|

4 ژوئن، «ارنستو چه‌گوارا»، اگر بود 93‌ساله می‌شد

بازخوانی مرگ یک چریک در بولیوی

روزبه آقاجری.روزنامه‌نگار و جامعه‌شناس

نوشتن درباره کسانی مانند ارنستو چه‌گوارا، در سالگرد مرگ یا تولدشان می‌تواند به‌سادگی به متنی تبدیل شود که در مسیر بازتولید دو منطق حاکم بر بازنمایی خاطره‌ آنها قرار گیرد؛ یکی منطق بی‌اثرسازی میراث‌شان با کالایی‌کردن آنها و دیگری منطق بی‌معناسازی‌‌ آنها با ستایش‌های بیمارگون از قهرمانی‌گری‌ آنها. هر دو اینها واکنش‌هایی‌ هستند برای رودررونشدن با واقعیت زندگی و مرگ کسانی مانند چه‌گوارا. در این متن کوتاه همه تلاشم را خواهم کرد که به بازتولید هیچ‌یک از این دو منطق کمک نکنم و گمان می‌کنم بتوان این کار را با بازخوانی تجربه مبارزاتی او انجام داد.

مسئله بولیوی
تکرار شکل مبارزه پیروزمندانه در کوبا در بولیوی به فاجعه‌ای تمام‌عیار انجامید و با مرگ دردناک او و هم‌رزمانش به پایان رسید. این را از منظر لیبرالی «نفی هر شکلی از مبارزه مسلحانه چریکی» نمی‌گویم، بلکه دقیقا از منظر «دیالکتیک حاکم بر هر شکلی از مبارزه برای دگرگونی اجتماعی‌-سیاسی» می‌گویم که مبارزه چریکی هم نوعی از آن است. شکل‌های مبارزه چریکی، عمیقا، در پیوند با زمینه خود هستند و بدون شناخت همه‌جانبه از آن زمینه ناکام می‌مانند. تکرار شکلی از مبارزه که در جایی پیروزمندانه بوده، به‌هیچ‌وجه تضمین نمی‌کند که همان شکل، در جایی دیگر، به پیروزی بینجامد. به همین دلیل است که طراحی خلاقانه در اینجا اهمیتی حیاتی می‌یابد.
همان‌طور که ریچارد ل. هریس در کتاب درخشان «مرگ یک انقلابی»، با واکاوی تجربه مبارزاتی چه‌گوارا در بولیوی تصدیق می‌کند، مجموعه‌ای از عامل‌ها در شکست بولیوی مؤثر بودند: ۱) انقلابی در سال ۱۹۵۲ (14 سال قبل از آغاز عملیات چریکی چه‌گوارا) در بولیوی روی داده بود و مردم هنوز نظری مثبت درباره آن داشتند و به همین دلیل به چریک‌ها بدبین بودند. چه‌گوارا می‌دانست بدون حمایت ضمنی بدنه مردم محلی، هیچ شکلی از مبارزه چریکی دوام نمی‌آورد، اما نمی‌دانست یا بسیار دیر فهمید که چنین حمایتی را با خود ندارد (نک. هریس، ۱۳۸۷: ۱۶۶-۱۷۵). ۲) حزب کمونیست بولیوی نیز از حرکت او حمایت نکرد؛ هر‌چند هریس از لفظ «خیانت» برای نوع برخورد این حزب با چه‌گوارا استفاده می‌کند (نک. همان: ۱۷۶-۲۰۴). ۳) همان‌طور که کارل اشمیت، فیلسوف سیاسی، در اثر خواندنی «نظریه پارتیزان» (اشمیت، ۱۳۹۶) بر وجه تکنیکی مبارزه چریکی دست می‌گذارد و آن را مهم می‌خواند، چه‌گوارا در سطحی، از توانایی و آموزش‌های به‌روزشده ارتش بولیوی زیر نظر سازمان سیای ایالات متحده شکست خورد؛ چرا‌که آن را دست‌کم گرفته بود و گمان می‌کرد صرفا با نظامیان تفنگ‌به‌دستی روبه‌رو است که می‌شود آنها را به‌سادگی فریب داد (نک. هریس، ۱۳۸۷: ۲۰۵-۲۱۵).
پیچیدگی گاه تعین‌ناپذیر و تصمیم‌ناپذیر مبارزه چریکی، خود را در چنین لحظاتی نشان می‌دهد؛ هر‌چند چه‌گوارا آن‌قدر تیزبینی و روشن‌بینی مبارزاتی و خودانتقادگرانه داشت که اگرچه به‌ شکلی مبهم، جنبه‌هایی از این عامل‌ها را ببینید و در اثر باارزش بازمانده از مبارزه چریکی‌اش در بولیوی، یعنی «خاطرات ارنستو چه‌گوارا: روزشمار عملیات در بولیوی» (چه‌گوارا، ۱۳۸۷) به آنها اشاره کند. این روزشمار به‌روشنی نشان می‌دهد در نبود عامل‌های حمایتی و وجود عامل‌های بالا، چگونه فرسودگی و عمل کورکورانه‌ جای مبارزه چریکی هدفمندانه و روشن‌بینانه را می‌گیرد.
و اما میراث چه
بولیوی پایان زندگی جسمانی چه‌گوارا بود، اما از همین نقطه بود که جایگاه یک مبارز چریکی بی‌نظیر را ترک کرد و به اسطوره مبارزه چریکی در آمریکای لاتین و البته همه جهان تبدیل شد و هنوز هم، به‌رغم دگردیسی‌های گوناگون نام و خاطره‌اش، این جایگاه را حفظ کرده است. بااین‌حال، برای من این جایگاه نمادین‌ نیست که میراث او به حساب می‌آید، بلکه میراث او این است که همه زندگی‌اش نماد تاریخی مداخله سوبژکتیو و اراده‌گرایانه، با همه روشنی‌ها و تاریکی‌هایش، در جهانی نابرابر و انسان‌ستیز بود و البته تجلی امیدبخش این پیام بی‌بدیل شد که «جهان دیگری ممکن است».

