ایران انجام شد؛ آنها مدیریت پروژه را به علیقلی‌خان مهندس‌الدوله در بخش خصوصی سپرده بودند. کار شبانه‌روزی مهندس‌الدوله تا جایی پیش رفت که در دی‌ماه سال 1312 کارخانه سیمان ری افتتاح شد. روزنامه اطلاعات در زمان افتتاح این کارخانه در گزارشی میدانی نوشته بود: «‌تماشای کارخانه سیمان، غرش و نعره چرخ‌ها و ماشین‌ها در حینی که قطعات سنگ را خرد می‌کرد، بعد نرم می‌ساخت، بعد می‌پخت، دیدن دیگ‌های عجیب، کوره چرخنده، سیمان‌پزی، آسیای سیمان‌کوبی و سایر قسمت‌های آن روح با‌نشاط و فرح‌بخشی در تمام حضار ایجاد کرده بود. همه از دیدن این مؤسسه مسرور و خوش‌وقت بودند. تمام نقل‌و‌انتقالات مواد به‌وسیله ادوات الکتریکی، جراثقال و یا خطوط کوچک آهنی انجام می‌گرفت که در اطراف قسمت‌های کارخانه کشیده شده و دستگاه‌های نقلیه کوچک روی خطوط حرکت می‌کردند». در روز افتتاح، 500 نفر در کارخانه سیمان ری کار می‌کردند. روزنامه اطلاعات درباره میزان سیمان ری نوشته بود: «‌این کارخانه برای هر روز حداکثر استعداد ‌‌ساختن یکصد تن سیمان دارد و در آتیه ممکن است با افزودن یک یا دو کوره دیگر محصول آن زیادتر شود». کارخانه سیمان ری را اگرچه دولت بنیان گذاشته بود، اما در همان سال‌های اولیه فعالیت، با تصویب مجلس امتیاز آن به بخش خصوصی، یعنی به مهندس‌الدوله واگذار شد. 9 دهه پیش، زمانی که این کارخانه تأسیس شد، بیرون از شهر تهران قرار داشت؛ اما شهر آن‌قدر توسعه یافت که بزرگراه‌ها به بناهای تاریخی هم رحم نکردند و دژ رشکانی را هم در دل خود فروبردند. در سال 1391، با عبور بزرگراه امام علی بخشی از باقی‌مانده‌های تاریخی شهر 2700‌ساله ری در زیر خاک توسعه بی‌قواره تهران زنده‌به‌گور شد. میراث بلندپروازی مهندس‌الدوله، دیگر خارج شهر نبود و تولید آلاینده‌های آن نفس پایتخت را تنگ می‌کرد. این کارخانه و تمام تأسیسات تاریخی آن، در سال 1363 تعطیل شدند؛ اما در سال 1397، نام سیمان ری دوباره بر سر زبان‌ها افتاد؛ زمانی که سازندگان سریال پایتخت با توپ و تانک داعشی‌ها به جان دیوارهای محکم این سازه عظیم افتاده بودند و بخش‌هایی از فیلم‌ را که در سوریه می‌گذشت، در این کارخانه ضبط کردند. حالا و در سال 1400، شهرداری تهران میراث صنعتی ایران را نجات داده و قرار است به موزه تبدیل کند تا شاید درهای نیمه‌جان و غول‌های فلزی زنگار‌گرفته، دوباره هیبت خود را به رخ آنهایی بکشند که در جست‌وجوی روزهای باشکوه صنعت ایران به ری می‌آیند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.