منابع:
هریس، ریچارد ل. (۱۳۸۷)؛ مرگ یک انقلابی؛ ترجمه سیاوش و کیومرث نیشابوری؛ چاپ اول، تهران: نشر دیگر
اشمیت، کارل (۱۳۹۶)؛ نظریه پارتیزان؛ ترجمه طاهر خدیو و مصطفی احمدزاده؛ چاپ اول، تهران: نشر فلات
چه‌گوارا، ارنستو (۱۳۸۷)؛ خاطرات ارنستو چه گوارا: روزشمار عملیات در بولیوی؛ ترجمه محمدعلی عمویی؛ چاپ اول، تهران: نشر اشاره

نوشتن درباره کسانی مانند ارنستو چه‌گوارا، در سالگرد مرگ یا تولدشان می‌تواند به‌سادگی به متنی تبدیل شود که در مسیر بازتولید دو منطق حاکم بر بازنمایی خاطره‌ آنها قرار گیرد؛ یکی منطق بی‌اثرسازی میراث‌شان با کالایی‌کردن آنها و دیگری منطق بی‌معناسازی‌‌ آنها با ستایش‌های بیمارگون از قهرمانی‌گری‌ آنها. هر دو اینها واکنش‌هایی‌ هستند برای رودررونشدن با واقعیت زندگی و مرگ کسانی مانند چه‌گوارا. در این متن کوتاه همه تلاشم را خواهم کرد که به بازتولید هیچ‌یک از این دو منطق کمک نکنم و گمان می‌کنم بتوان این کار را با بازخوانی تجربه مبارزاتی او انجام داد.

مسئله بولیوی
تکرار شکل مبارزه پیروزمندانه در کوبا در بولیوی به فاجعه‌ای تمام‌عیار انجامید و با مرگ دردناک او و هم‌رزمانش به پایان رسید. این را از منظر لیبرالی «نفی هر شکلی از مبارزه مسلحانه چریکی» نمی‌گویم، بلکه دقیقا از منظر «دیالکتیک حاکم بر هر شکلی از مبارزه برای دگرگونی اجتماعی‌-سیاسی» می‌گویم که مبارزه چریکی هم نوعی از آن است. شکل‌های مبارزه چریکی، عمیقا، در پیوند با زمینه خود هستند و بدون شناخت همه‌جانبه از آن زمینه ناکام می‌مانند. تکرار شکلی از مبارزه که در جایی پیروزمندانه بوده، به‌هیچ‌وجه تضمین نمی‌کند که همان شکل، در جایی دیگر، به پیروزی بینجامد. به همین دلیل است که طراحی خلاقانه در اینجا اهمیتی حیاتی می‌یابد.
همان‌طور که ریچارد ل. هریس در کتاب درخشان «مرگ یک انقلابی»، با واکاوی تجربه مبارزاتی چه‌گوارا در بولیوی تصدیق می‌کند، مجموعه‌ای از عامل‌ها در شکست بولیوی مؤثر بودند: ۱) انقلابی در سال ۱۹۵۲ (14 سال قبل از آغاز عملیات چریکی چه‌گوارا) در بولیوی روی داده بود و مردم هنوز نظری مثبت درباره آن داشتند و به همین دلیل به چریک‌ها بدبین بودند. چه‌گوارا می‌دانست بدون حمایت ضمنی بدنه مردم محلی، هیچ شکلی از مبارزه چریکی دوام نمی‌آورد، اما نمی‌دانست یا بسیار دیر فهمید که چنین حمایتی را با خود ندارد (نک. هریس، ۱۳۸۷: ۱۶۶-۱۷۵). ۲) حزب کمونیست بولیوی نیز از حرکت او حمایت نکرد؛ هر‌چند هریس از لفظ «خیانت» برای نوع برخورد این حزب با چه‌گوارا استفاده می‌کند (نک. همان: ۱۷۶-۲۰۴). ۳) همان‌طور که کارل اشمیت، فیلسوف سیاسی، در اثر خواندنی «نظریه پارتیزان» (اشمیت، ۱۳۹۶) بر وجه تکنیکی مبارزه چریکی دست می‌گذارد و آن را مهم می‌خواند، چه‌گوارا در سطحی، از توانایی و آموزش‌های به‌روزشده ارتش بولیوی زیر نظر سازمان سیای ایالات متحده شکست خورد؛ چرا‌که آن را دست‌کم گرفته بود و گمان می‌کرد صرفا با نظامیان تفنگ‌به‌دستی روبه‌رو است که می‌شود آنها را به‌سادگی فریب داد (نک. هریس، ۱۳۸۷: ۲۰۵-۲۱۵).
پیچیدگی گاه تعین‌ناپذیر و تصمیم‌ناپذیر مبارزه چریکی، خود را در چنین لحظاتی نشان می‌دهد؛ هر‌چند چه‌گوارا آن‌قدر تیزبینی و روشن‌بینی مبارزاتی و خودانتقادگرانه داشت که اگرچه به‌ شکلی مبهم، جنبه‌هایی از این عامل‌ها را ببینید و در اثر باارزش بازمانده از مبارزه چریکی‌اش در بولیوی، یعنی «خاطرات ارنستو چه‌گوارا: روزشمار عملیات در بولیوی» (چه‌گوارا، ۱۳۸۷) به آنها اشاره کند. این روزشمار به‌روشنی نشان می‌دهد در نبود عامل‌های حمایتی و وجود عامل‌های بالا، چگونه فرسودگی و عمل کورکورانه‌ جای مبارزه چریکی هدفمندانه و روشن‌بینانه را می‌گیرد.
و اما میراث چه
بولیوی پایان زندگی جسمانی چه‌گوارا بود، اما از همین نقطه بود که جایگاه یک مبارز چریکی بی‌نظیر را ترک کرد و به اسطوره مبارزه چریکی در آمریکای لاتین و البته همه جهان تبدیل شد و هنوز هم، به‌رغم دگردیسی‌های گوناگون نام و خاطره‌اش، این جایگاه را حفظ کرده است. بااین‌حال، برای من این جایگاه نمادین‌ نیست که میراث او به حساب می‌آید، بلکه میراث او این است که همه زندگی‌اش نماد تاریخی مداخله سوبژکتیو و اراده‌گرایانه، با همه روشنی‌ها و تاریکی‌هایش، در جهانی نابرابر و انسان‌ستیز بود و البته تجلی امیدبخش این پیام بی‌بدیل شد که «جهان دیگری ممکن است».

منابع:
هریس، ریچارد ل. (۱۳۸۷)؛ مرگ یک انقلابی؛ ترجمه سیاوش و کیومرث نیشابوری؛ چاپ اول، تهران: نشر دیگر
اشمیت، کارل (۱۳۹۶)؛ نظریه پارتیزان؛ ترجمه طاهر خدیو و مصطفی احمدزاده؛ چاپ اول، تهران: نشر فلات
چه‌گوارا، ارنستو (۱۳۸۷)؛ خاطرات ارنستو چه گوارا: روزشمار عملیات در بولیوی؛ ترجمه محمدعلی عمویی؛ چاپ اول، تهران: نشر اشاره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.